Philippe Collin, «Ο μπάρμαν του Ritz»

Philippe Collin, «Ο μπάρμαν του Ritz» (μετάφραση Μήνα Πατεράκη-Γαρέφη, 464 σελίδες, Εκδόσεις Πατάκη)

Ο «Μπάρμαν του Ritz» του Philippe Collin έχει για πρωταγωνιστή ένα αληθινό ιστορικό πρόσωπο: τον Φρανκ Μεγιέρ, τον θρυλικό μπάρμαν του παριζιάνικου Ritz, μετανάστη Αυστριακό εβραϊκής καταγωγής, βετεράνο της Λεγεώνας των Ξένων του 1914, και δημιουργό του περίφημου βιβλίου κοκτέιλ «The Artistry of Mixing Drinks» που κυκλοφόρησε το 1936. Ο Μεγιέρ βρισκόταν πίσω από την μπάρα του ξενοδοχείου από το 1921. Και ποιου ξενοδοχείου! Ίσως το πιο in μέρος όλης της Ευρώπης στον καιρό του, ένα μπαρ από όπου περνούσαν συγγραφείς, καλλιτέχνες, αριστοκράτες, επιχειρηματίες — οι πάντες. Και πλέον, επί Κατοχής, οι αξιωματικοί των Ναζί. Και όχι μόνο αυτοί: αλλά και οι συνεργάτες τους, οι πληροφοριοδότες τους, πολλοί αντιστασιακοί, κοσμικοί επιζώντες και άνθρωποι που, απλώς, προσπαθούσαν να περάσουν αλώβητοι μέσα από την Ιστορία.

Ο Κολλέν κάνει σπουδαία πράγματα εδώ. Αφενός στήνει το μυθιστόρημά του πάνω σε μια ισχυρή αντίθεση: έξω από το Ritz, το Παρίσι ζει τον τρόμο, τις ελλείψεις, την πείνα, τις συλλήψεις, τον εξευτελισμό και τον θάνατο· μέσα, όμως, τα φώτα μένουν διαρκώς αναμμένα, τα ποτά σερβίρονται σαν να μη συμβαίνει τίποτε, οι πελάτες μιλούν χαμηλόφωνα και —συνήθως— με τακτ, και οι πάντες προσποιούνται ότι η κανονικότητα μπορεί να επιβιώσει κι αυτή έτσι και έχεις τη σωστή στάση σώματος και αν το ποτήρι σου είναι επαρκώς καθαρό. Από την άλλη, έχει κάνει τόσο καλή, βαθιά, επισταμένη έρευνα, που το βιβλίο του είναι ένα μάθημα ιστορίας, ή ένα μεγάλο ιστορικό θεατρικό έργο. Γιατί δεν είναι μόνο ο Μεγιέρ αληθινό πρόσωπο εδώ. Όλοι είναι! Και σχεδόν όλοι τους είναι πασίγνωστοι. Και εμείς, οι αναγνώστες, καθόμαστε στις πρώτες σειρές της αίθουσας και παρακολουθούμε με κομμένη την ανάσα αυτή την αλλόκοτη παράσταση — που όμως είναι πέρα για πέρα αληθινή.

Αλλά και τι χαρακτήρας ο Φρανκ! Περπατά στις μύτες πάνω στο ρυζόχαρτο της Ιστορίας ξέροντας ότι η ταυτότητά του μπορεί να τον καταστρέψει ανά πάσα στιγμή. Συνεχίζει όμως να εργάζεται, να ακούει, να σωπαίνει, να διαβάζει τις αποχρώσεις τής κάθε φράσης που πιάνει το αυτί του, να αναπνέει αυτόν τον χαλασμένο αέρα. Η δεξιοτεχνία του μπάρμαν μετατρέπεται σε μέθοδο επιβίωσης: παρακολουθεί ποιος κάθεται δίπλα σε ποιον, ποιος πίνει πολύ, ποιος όχι, ποιος μιλάει απρόσεκτα, ποιος φοβάται, ποιος παίζει διπλό παιχνίδι. Αν και ίσως να παίζουν οι περισσότεροι…

Ένα ιστορικό μυθιστόρημα που βασίζεται μεν —το είπαμε— σε αυστηρή αρχειακή έρευνα, αλλά δεν το δείχνει πουθενά. Ο Κολλέν έχει ισχυρό ένστικτο αφηγητή και ξέρει να οργανώνει την πληροφορία χωρίς να την αφήνει να βαραίνει υπερβολικά πάνω στην εκάστοτε σκηνή. Η μυθοπλασία παραμένει πάντα κυρίαρχη.

Και έπειτα, το ίδιο το Ritz: μια μικρογραφία της κατεχόμενης Γαλλίας, ή ενός μεγάλου κομματιού της, ένα υπέροχο μέρος που είναι ταυτόχρονα ενός ναού τρόμου, ένα μπαρ όπου συνυπάρχουν η πολυτέλεια και το κακό, η ευγένεια και η συνενοχή, η ψυχραιμία και η ψυχική κατάρρευση. Μπορεί να μην παρακολουθούμε τη μεγάλη Ιστορία των μαχών, αλλά η ένταση στα χαρακώματα του Ritz είναι πανταχού παρούσα στις σελίδες αυτού του ιστορικού θρίλερ. Δεν μπορείς να αφήσεις το βιβλίο από τα χέρια σου.

Γι’ αυτό και η επιτυχία του «Μπάρμαν του Ritz» ήταν κεραυνοβόλα. Έχουν πουληθεί εκατοντάδες χιλιάδες αντίτυπα, μεταφράζεται παντού, και θα γίνει και ταινία. Η αγγλική έκδοση, «The Barman of the Ritz», θα κυκλοφορήσει από τον Scribner τον Σεπτέμβριο, ενώ η ελληνική έκδοση των Εκδόσεων Πατάκη, που μόλις πήγε στα βιβλιοπωλεία, είχε την τύχη να μεταφραστεί αψεγάδιαστα από τη Μήνα Πατεράκη-Γαρέφη. Πολύ ωραίο βιβλίο, το συστήνουμε με χαρά.

• Διαβάστε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το βιβλίο:

Η Μαρί-Λουίζ και η Μπλανς Οζελλό. Δύο εξόριστες, δύο γυναίκες δυνατές: θα μπορούσαν να είναι αλληλέγγυες. Μίσησαν η μία την άλλη έως τη ρήξη, βίαιη, αποφασιστική. Ήταν την άνοιξη του 1936. Μέσα στην έξαρση του Λαϊκού Μετώπου, όπου για πρώτη φορά τρεις γυναίκες είχαν διοριστεί αναπληρώτριες υφυπουργοί, η Μπλανς Οζελλό είχε πείσει τελικά τον άντρα της να καταργήσει το καθεστώς της μη-ανάμειξης των φύλων στα μπαρ του Ριτζ. Η Μαρί-Λουίζ ήταν βεβαίως εναντίον, αλλά ο Φρανκ υπάκουσε μετά χαράς στις οδηγίες του διευθυντή του. Κι έτσι, τον Ιούνιο, για πρώτη φορά στη νεότερη ιστορία των λουξ ξενοδοχείων, άντρες και γυναίκες βάλθηκαν να τσουγκρίζουν στην ίδια μπάρα.

Ήταν σχεδόν έντεκα το βράδυ, εκείνη τη 15η Ιουνίου 1936, όταν η Μαρί-Λουίζ μπήκε στο μπαρ συνοδευόμενη από τα δύο βελγικά γκριφόν σκυλιά της, τα χέρια γαντοφορεμένα με μαύρη δαντέλα και μια πελερίνα από γούνα ερμίνα στους ώμους. Σιωπή θανάτου έπεσε στους γλεντζέδες. Ωστόσο κάποιοι, όντως θαμώνες του πολυτελούς ξενοδοχείου, φωνασκούσαν, με την Αρλεττύ και τον Γκιτρύ επικεφαλής. Η Μαρί-Λουίζ έριξε ένα βλέμμα όλο περιφρόνηση στους πενήντα περίπου καλεσμένους που είχαν έρθει να τσουγκρίσουν σ’ εκείνη τη μεγάλη πρεμιέρα. Η χήρα Ριτζ κόντρα στο Παρίσι της ελίτ: μια παλιά μονομαχία παιζόταν εκεί, στο μπαρ, η μονομαχία της παράδοσης κόντρα στην αβανγκάρντ, η αιώνια έριδα που είχε δημιουργήσει τη δόξα του ξενοδοχείου από το άνοιγμά του, όταν δύο Γαλλίες, στο ζενίθ της υπόθεσης Ντρέυφους, είχαν συναντηθεί στην πλατεία Βαντόμ. Από τη μία πλευρά, η συντηρητική και αντισημιτική μπουρζουαζία, χαϊδεμένη από τη Μαρί-Λουίζ Ριτζ. Από την άλλη, οι ντρεϋφουσικοί καλλιτέχνες και διανοούμενοι που έκαναν κλίκα γύρω από τη Σάρα Μπερνάρ, ερωμένη του μάγειρα Ογκύστ Εσκοφιέ, του συνεταίρου του Σεζάρ. Αντιπαλότητα γυναικών, ήδη. Και να που, σαράντα χρόνια αργότερα, η Μαρί-Λουίζ βρισκόταν πάλι απέναντι σε μια άλλη γυναίκα, πολύ πιο δημοφιλή από εκείνη.

Η Μπλανς Οζελλό ήταν καθισμένη σ’ ένα σκαμπό, ο ένας αγκώνας ακουμπισμένος όλο φινέτσα στη χάλκινη κουπαστή του μπαρ. Με μακρύ φόρεμα από κρεμ χοντρό κρεπ, κοίταζε τη Μαρί-Λουίζ να τη λούζει με πικρόχολα λόγια, διατηρώντας ένα αδιόρατο χαμόγελο. Η δυσφορία είχε κατακλύσει τους χώρους. Ο κόσμος της νύχτας δεν επρόκειτο να αφήσει να τον βρίζουν χωρίς να απαντήσει. Ο Φρανκ ήξερε ήδη ότι η αντεπίθεση δεν θα ερχόταν από την Μπλανς, αλλά από τη διπλανή της – τη μυστηριώδη φίλη της, την κολλητή της, με την οποία είχε συνεργαστεί προκειμένου να έχουν επιτέλους οι γυναίκες το δικαίωμα να πίνουν με τους άντρες: την αστραφτερή Λιλύ Καρμαγιέφ. «Η Καρμαγιέφ», όπως την αποκαλούσαν, ήταν μια ανδρόγυνη καλλονή, πρώην χορεύτρια ρωσικού μπαλέτου που είχε γίνει τυχοδιώκτρια της νύχτας, πάντα ντυμένη με μαύρο σακάκι και μαύρο παντελόνι, το κεφάλι ψηλά και το στόμα αυθάδες.

Όταν η Μαρί-Λουίζ σταμάτησε να χύνει το φαρμάκι της, η Λιλύ κουδούνισε κέρματα στο βάθος της τσέπης της. Προχώρησε στο κέντρο της σκηνής.

«Πορεύεστε την οδό της παράδοσης σαν να πηγαίνετε για προσκύνημα, κυρία Μπεκ» πέταξε η Λιλύ, καθώς θυμήθηκε την κατάλληλη στιγμή το όνομα που έφερε η Μαρί-Λουίζ πριν απ’ τον γάμο της, ως κοπέλα από ταπεινό περιβάλλον. Η Μπλανς, πάλι, προτιμούσε πάντα τη βίαιη επίθεση.

Το πλήθος των ζαζού, ενθουσιασμένο, τσούγκρισε τόσο θορυβωδώς, που κανείς δεν άκουσε τα δύο γκριφόν της χήρας να γαβγίζουν με μανία.

• Νά και το οπισθόφυλλο:

Ιούνιος 1940. Οι Γερμανοί μπαίνουν στο Παρίσι. Η συσκότιση και η νυχτερινή απαγόρευση κυκλοφορίας επιβάλλονται παντού εκτός από το πολυτελές ξενοδοχείο Ριτζ. Αδημονώντας να ανακαλύψουν τη φινέτσα του γαλλικού τρόπου ζωής, οι κατακτητές συναναστρέφονται εκεί την παριζιάνικη ελίτ. Πίσω από το μπαρ εργάζεται ο Φρανκ Μεγιέρ, ο σπουδαιότερος μπάρμαν του κόσμου. Η προσαρμογή είναι υπόθεση επιβίωσης και ο Φρανκ, που αποδεικνύεται επιδέξιος διπλωμάτης, κερδίζει τη συμπάθεια των Γερμανών αξιωματικών, εξασφαλίζοντας έτσι τη δική του ησυχία, αλλά και εκείνη του Λυσιανό, του μαθητευόμενού του, και της αινιγματικής και τολμηρής Μπλανς Οζελλό. Επί τέσσερα χρόνια, οι άντρες της Γκεστάπο συναναστρέφονται στο μπαρ προσωπικότητες όπως η Κοκό Σανέλ και ο Σασά Γκιτρύ. Αυτοί οι άνθρωποι, άντρες και γυναίκες, συνεργάτες των Γερμανών ή αντιστασιακοί, ήρωες ή πολεμοκάπηλοι, θα αγαπιούνται, θα προδίδουν ο ένας τον άλλον κι ίσως θα αγωνίζονται για μια κάποια ιδέα. Οι περισσότεροι, πάντως, αγνοούν ότι ο Φρανκ Μεγιέρ, Αυστριακός πρόσφυγας, βετεράνος του 1914, ενορχηστρωτής αυτού του αλλόκοτου μπαλέτου, κρύβει ένα βαρύ μυστικό: την εβραϊκή του καταγωγή.

Ο Φιλίπ Κολλέν ανασυγκροτεί με δεξιοτεχνία και σχολαστική ιστορική ακρίβεια μια ταραγμένη εποχή. Μέσα από το πεπρωμένο αυτού του παραγνωρισμένου ανθρώπου, γίνεται το μάτι και το αυτί της κατεχόμενης Γαλλίας και αφηγείται την αιώνια σύγκρουση ανάμεσα στον φόβο και το θάρρος.

• Και ένα μικρό βιογραφικό του συγγραφέα:

Ο Φιλίπ Κολλέν γεννήθηκε το 1975 στη Βρέστη της Γαλλίας και σπούδασε Ιστορία. Από το 1999 μέχρι σήμερα εργάζεται ως δημοσιογράφος και ραδιοφωνικός παραγωγός στον σταθμό France Inter. Το 2021 ξεκίνησε τη σειρά εξαιρετικά δημοφιλών πόντκαστ με τίτλο «Face à l’histoire», όπου παρουσιάζει, σε συνεργασία με κορυφαίους ιστορικούς, σημαντικές προσωπικότητες της σύγχρονης γαλλικής Ιστορίας. Ο «Μπάρμαν του Ritz», το πρώτο του μυθιστόρημα, πρωτοκυκλοφόρησε στη Γαλλία το 2024 και πούλησε πάνω από 350.000 αντίτυπα τον πρώτο χρόνο κυκλοφορίας του. Το βιβλίο έχει μεταφραστεί σε περισσότερες από είκοσι πέντε γλώσσες, τιμήθηκε με τα βραβεία Maurice Druon (2024), για το καλύτερο ιστορικό μυθιστόρημα της χρονιάς, και Le Temps retrouvé (2024), που απονέμεται σε λογοτεχνικό έργο που αναδεικνύει την πολυπλοκότητα των ανθρώπινων σχέσεων και την εξέλιξη της κοινωνίας. Τα περιοδικά Le Point και Lire το συμπεριέλαβαν στις λίστες τους με τα καλύτερα βιβλία του 2024, ενώ η αγγλική έκδοση συμπεριλήφθηκε το 2025 στην αντίστοιχη λίστα του ειδησεογραφικού πρακτορείου Bloomberg.

Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.