Τα 90.000 βιβλία που ψάχνουν χώρο: Η έκκληση του Παλαιοβιβλιοπωλείου των Αστέγων

Έξι χρόνια μετά την έναρξη του Παλαιοβιβλιοπωλείου των Αστέγων, ο Λεωνίδας Κουρσούμης συμπυκνώνει όλη τη διαδρομή αυτού του εγχειρήματος: «Ό,τι κάναμε, το κάναμε μόνοι μας, από την αρχή». Μιλά για μια προσπάθεια που «θα μπορούσε να είχε φτάσει σήμερα σε ένα καλό σημείο, αλλά δεν είχαμε στήριξη από κανένα». Στη δική του αφήγηση, το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν βρέθηκε ένας γενναιόδωρος χορηγός ή κάποιος μεγάλος θεσμικός προστάτης. Είναι ότι δεν υπήρξε ούτε η στοιχειώδης ανταπόκριση σε προτάσεις που θεωρεί ρεαλιστικές.

Το εγχείρημα γεννήθηκε ως ανάγκη επιβίωσης. Τρεις άστεγοι άνθρωποι προσπάθησαν να δημιουργήσουν ένα παλαιοβιβλιοπωλείο για να μπορέσουν να ζήσουν. Στην πορεία, όμως, εξαιτίας των συνεχών δωρεών, το εγχείρημα απέκτησε άλλο μέγεθος. Βιβλία κατέφθαναν από παντού: Ιδιώτες χάριζαν ολόκληρες βιβλιοθήκες, απλοί πολίτες έδιναν ό,τι μπορούσαν, ο χώρος γέμιζε. Και τότε προέκυψε μια πρόταση που πίστευε ότι θα μπορούσε να βρει ευήκοα ώτα.

«Όσα βιβλία μάς έχουν χαρίσει και τα οποία πλέον σήμερα έχουν φτάσει στον αριθμό των 90.000 τόμων, προτείναμε σε διάφορες δημοτικές βιβλιοθήκες να τους τα χαρίσουμε, να φτιάξουν και να μεγαλώσουν κατά κάποιο τρόπο τις βιβλιοθήκες τους». Η πρόταση δεν συνοδευόταν από οικονομικές απαιτήσεις, το μόνο που ζητούσαν ήταν η δυνατότητα, μέσα από αυτή τη δωρεά, να έχουν παρουσία στον χώρο και να οργανώνουν «κάποιες παράλληλες εκδηλώσεις για τη φιλαναγνωσία, ώστε να δημιουργηθεί ένα στοιχειώδες πεδίο δραστηριότητας και εσόδων».

Δεν ζήτησαν λεφτά, ούτε επιδότηση. Δεν ζήτησαν δωρεάν παραχώρηση κάποιου ακινήτου. «Ζητήσαμε μόνο να μας πάρουν τα βιβλία. Και κανείς δεν μας απάντησε, μα ειλικρινά κανείς».

Η λέξη που χρησιμοποιεί είναι βαριά: «Περιφρόνηση». Και η επιχειρηματολογία του γίνεται έντονη, επειδή θεωρεί ότι η ίδια η προσφορά είχε μια σπανιότητα που θα έπρεπε να είχε κινητοποιήσει οποιονδήποτε θεσμό. «Ποιος στην Ελλάδα λέει “πάρτε 90.000 βιβλία και φτιάχτε μια καλή δημοτική βιβλιοθήκη”; Αυτό δεν έχει γίνει πουθενά».

«Η πολιτεία αδιαφόρησε παντελώς. Και το λέω πολύ ψύχραιμα και με όλη τη δύναμη της ψυχής που έχω». Από την άλλη, προσθέτει ένα δεύτερο ενδεχόμενο, που του μετέφερε άνθρωπος με γνώση της τοπικής αυτοδιοίκησης: ότι πολλοί τρόμαξαν από το ίδιο το μέγεθος της προσφοράς. «Τους φάνηκε περίεργο να πάρουν τα βιβλία και να έχουν την υποχρέωση να τα καταγράψουν».

Στο μεταξύ, το υλικό που έχει συγκεντρωθεί δεν είναι τυχαίο. Ο κ. Κουρσούμης περιγράφει ένα ευρύ φάσμα ελληνικής και ξένης λογοτεχνίας από το 1950 - ίσως και πιο πριν. Αναφέρει ότι υπάρχουν 15.000 έως 20.000 βιβλία που δεν έχουν ακόμη καν καταγραφεί, γιατί οι τρεις άνθρωποι που κρατούν όρθιο το εγχείρημα δεν έχουν τον χρόνο και τις δυνάμεις να κάθονται σε γραφεία και να φτιάχνουν καταλόγους. «Η μόνη δυνατότητα που έχουμε είναι να κυνηγάμε να πουλήσουμε κανένα βιβλίο για να επιβιώσουμε και να κλείσουμε τις υποχρεώσεις».

Το παλαιοβιβλιοπωλείο στο Παγκράτι, στην Αστυδάμαντος, συνεχίζει να λειτουργεί. «Το έχει μάθει ο κόσμος, όμως δεν έχουμε τόση μεγάλη επισκεψιμότητα. Ίσα-ίσα καλύπτουμε τα έξοδά μας».

Περισσότερα από 90.000 βιβλία ψάχνουν το νέο τους «σπίτι»

Το σοκ της διάρρηξης

Σε αυτή τη διαδρομή υπήρξε και ένα χτύπημα που ο ίδιος περιγράφει με σοκ. Στην Πειραιώς υπήρχε ένας χώρος που είχε παραχωρηθεί και που ήταν γνωστός στον κόσμο. Εκεί παρέμενε μεγάλο μέρος του αποθέματος όταν ξεκίνησε -πριν από 3 χρόνια- η μεταφορά βιβλίων και η οργάνωση του βιβλιοπωλείου στο Παγκράτι. Το σχέδιο ήταν να βρεθεί κάποια λύση και για εκείνη την αποθήκη.

Αντί γι’ αυτό συνέβη κάτι που ο ίδιος αποκαλεί «παγκόσμια πρωτοτυπία». «Πήγανε και τα κλέψανε - το λέω έτσι δυνατά και πρώτη φορά! Όλα τα βιβλία της αποθήκης της Πειραιώς, τα οποία ήταν περισσότερα από 90.000». Εκείνος ο χώρος, πέρα από αποθηκευτικός, ήταν και λειτουργικός: τον ήξερε ο κόσμος, είχε πρόσβαση, υπήρχε αγοραστικό ενδιαφέρον. «Από εκεί είχαμε ένα καλό έσοδο. Έρχονταν πολλοί και αγόραζαν βιβλία – αυτό κάλυπτε τις υποχρεώσεις μας». Από τη στιγμή που χάθηκε, χάθηκε κι ένα κρίσιμο στήριγμα. Πήγε στην αστυνομία, έκανε καταγγελία. Όμως το αποτέλεσμα ήταν μηδενικό.

Παρά την απώλεια εκείνης της αποθήκης, οι δωρεές δεν σταμάτησαν. «Ο κόσμος μας αγκάλιασε. Υπάρχει ένας ποταμός αγάπης από τους απλούς ανθρώπους».

Είναι μια φράση που επαναλαμβάνει, γιατί θέλει να δείξει πως αν κάπου υπήρξε πραγματική ανταπόκριση, αυτή δεν ήρθε από θεσμούς αλλά από ιδιώτες - ανθρώπους που άδειασαν βιβλιοθήκες και τις παρέδωσαν.

Η νέα ελπίδα στο Πικέρμι

Μετά τις περιπέτειες των προηγούμενων ετών, βρέθηκε ένας νέος χώρος στο Πικέρμι. Όμως τα βιβλία πρέπει να μεταφερθούν εκεί από μια αποθήκη στο Παγκράτι, από την οποία τους έγινε έξωση επειδή δεν μπορούσαν να πληρώσουν για μήνες το ενοίκιο. Υπήρχαν βιβλιοθήκες, τραπέζια, πάγκοι, αναλόγια, πράγματα αποθηκευμένα εκεί, αλλά το οικονομικό βάρος δεν μπόρεσαν να το σηκώσουν. «Μας έγινε έξωση, την οποία προσπαθούμε ακόμα και σήμερα να αντιμετωπίσουμε».

Η έκκλησή του είναι συγκεκριμένη. «Να μπορέσουμε να βρούμε κάποια χρήματα για να κάνουμε τη μεταφορά». Δεν τον ενδιαφέρει πώς θα ονομαστεί αυτή η βοήθεια - δωρεά, χορηγία, υποστήριξη σε είδος. Εκείνο που θέλει είναι το πρακτικό αποτέλεσμα: «Ένας δήμος να μας δώσει μία μεταφορική ή ένας ιδιώτης με μία μεταφορική να κάνει τη μετακόμιση». Επαναλαμβάνει ότι θέλουν να ζουν από τη δουλειά τους, από τις επισκέψεις στο βιβλιοπωλείο, από τις πωλήσεις. Αλλά στο συγκεκριμένο σημείο χρειάζεται μια παρέμβαση για να μη μείνει όλο αυτό το υλικό μετέωρο.

Το Πικέρμι, ωστόσο, δεν εμφανίζεται ως μια απλή αποθήκη. Εκεί βρίσκεται η ουσία του σχεδίου - κι εδώ ο κ. Κουρσούμης αλλάζει τόνο. Από την πίκρα περνά στην περιγραφή ενός συγκεκριμένου σχεδίου. «Εάν εγκατασταθούμε στο Πικέρμι έχουμε πλάνο. Όχι υπόσχεση και φαντασία».

Τι σημαίνει αυτό; «Θα αξιοποιήσουμε όλα τα βιβλία, τα παλιά και τα σπάνια και θα φτιάξουμε μία βιβλιοθήκη προσβάσιμη. Ένα μεγάλο αναγνωστήριο». Όχι έναν κλειστό χώρο αποθήκευσης, αλλά έναν τόπο στον οποίο ο αναγνώστης θα μπορεί να βλέπει, να μελετά, να χρησιμοποιεί αυτό το υλικό.

Ο κεντρικός πυρήνας του σχεδίου είναι ακόμη πιο φιλόδοξος. «Θα τολμήσουμε να φτιάξουμε ένα μουσείο σπανίων βιβλίων Ελλήνων συγγραφέων, ένα μουσείο ελληνικής λογοτεχνίας που δεν υπάρχει σε κανένα σημείο της Ελλάδος». Κι όταν του τίθεται το σχετικό ερώτημα, λέει: «Έχουμε το υλικό για να το φτιάξουμε».

Το επιχείρημά του δεν στηρίζεται μόνο στον αριθμό των βιβλίων, αλλά και στην ποιότητα ορισμένων τμημάτων της συλλογής. Μιλά για ιδιωτικές βιβλιοθήκες δύο πολύ γνωστών ανθρώπων στην Ελλάδα που έχουν δωριστεί. Μιλά για τουλάχιστον 10.000 βιβλία με χειρόγραφες αφιερώσεις. «Για αυτό το υλικό λέω, απορώ και κλαίγομαι. Αυτό έχει μεγάλη σημασία. Δεν πρέπει να διασωθεί;».

Ο κ. Κουρσούμης λέει ότι υπάρχει υλικό που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί σε έναν προσβάσιμο πυρήνα ελληνικής λογοτεχνικής μνήμης, έναν χώρο σπάνιων βιβλίων, ένα αναγνωστήριο, μια βιβλιοθήκη, ένα μουσείο. Κι ότι όλα αυτά σήμερα εξαρτώνται από κάτι ταπεινό: από τη δυνατότητα να μπει ένα φορτηγό, να φορτωθούν οι τόμοι και να φτάσουν στο Πικέρμι.

Επιβίωση μέσα από τα βιβλία

Απορρίπτει έναν χαρακτηρισμό που θεωρεί ότι παρεξηγεί το όλο εγχείρημα. «Εμείς δεν έχουμε φιλανθρωπικό λόγο να υπάρχουμε». Δεν θέλει το Παλαιοβιβλιοπωλείο των Αστέγων να διαβάζεται ως μια υπόθεση οίκτου, αλλά ως μια προσπάθεια ανθρώπων που, έχοντας βρεθεί χωρίς σπίτι και χωρίς εργασία, επιχείρησαν να επιβιώσουν μέσα από τα βιβλία - και στην πορεία βρέθηκαν να κρατούν στα χέρια τους κάτι πολύ μεγαλύτερο.

«Εγώ στα 66 μου χρόνια ήμουν άνεργος και άστεγος για 3,5 χρόνια. Σκέφτηκα ότι μέσα από αυτή την πρόταση να μαζεύουμε βιβλία και να φτιάξουμε ένα παλαιοβιβλιοπωλείο μπορούμε να ζήσουμε». Σήμερα, αυτό το «μπορούμε να ζήσουμε» συνυπάρχει με την πεποίθηση ότι μπορούν να φτιάξουν και κάτι που θα μείνει - για τα βιβλία που έχουν συσσωρευτεί, για τους συγγραφείς που κρύβονται πίσω από παλιές εκδόσεις και χειρόγραφες αφιερώσεις, για μια ιδέα δημόσιας πρόσβασης στη λογοτεχνική μνήμη.

Γι’ αυτό επιμένει τόσο πολύ στο Πικέρμι. Όχι επειδή βρέθηκε ένας χώρος, αλλά διότι εκεί μπορεί να ξεκινήσει η μετάβαση από την αποθήκευση στη διάσωση. Μέχρι τότε, η βασική έκκληση παραμένει πρακτική: να μεταφερθούν τα βιβλία. Από το Παγκράτι στο Πικέρμι.