Το βιβλίο παραμένει κάτι περισσότερο από αντικείμενο: είναι φορέας μνήμης, προσωπικών ιστοριών και συλλογικής εμπειρίας
Κάποτε ο Βασίλης Βασιλικός μπήκε σε ένα βιβλιοπωλείο και είδε, σοκαρισμένος, ότι τα βιβλία πουλιόντουσαν με το βάρος και όχι ανά αντίτυπο – συγκεκριμένα, πουλιόντουσαν με την οκά. Ήταν αρχές δεκαετίας του ’50, μετά τον πόλεμο, και ο Βασιλικός στεναχωρήθηκε πολύ επειδή όλο αυτό –τα βιβλία με το ζύγι– τον έκανε να σκεφτεί ότι το βιβλίο, ως είδος, έφτασε στο τέλος του. Μου είπε την ιστορία πολλά χρόνια μετά, αρχές της δεκαετίας του ’90, όταν κάποιος σοβαρός κριτικός λογοτεχνίας υποστήριξε σε μια εκπομπή της τηλεόρασης ότι το βιβλίο «έφτασε στο τέλος του»: «Το βιβλίο δεν πεθαίνει ποτέ», είπε αυστηρά ο Βασιλικός, «δεν είναι ένα εποχιακό είδος όπως το καρπούζι, δεν είναι ένα αντικείμενο που έρχεται και φεύγει από τη μόδα, είναι ένα αναγκαίο και απαραίτητο στοιχείο της ζωής του σύγχρονου ανθρώπου. Όσο πιο σύγχρονος και να γίνει ο άνθρωπος, πάντα θα έχει ανάγκη στη ζωή του για βιβλία!»
Τώρα, επειδή γίνεται συχνά δημόσια συζήτηση για τα κινητά τηλέφωνα, και το πώς θα αντικαταστήσουν/έχουν αντικαταστήσει τα βιβλία… ο Βασίλης Βασιλικός, όπως τον φέρνω στο μυαλό μου να γνέφει απορριπτικά προς τον κριτικό και τις απόψεις του, με κάνει να νιώθω ανακούφιση. Κάπου διάβασα ότι εμείς οι άνθρωποι έχουμε την τάση να πιστεύουμε την πιο απαισιόδοξη πρόβλεψη – «είμαστε προετοιμασμένοι να δεχτούμε τα αφηγήματα παρακμής», όπως διάβασα σε πρόσφατο αμερικανικό άρθρο. Και μιλούσε για τα βιβλία, που στην Αμερική κυκλοφορούν σε τιράζ δεκάδων χιλιάδων… αν και, όχι πάντα, υπάρχουν και εκεί αυτοεκδόσεις, ή τιράζ των 200 κομματιών, ή ειδικές εκδόσεις που απευθύνονται σε μικρό κοινό.
«Μα γιατί θέλησες να βγάλεις την ιστορία της οικογένειάς σου σε βιβλίο;» ρώτησε κάποιος μη συγγραφέας έναν φίλο, επίσης μη συγγραφέα, που όμως κάθισε κι έγραψε την ιστορία της οικογένειάς του και την τύπωσε, με δικά του έξοδα, σε 200 αντίτυπα, για να τα κάνει δώρο σε μέλη της (ευρύτερης) οικογένειάς του. «Για να υπάρχει αυτή η ιστορία σε κάποιες βιβλιοθήκες, για να μην ξεχαστεί, για να τη μάθουν μετά από χρόνια τα εγγόνια και τα δισέγγονά μου, για να μείνει, και επειδή ένιωσα την ανάγκη να το κάνω», απάντησε ο μη συγγραφέας συγγραφέας.
Ματαιοδοξία; Επιθυμία να διατηρηθεί ένα κομμάτι της Ιστορίας (μέσα από την ιστορία της οικογένειάς του) στην αιωνιότητα κι ακόμα παραπέρα; Μα τα βιβλία δεν κρατάνε για πάντα - στο ίδιο αμερικανικό άρθρο διάβασα ότι ένα καλό, πετυχημένο λογοτεχνικό βιβλίο έχει διάρκεια ζωής από ένα μέχρι πέντε χρόνια μάξιμουμ. Ένα βιβλίο αυτοβοήθειας έχει μικρότερη διάρκεια ζωής, αλλά κάνει περισσότερες πωλήσεις αν διαφημιστεί αρκετά ή πέσει πάνω σε μια ανάγκη της αγοράς. Ένα παιδικό βιβλίο, εικονογραφημένο, έχει πέντε με δέκα χρόνια ζωής, περίπου μέχρι να μεγαλώσει το παιδάκι που το απέκτησε. Αλλά κρατάμε όλοι στις βιβλιοθήκες μας βιβλία είκοσι, πενήντα, μπορεί και εκατό ετών: κάποια βιβλία της μαμάς ή της γιαγιάς μας, π.χ., είναι τόσο παλιά, που η ημερομηνία έκδοσης έχει λιώσει ή το τηλέφωνο του (εξαφανισμένου πλέον) εκδότη είναι τετραψήφιο. Δεν τα ξεφορτωνόμαστε, επειδή είναι κομμάτια της οικογενειακής μας ιστορίας.
Συνδεόμαστε συναισθηματικά με τα βιβλία μας: σε πρόσφατη εκκαθάριση, βγάζοντας κάμποσα βιβλία για να τα δώσω σε βιβλιοθήκες, έπεσε στα χέρια μου ένα με αφιέρωση από αγαπημένη φίλη που δεν ζει πια. Εννοείται πως δεν το έδωσα, όπως δεν δίνω τα βιβλία που «σημαίνουν κάτι» για μένα, τα οποία ευτυχώς δεν είναι πολλά. Ο Γιάννης Μπασκόζος κάποτε είχε πει ότι θέλει να πεθάνει θαμμένος στα βιβλία του, το καταλαβαίνω, αλλά δεν θέλω κάτι τέτοιο χρόνια τώρα. Εκτός που δεν θέλω να πεθάνω δηλαδή, δεν θέλω ούτε να θαφτώ στα βιβλία μου – μακάρι να τα χαρούν άλλοι άνθρωποι όπως τα χάρηκα εγώ.
Γενικά ως προς τα βιβλία συμφωνώ με μια παλιά διαφήμιση ακριβού ρολογιού που έλεγε ότι «δεν το κατέχεις (αυτό το πανάκριβο ρολόι), απλώς το κρατάς για την επόμενη γενιά». Όχι ότι κρατάω τα βιβλία μου για επόμενες γενεές, άλλωστε από τα παιδιά μου μόνον ο μεγάλος διαβάζει συστηματικά βιβλία, επειδή είναι γεννημένος στα 90s και δεν τον κατάπιε το κινητό ή το τάμπλετ. Τάμπλετ είπα, και ναι, τα μικρότερα παιδιά, δικά μου και ξένα, δεν διαβάζουν βιβλία με την κλασική έννοια. Αλλά. Αλλά, επιμένω ότι το βιβλίο ζει και θα ζει, γιατί διαβάζουν (οκέι, μερικές φορές) βιβλία σε τάμπλετ, ή ακούνε audio books, ή διαβάζουν e-books. Σε μια έρευνα του ΟΣΔΕΛ από το 2024, είδα ότι στους 10.701 νέους τίτλους που κυκλοφόρησαν εκείνη τη χρονιά στην Ελλάδα, τα 376 ήταν audio books και τα 112 e-books, αλλά για τα ηλεκτρονικά και τα ηχητικά βιβλία τα νούμερα ανεβαίνουν, παρόλο που δεν ανεβαίνουν, δυστυχώς, οι πωλήσεις των χάρτινων βιβλίων. (Αν και έχουν ανέβει αρκετά σε σχέση με το 2015 και τα κάπιταλ κοντρόλ, που τις είχαν ρίξει κατά 75%...)
Το περασμένο καλοκαίρι ήθελα να διαβάσω ένα βιβλίο που δεν υπήρχε στην αγορά και το κατέβασε ο νεότερος αδερφός μας στο τάμπλετ του για να το διαβάσω εκεί. Διαμαρτυρήθηκα στην αρχή ότι μου αρέσει το χαρτί, η μυρωδιά, η αφή κ.λπ., ότι είναι δύσκολο να διαβάσω σε μια φωτεινή οθόνη… αλλά το βιβλίο ήταν καλό, γρήγορο, η οθόνη είχε φωτεινότητα που την προσάρμοζες στο μάτι σου, τελικά το διάβασα και είπα κι ένα τραγούδι, κι άλλο να ήταν. Κατάλαβα ότι δεν είναι το μέσο αυτό που κάνει ένα βιβλίο, αλλά η ιστορία. Η αφήγηση, το γράψιμο, η «κόκκινη κλωστή δεμένη», οι χαρακτήρες, η πλοκή, η γραφή – η ιστορία.
Ο Ιωάννης Γουτεμβέργιος, που έβαλε τα πρώτα μολυβένια γραμματάκια στη σειρά το 1440 και εφηύρε την τυπογραφία, δεν θα φανταζόταν ποτέ μια τέτοια εξέλιξη. Ούτε εγώ τη φανταζόμουν, εδώ που τα λέμε, όταν διάβαζα το «Δόκτωρ Ζιβάγκο» τη δεκαετία του ’60, πριν καν γίνει ταινία με τον Ομάρ Σαρίφ… Αλλά το βιβλίο δεν είναι απλό αντικείμενο, είδος ή εμπόρευμα, είναι ιδέα. Είναι η αφήγηση, η ανάγκη για φυγή-από-καθημερινότητα, για φαντασία και διανοητικό/πνευματικό ταξίδι, που συνοδεύει το ανθρώπινο είδος από την προϊστορική εποχή. Είναι οι μοιρασμένες ιστορίες, προφορικές αρχικά, μετά σκαλισμένες στην πέτρα, μετά σε κερί, έπειτα σε πάπυρο, μετά γραμμένες με πενάκι σε χαρτί και, τέλος, τυπωμένες σε χαρτί. Το μέσον, το υλικό στο οποίο ξετυλίγεται το βιβλίο, δεν έχει σημασία. Όσο και ν’ αλλάζει το μέσον, η ιστορία, το βιβλίο το ίδιο είναι που μετράει. Και ό,τι κι αν λένε οι δυσοίωνοι, δεν πρόκειται να πεθάνει ποτέ.
Όταν διαβάζεις το βιβλίο της μαραθωνοδρόμου Μαρίας Πολύζου καταλαβαίνεις ότι έχει δίκιο, ξέρει για τι πράγμα μιλάει: δεν πρέπει να τα παρατάς, ποτέ των ποτών.
17°
