Το κεφαλαιώδες καθήκον της ΕΡΤ είναι να καλύπτει κενά που υπάρχουν στον πολιτισμό
Η αφορμή για το παρόν άρθρο ήταν μια ανάρτηση του συγγραφέα Θεόδωρου Γρηγοριάδη στο Facebook για την απουσία εκπομπώνπου αφορούν το βιβλίο από το πρόγραμμα της ΕΡΤ. Στην πραγματικότητα, όλο αυτό αφορά μια παλιά, σχεδόν ξεχασμένη συζήτηση – γιατί το βιβλίο, ως πολιτιστικό προϊόν, παραμένει επί σειρά ετών σχεδόν αόρατο στην ελληνική τηλεόραση, τόσο στη δημόσια όσο και στην ιδιωτική.
Λίγες ώρες μετά, η ανάρτηση του συγγραφέα κούμπωσε με μία είδηση που διάβασα στη Wall Street Journal. Σύμφωνα με την είδηση λοιπόν, το Spotify, αφού επένδυσε δυναμικά στα audiobooks, ετοιμάζεται πλέον να μπει και στον χώρο των έντυπων βιβλίων. Ένας παγκόσμιος κολοσσός του audio, που απευθύνεται σε κοινό συνηθισμένο στην ταχύτητα, στο multitasking και στην ελλειμματική προσοχή, θεωρεί ότι το βιβλίο όχι μόνο δεν είναι παρωχημένο, αλλά αποτελεί στρατηγικό προϊόν με μέλλον, ικανό να μετακινείται ανάμεσα σε formats, πλατφόρμες και κοινά. Όταν τέτοιες εταιρείες επενδύουν στο βιβλίο, το επιχείρημα ότι «δεν ενδιαφέρει» ή «δεν περνάει» αρχίζει να ακούγεται όλο και πιο αδύναμο.
Φαίνεται πως η ελληνική μεσογειακού ταμπεραμέντου κοινωνία μας παραμένει υπερβολικά και σταθερά επιρρεπής στο ντιριντάχτα. Εννοείται και στο τηλεοπτικό. Μουσική, χορός, τραγούδι, αυτά πουλάνε. Προσωπικά, δεν έχω κανένα πρόβλημα να βλέπω προβεβλημένους παρουσιαστές της ΕΡΤ να πιάνουν το μικρόφωνο σε prime time και να δοκιμάζονται στο τραγούδι, παρότι δεν είναι τραγουδιστές. Πού και πού χρειάζεται μια ξεχωριστή νότα που θα ξαφνιάσει τον τηλεθεατή. Αρκεί αυτές οι νότες να μη ροκανίζουν τον περισσότερο τηλεοπτικό χρόνο.
Το βιβλίο είναι μια πρώτης τάξεως ύλη προς εκμετάλλευση
Το κεφαλαιώδες καθήκον της ΕΡΤ είναι να καλύπτει κενά που υπάρχουν στον πολιτισμό. Πολύ συχνά, οι άνθρωποι της τηλεόρασης στύβουν το μυαλό τους για να βρουν τηλεοπτικά concepts που θα «περάσουν» στο κοινό. Φαίνεται πως το βιβλίο θεωρείται εξαιρετικά πνευματώδες για να ταιριάζει στην εποχή μας. Το βιβλίο είναι μια πρώτης τάξεως ύλη προς εκμετάλλευση. Μεγάλες πλατφόρμες επενδύουν σε παραγωγές που πατάνε στην διασκευή σημαντικών λογοτεχνικών έργων, σίγουρες πως θα φέρουν εξασφαλισμένη επιτυχία. Προχθές έβλεπα άλλον έναν συγκλονιστικό «Φρανκενστάιν». Αν ρωτήσετε, όμως, ποιος είναι ο συγγραφέας του βιβλίου, είμαι σίγουρη ότι οι περισσότεροι αγνοούν το βασικό: ότι είναι γυναίκα.
Ωστόσο, η σκέψη ότι το βιβλίο δεν «πουλάει» φαίνεται να ισχύει μόνο στην Ελλάδα. Στη Γαλλία, το ιστορικό Apostrophes δεν ήταν μια περιθωριακή πολιτιστική γωνιά, αλλά prime time ραντεβού με εκατομμύρια τηλεθεατές. Στην Αγγλία, το Richard and Judy Book Club μετέτρεψε το βιβλίο σε μαζικό αντικείμενο συζήτησης και κατανάλωσης, ενώ το BBC Two, με το Between the Covers, απέδειξε ότι μπορείς να μιλήσεις για βιβλία με ανάλαφρο τρόπο, χωρίς να χάνεις την ουσία. Στην Αμερική, το Booknotes έτρεξε για 16 χρόνια ως καθαρό, μονοθεματικό βιβλιο-τηλεοπτικό format, ενώ το Oprah’s Book Club κατέγραψε πάνω από 55 εκατομμύρια πωλήσεις αντιτύπων, μετατρέποντας την ανάγνωση σε κοινωνικό γεγονός.
Ποιο είναι το τοπίο των τηλεοπτικών εκπομπών σήμερα;
Σήμερα το τοπίο των ελληνικών τηλεοπτικών εκπομπών λόγου προωθεί ένα μοτίβο που επαναλαμβάνεται. Διότι αυτό ξέρει αυτό εμπιστεύεται! Είτε πρόκειται για αγιογραφίες προσώπων –καλλιτεχνών, ηθοποιών, πολιτικών– είτε για πολιτικές συζητήσεις, που εξαντλούνται στο ποια κόμματα θα μπουν στη Βουλή, ποια θα μείνουν εκτός και ποιες συνεργασίες είναι αριθμητικά εφικτές για τον σχηματισμό κυβέρνησης μετά τις εκλογές. Η ουσία απουσιάζει.
Οι influencers αντιλήφθηκαν νωρίς το πολιτιστικό κενό και το καλύπτουν με φαντασία και δημιουργικότητα
Για να μην είμαι άδικη υπάρχουν και εκπομπές που δεν βασίζονται στη δημοφιλία των καλεσμένων, αλλά σε ουσιαστικό περιεχόμενο. Είναι, βέβαια, μετρημένες στα δάχτυλα του ενός χεριού. Το τι πρεσβεύει το κάθε κόμμα, τι πιστεύουν οι άνθρωποι ή οι επιστήμονες για ζητήματα όπως η παιδική και εφηβική βία, η σύγχρονη οικογένεια στις μη παραδοσιακές της μορφές, η κοινωνική αποξένωση ή η καθημερινότητα των νέων, σπανίως αποτελούν αντικείμενα συστηματικής συζήτησης. Υπάρχει εμφανής έλλειψη στον δημόσιο λόγο που το κοινό αντιλαμβάνεται και γι’ αυτό έχει στραφεί σε podcasts και influencers με κανάλια στο ΥouΤube. Οι τελευταίοι αντιλήφθηκαν νωρίς το πολιτιστικό κενό και το καλύπτουν με φαντασία και δημιουργικότητα. Αυτό το κενό θα μπορούσε να το καλύψει η λογοτεχνία και, κατ’ επέκταση, μια εκπομπή για το βιβλίο, η οποία θα λειτουργούσε άνετα ως εργαλείο κατανόησης της κοινωνίας.
Υπάρχει ένα τεράστιο σύμπαν γύρω από το βιβλίο που παραμένει ανεκμετάλλευτο, επειδή αντιμετωπίζεται με φόβο ή αδράνεια
Διότι και οι άνθρωποι του βιβλίου έχουν βάλει τα χεράκια τους για να βγάλουν τα ματάκια τους. Ένα δομικό πρόβλημα είναι και το ποιοι μιλούν για τα βιβλία στην τηλεόραση και με ποιον τρόπο. Συχνά επιλέγονται άνθρωποι που προέρχονται αποκλειστικά από τον χώρο του βιβλίου οι οποίοι κουβαλούν μια εσωστρέφεια και μιλούν μια γλώσσα κλειστή. Διανοουμενίστικη, για να το πω απλά. Οι συζητήσεις καταλήγουν να είναι βαρετές, όχι επειδή το αντικείμενο είναι βαρετό, αλλά επειδή νομίζουν ότι απευθύνονται σε ένα ήδη μυημένο κοινό. Καμιά φορά μάλιστα, είναι βαρετές ακόμη και για εκείνους που αγαπούν και υπηρετούν το βιβλίο. Άλλες πάλι φορές παρουσιάζονται από ηθοποιούς που έχουν μία συμπαθητική σχέση με το βιβλίο ή είναι φιλαναγνώστες.
Μια τηλεοπτική εκπομπή για το βιβλίο δεν χρειάζεται να είναι ένα στείρο talk show. Μπορεί να αφορά την ανάγνωση, τις λέσχες βιβλίου, τους συγγραφείς ως πρόσωπα, τα δωμάτια όπου γράφτηκαν μεγάλα έργα, τους τόπους έμπνευσης, τα σπίτια και τα ιδρύματα αφιερωμένα σε συγγραφείς ανά τον κόσμο. Υπάρχει ένα τεράστιο σύμπαν γύρω από το βιβλίο που παραμένει ανεκμετάλλευτο, επειδή αντιμετωπίζεται με φόβο ή αδράνεια. Αν υπάρχει ένας φορέας που οφείλει να τολμήσει να αναδείξει το βιβλίο ως διαχρονικό προϊόν πολιτισμού, αυτός είναι η ΕΡΤ μέσω των εκπομπών της.
15°
