Ο Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος και τα αθηναϊκά αινίγματα

Ο Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος είναι ο κατάλληλος ιστορικός για να γράψει περί των αινιγμάτων της αθηναϊκής δημοκρατίας: όπως γράφει στον πρόλογο του βιβλίου του από μικρό παιδί αισθανόταν Αθηναίος· στην Αθήνα γεννήθηκε, στην Αθήνα σπούδασε, και στα μαθητικά του χρόνια ήταν αρχισυντάκτης του σχολικού περιοδικού «Αθηναίος». Ο Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος αποφοίτησε από το Κολλέγιο Αθηνών το 1963 και σπούδασε στη Νομική: έλαβε πτυχίο Πολιτικών και Οικονομικών Επιστημών το 1967, καθώς και πτυχίο Νομικής το 1969. Το 1979 αναγορεύθηκε διδάκτωρ Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϋ. Μετά την πτώση της δικτατορίας, υπήρξε ενεργό μέλος της Ομάδας Επιστημόνων για ένα Δημοκρατικό Σύνταγμα και επιμελήθηκε τη δημοσίευση των προτάσεών της. Στη συνέχεια, ήταν σύμβουλος της Αξιωματικής Αντιπολίτευσης κατά τη συζήτηση του Συντάγματος το 1975. Μετά την οριστική επιστροφή του στην Ελλάδα, διορίστηκε ειδικός επιστήμων στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης της Σχολής Νομικών, Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών. Το 1982 εισηγήθηκε τη συγκρότηση της Επιστημονικής Υπηρεσίας της Βουλής, μετά από πρόσκληση του τότε Προέδρου της. Το 1985 εξελέγη επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης με γνωστικό αντικείμενο την ιστορία της πολιτικής ζωής, τη συγκριτική πολιτική και την πολιτική κοινωνιολογία, το 1989 αναπληρωτής καθηγητής και το 1997 τακτικός καθηγητής, θέση στην οποία παρέμεινε μέχρι το 2012.

Το βιβλίο «Αινίγματα της αθηναϊκής δημοκρατίας» είναι το πιο πρόσφατο μιας μακράς σειράς έργων που επικεντρώνονται στην ανάπτυξη του ελληνικού καπιταλισμού, στην ανάλυση του Εθνικού Διχασμού και στην ανάδειξη ορισμένων προσωπικοτήτων που σφράγισαν την ελληνική ιστορία. Σ’ αυτό το δοκίμιο, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη, ο Γ.Θ. Μαυρογορδάτος εμβαθύνει και φωτίζει τις γωνίες της αθηναϊκής δημοκρατίας για την οποία έχουν γραφεί και ειπωθεί τόσα πολλά ώστε έχουμε την εντύπωση ότι γνωρίζουμε τα πάντα για την καθημερινή της λειτουργία. Όμως, οι πληροφορίες που διαθέτουμε είναι αποσπασματικές και πολλά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Το βιβλίο δεν προτίθεται να προσφέρει μία ακόμη συνολική περιγραφή της αθηναϊκής δημοκρατίας· ο στόχος του είναι να εξερευνήσει μόνο μερικές όψεις της που φαίνονται αινιγματικές όταν ιδωθούν από ευρύτερη συγκριτική σκοπιά. Μία από αυτές είναι η σιωπηλή εξαφάνιση της κληρονομικής βασιλείας· μια άλλη είναι η έλλειψη πολιτογράφησης ακόμη και των μετοίκων που εκπλήρωναν τις ίδιες ακριβώς στρατιωτικές υποχρεώσεις με τους πολίτες. Μήπως ήταν η Αττική υπερβολικά μεγάλη για άμεση δημοκρατία; Γιατί ορίστηκε η απαιτούμενη απαρτία της Εκκλησίας του Δήμου μόνο σε 6.000 πολίτες και μόνο για αποφάσεις που αφορούσαν ατομικές περιπτώσεις; Πώς ακριβώς γινόταν η κλήρωση των βουλευτών και των άλλων αξιωματούχων; Η εκλογή των στρατηγών; Υπήρχαν πολιτικά κόμματα; Το βιβλίο εντοπίζει τέτοια «αινίγματα» —αν και δεν μπορεί να τα λύσει— και ανανεώνει το ενδιαφέρον για ένα πολίτευμα και μια χρονική περίοδο που παραμένει μέχρι σήμερα η σπουδαιότερη εμπειρία άμεσης δημοκρατίας στην παγκόσμια ιστορία. Και παρ’ όλ’ αυτά δέχεται αναχρονιστικές επικρίσεις, υποβάλλεται σε κοινοτοπίες, έμμονες διαστρεβλώσεις και εξιδανικεύσεις.

Το βιβλίο είναι χρήσιμο όχι μόνο ως ιστορικό δοκίμιο αλλά ως υπόδειγμα για ταραγμένους καιρούς. Η αθηναϊκή δημοκρατία είναι πρότυπο για κάθε δημοκρατικό καθεστώς του σήμερα καθώς μπορεί να λειτουργήσει ως έμπνευση: αν και η δημοκρατία δεν έχει τελειοποιηθεί, είναι επαρκής και αρτιότερη πολλών άλλων μορφών διακυβέρνησης· αναμφισβήτητα, ο χρυσός αιώνας του Περικλή θεμελίωσε αναμφίβολα ένα πολίτευμα δικαιοσύνης και ευνομίας —μολονότι οι νεοφεμινιστές και οι woke υπονομεύουν το κύρος του εισάγοντας την κριτική θεωρία του 20ού και 21ου αιώνα. Οι σύγχρονες δημοκρατίες κινδυνεύουν τόσο από ανίκανες και κακόβουλες ηγεσίες, όσο κι από δυνάμεις «ριζοσπαστών» που την παριστάνουν ότι θέλουν να την τελειοποιήσουν.