Μαρία Τσακίρη: Ζει ακόμα ο λήσταρχος Φώτης Γιαγκούλας;

Για να σας σοκάρω: το κομμένο κεφάλι του λήσταρχου Φώτη Γιαγκούλα φυλάσσεται ακόμη, σχεδόν έναν αιώνα μετά, σε ένα βάζο φορμαλίνης στο Εγκληματολογικό Μουσείο της Αθήνας. Αν επιτρεπόταν η είσοδος στο κοινό, θα πηγαίναμε να το δούμε; Από περιέργεια; Από δίψα για αίμα ή για Ιστορία; Από ανάγκη να δούμε το πρόσωπο ενός άντρα που έγινε μύθος — και μετά απομεινάρι;

Πόσοι ξέρουμε στ’ αλήθεια ποιος ήταν ο λήσταρχος Φώτης Γιαγκούλας; Ούτε ήρωας ούτε εγκληματίας με τη στεγνή έννοια. Κάτι πιο σύνθετο. Στην εποχή του φόβιζε τις μανάδες και σαγήνευε τις κόρες. Σήμερα, ελάχιστοι θυμούνται. Η Ιστορία τον έδεσε χειροπόδαρα. Η Πολιτεία τον έκλεισε σ’ ένα βάζο. Η λογοτεχνία όμως τον ελευθερώνει.

Η Μαρία Τσακίρη, στο νέο της μυθιστόρημα «Το Πορτρέτο του Βασιλιά», δεν γράφει τη βιογραφία του. Δεν έχει ανάγκη. Του πλάθει κάτι πιο ανθεκτικό: μια γυναίκα που τον αγάπησε, μια κόρη που κληρονόμησε τη σιωπή του, μια εγγονή που έσκαψε βαθιά για να καταλάβει από πού έρχεται. Τρεις γενιές φανταστικών γυναικών που μας καλούν να ξαναδούμε τον λήσταρχο Γιαγκούλα όχι με μάτια Χωροφυλακής ή δημοσιογράφων του 1930, αλλά με την ευαισθησία και την πολυπλοκότητα μιας συγγραφέως που επιστρέφει στις ρίζες της. Και μαζί της, επιστρέφουμε κι εμείς. Την συνάντησα και την ρώτησα πως προέκυψε η ιδέα.

— Ο Φώτης Γιαγκούλας πως μπήκε στην ιστορία σας; Τι σημαίνει για εσάς αυτή η μορφή;

Γεννήθηκα και μεγάλωσα στην Πιερία. Επομένως ο Φώτης Γιαγκούλας «υπήρχε» στη ζωή μου από τα παιδικά μου χρόνια. Ήταν ο ρόλος του ήρωα που κυνηγούσαν τα αγόρια και γοήτευε τα κορίτσια. Ήταν βέβαια και το μέσο εκφοβισμού των μανάδων προς τα παιδιά για να επιβάλλονται. Μεγαλώνοντας, το όνομά του άρχισε να μου προκαλεί δέος και κάθε φορά που βρισκόμουν στη Βροντού, το χωριό που βρίσκεται στους πρόποδες του Ολύμπου και έχει συνδεθεί με τη δράση του αλλά και το θάνατό του, δημιουργούσα με το μυαλό μου εικόνες της ζωής του. Πριν μερικά χρόνια αποφάσισα να επινοήσω ένα θρύλο και πάνω σ’ εκείνον να στήσω το νέο μου μυθιστόρημα. Ξεκίνησα να διαβάζω βιβλία, να σκαλίζω το ίντερνετ, να κρατώ σημειώσεις, μέχρι που «έπεσα» πάνω στους θρύλους της Μόρνας. Είναι το χωριό «φάντασμα» της Πιερίας που όσο διάβαζα για εκείνο, τόσο η φαντασία μου δημιουργούσε κινηματογραφικές σκηνές.

Η μορφή του Φώτη Γιαγκούλα αυθόρμητα κατέκλυσε τη σκέψη μου και κάπως έτσι άφησα για το μέλλον την επινόηση ενός αυτοσχέδιου θρύλου και καταπιάστηκα με τον θρύλο-πρόκληση! Η νέα αποστολή που ανέθεσα λοιπόν στον εαυτό μου ήταν να συνδέσω τον Φώτο με την Μόρνα. Και κάπως έτσι γεννήθηκε το «Πορτρέτο του Βασιλιά». Η μορφή του λοιπόν σημαίνει πολλά για μένα. Κυρίως ότι αυτή η έντονη προσωπικότητα, αυτός ο αμφιλεγόμενος ήρωας που λατρεύτηκε από τους απλούς ανθρώπους και μισήθηκε από τη Χωροφυλακή και κάθε μορφή εξουσίας, ο άνθρωπος που προσπαθούσε να επιβάλλει τη δικαιοσύνη με τον τρόπο που εκείνος την αντιλαμβανόταν, κάνοντας προτεραιότητα της ζωής του τους φτωχούς και αδικημένους, επηρέασε και τη δική μου σκέψη και συνεχίζει να πρωταγωνιστεί ακόμη και σήμερα στη ζωή μου.

—  Η μητέρα και η κόρη βρίσκονται στον πυρήνα της αφήγησης. Γιατί θεωρείτε ότι αυτή η σχέση εξακολουθεί να είναι τόσο βαθιά και τόσο δύσκολη, ακόμα και σήμερα;

Πράγματι, η σχέση μητέρας – κόρης είναι περίπλοκη και δύσκολη. Δεν παύει να είναι όμως μια δυνατή σχέση. Και είναι ακριβώς αυτό που λέτε: Βαθιά! Η μητέρα είναι εκείνη που δίνει τα πρώτα μαθήματα ζωής και εκείνη που τελικά την καθορίζει. Το κορίτσι ταυτίζεται μαζί της, την εξιδανικεύει και σίγουρα θέλει να της μοιάσει. Στην προσπάθειά του να το πετύχει κι ενώ περνά από την παιδική ηλικία στη δύσκολη εφηβική, τα συναισθήματά του περνούν από διάφορα στάδια και εκεί ακριβώς ξεκινούν οι συγκρούσεις. Όμως, όσο δύσκολη και ιδιαίτερη μπορεί να εξελιχθεί αυτή η σχέση, έρχεται η στιγμή που όλα απλοποιούνται.

Είναι εκείνη η οδυνηρή στιγμή που η κόρη αποχαιρετά για πάντα τον άνθρωπο που διαμόρφωσε την ταυτότητά της. Και τότε κάθε θλιβερή ανάμνηση αυτής της σχέσης εξαφανίζεται αφήνοντας πίσω της μόνο λύπη. Η Μπήλιω, έφερε στη ζωή την κόρη του Φώτου, Ροζαλία κάτω από πολύ δύσκολες συνθήκες. Και όσο τα χρόνια περνούσαν οι συνθήκες γινόταν χειρότερες, επειδή έπρεπε να απαντηθούν ερωτήματα και να αποκαλυφθούν μυστικά. Ό, τι κρατούσε μέσα της θαμμένο η μάνα, ήταν εκείνο που την απομόνωσε τελικά από την κόρη. Αυτό ακριβώς που συνέβη και με την κόρη της Ροζαλίας, την Τίνα…

— Οι γυναικείοι χαρακτήρες του βιβλίου σας είναι σύνθετοι, ευάλωτοι αλλά και διεκδικητικοί. Πόσο δύσκολο είναι να αποτυπώσει κανείς τις αντιφάσεις των γυναικών χωρίς να τις παγιδεύσει σε στερεότυπα;

Είναι ακριβώς οι χαρακτήρες των γυναικών που επιλέγω να πρωταγωνιστούν στην πλοκή και την εξέλιξη των ιστοριών μου, αλλά και εκείνοι που επηρεάζουν την εξέλιξη, όπως εγώ επιθυμώ. Σύνθετοι και συγχρόνως διεκδικητικοί και ευάλωτοι. Με δεδομένο ότι οι επινοημένοι ήρωες έχουν κάτι από τους συγγραφείς, δε μου ήταν δύσκολο να αποτυπώσω τις αντιφάσεις τους μέσα από τα βιώματά τους αλλά κυρίως από τη στάση ζωής τους, επειδή κάπου ανάμεσα στις λέξεις βρίσκομαι και εγώ.

Το να παγιδευτείς σε στερεότυπα δεν είναι καθόλου δύσκολη υπόθεση. Κινδυνεύεις όμως να υποτιμήσεις τους ήρωές σου και να κατευθύνεις τη σκέψη των αναγνωστών σου να κάνουν το ίδιο. Γράφοντας, δεν τοποθετώ τους ήρωές μου σε κατηγορίες με συγκεκριμένα κριτήρια, επομένως θέλω να πιστεύω πως δεν τροφοδοτώ στερεότυπα. Οι γυναίκες στα μυθιστορήματά μου πέφτουν και σηκώνονται, αγαπούν και αγαπιούνται, πληγώνονται και πληγώνουν αλλά αποδέχονται τα λάθη τους, ζητούν συγνώμη, δεν φοβούνται να έχουν άποψη και να πολεμούν γι αυτή. Με λίγα λόγια το επίθετο «διεκδικητικοί» της ερώτησής σας είναι αυτό που τους ταιριάζει απόλυτα!

— Η ανάγκη επιστροφής στις ρίζες και η σχέση με το παρελθόν φαίνεται να διατρέχουν το βιβλίο σας. Τι σας ώθησε να καταπιαστείτε με αυτό το θέμα; Πρόκειται για προσωπικό βίωμα ή συλλογική αγωνία;

Πράγματι, ήταν μεγάλη η εσωτερική ανάγκη να επιστρέψω στις ρίζες μου, στο παρελθόν μου. Η ανάγκη αυτή τα τελευταία χρόνια έγινε ακόμη μεγαλύτερη και γι αυτό πλέον φροντίζω να περνώ περισσότερο χρόνο κοντά στο σπίτι μου, με την οικογένειά μου, με παλιούς φίλους και συγγενείς μου, στις ομορφιές του βουνού και της θάλασσας της Πιερίας.

Όταν μάλιστα ξεκίνησα να γράφω το «Πορτρέτο του Βασιλιά», κατάλαβα πως είχα υποχρέωση απέναντι στους αναγνώστες να επισκεφτώ τους τόπους που περιγράφω, για να έρθω πιο κοντά στην ψυχή των ηρώων μου. Αυτό που μπορώ να σας διαβεβαιώσω είναι πως οι επισκέψεις μου στον Όλυμπο και τα Πιέρια έγιναν πιο συχνές, αλλά ποτέ δε θα είναι αρκετές! Και όσο μεγαλώνω καταλαβαίνω πως ήταν λάθος να προσπαθώ να γνωρίσω την Ελλάδα και τον κόσμο, πριν γνωρίσω καλά καλά τον υπέροχο δικό μου τόπο. Ευτυχώς ποτέ δεν είναι αργά.

Ένας επιπλέον λόγος που καταπιάστηκα με το συγκεκριμένο θέμα, πέρα από την αναζήτηση ενός θρύλου που προανέφερα, ήταν πως είχε φθάσει το πλήρωμα του χρόνου να αφήσω τους δυο ορεινούς θρύλους να με εμπνεύσουν, όπως έχει συμβεί με όλους ανεξαιρέτως τους Πιεριείς δημιουργούς.