Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης: Μια συζήτηση με τον Ισραηλινό συγγραφέα Οντέντ Βολκστάιν

Εν όψει της παρουσίας του στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, μιλήσαμε με τον συγγραφέα, μεταφραστή και κριτικό λογοτεχνίας για την κόντρα της σύγχρονης λογοτεχνίας με την κανονιστική, ομογενοποιητική γλώσσα προηγούμενων γενεών, για την 7η Οκτωβρίου και τη λογοτεχνία και για την παλαιστινιακή λογοτεχνία εντός του Ισραήλ.

— Δρ. Βολκστάιν, είστε συγγραφέας, μεταφραστής και κριτικός λογοτεχνίας. Ποιο είναι σήμερα το πιο ζωντανό λογοτεχνικό είδος στο Ισραήλ;

Δεν υπάρχει αμφιβολία πως ζούμε στην εποχή της αποθέωσης του απομνημονεύματος. Προσωπικά, νιώθω αμφιθυμία απέναντι σ’ αυτή την τάση. Υπάρχουν, φυσικά, απομνημονεύματα που είναι συγκλονιστικά και άρτια. Αλλά σε πολλές περιπτώσεις μάς προσφέρονται έργα που απλώς διαιωνίζουν τη λατρεία του «εγώ» – καθρέφτες προσωπικών ή και ταυτοτικών, ναρκισσιστικών αναγκών, χωρίς την ψυχρή και συχνά σκληρή αποστασιοποίηση που αποτελεί τον πυρήνα της λογοτεχνίας.

— Αν έπρεπε να συνοψίσετε την εξέλιξη της ισραηλινής λογοτεχνίας από το 1948 κι έπειτα, ποιοι είναι οι βασικοί σταθμοί της και με ποιες μεταβατικές περιόδους συνδέονται;

Ωχ, φοβάμαι πως δυσκολεύομαι να συνοψίσω ένα τόσο μεγάλο φάσμα σε λίγα λόγια! Παρ’ όλα αυτά, είναι σύνηθες να αναγνωρίζεται η εμφάνιση της λεγόμενης «Γενιάς του Κράτους» (statehood generation) –εκείνων που έγραφαν στη σκιά του νεοϊδρυθέντος κράτους– ως σημείο καμπής στη λογοτεχνία του Ισραήλ: η μετάβαση από το συλλογικό ήθος σε έναν πιο ατομικό τρόπο έκφρασης. «Θέλω να πεθάνω στο δικό μου κρεβάτι», έγραψε ο ποιητής Γιεουντά Αμιχάι, καθαγιάζοντας τον ιδιωτικό θάνατο έναντι της εθνικής θυσίας.

Την ίδια στιγμή, θα υποδείκνυα και μια άλλη μετατόπιση: από τη μεγάλη, αστραφτερή και ομοιογενή εβραϊκή γλώσσα των συγγραφέων της «Γενιάς του Κράτους» προς μια γλώσσα πιο θραυσματική, πιο ατίθαση – «πιο βρόμικη», αν θέλετε. Έναν χώρο για γλωσσικές και βιωματικές εκφάνσεις που αντιστέκονται στην τεχνητή επιταγή της νέας ισραηλινής εβραϊκής. Από αυτή την άποψη, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να σκεφτούμε έναν ποιητή όπως ο Αβότ Ιεσουρούν, που διέλυσε εσκεμμένα την εβραϊκή γλώσσα, καλώντας στους στοιχειωμένους διαδρόμους της τα μουρμουρητά των φαντασμάτων των Γίντις. Κατά κάποιον τρόπο, μετέπειτα εξελίξεις –όπως η εμφάνιση της ποίησης των Μιζραχί– μπορούν να ιδωθούν ως συνέχεια αυτού ακριβώς του εγχειρήματος.

— Με ποιον τρόπο αισθάνεστε πως η 7η Οκτωβρίου έχει ίσως επηρεάσει το έργο των Ισραηλινών συγγραφέων; Ή είναι ακόμη πολύ νωρίς για να το πούμε;

Είναι πράγματι πολύ νωρίς για να πούμε. Μου φαίνεται ότι η αρχική λογοτεχνική αντίδραση εκδηλώνεται με τη μορφή της πιο στοιχειώδους και ζωτικής μετάδοσης: της μαρτυρίας. Και αυτό είναι μια φυσική αντίδραση: απέναντι στην ακραία φύση των γεγονότων, γεννιέται μια ηθική αμφιβολία σχετικά με την ίδια τη νομιμότητα της αισθητικής μεταποίησης – μια κρίση πίστης απέναντι στα συνήθη εργαλεία της τέχνης. Μπροστά σε τέτοια γεγονότα, η παρόρμηση είναι να σπάσεις το τζάμι και να αγγίξεις την πραγματικότητα άμεσα, αδιαμεσολάβητα. Μα φυσικά, αυτή είναι μια αφελής επιθυμία.

Με τον καιρό αρχίζεις να βλέπεις ότι ακριβώς εκεί όπου οι λέξεις αποτυγχάνουν, μόνο η λογοτεχνία μπορεί να μιλήσει – στα όρια του λόγου, στον χώρο όπου η ομιλία δεν είναι πια δυνατή. Καταλαβαίνεις πως υπάρχουν αλήθειες που μπορούν να αποτυπωθούν μόνο μέσω της έμμεσης ματιάς, μόνο μέσα από το ουσιώδες ψεύδος της λογοτεχνίας. Μα ακόμη βρισκόμαστε στο κέντρο αυτής της διεργασίας.

Σε πιο δημόσιο, ευθύ επίπεδο, αξίζει να αναφερθεί, για παράδειγμα, ένα άρθρο του συγγραφέα Ντρορ Μισάνι που δημοσιεύτηκε λίγο μετά τη σφαγή της 7ης Οκτωβρίου, στο οποίο ζητούσε να γίνει μια παύση μέσα στη θλίψη και την απώλεια – μια άρνηση να ενδώσουμε αμέσως στη βία και την εκδίκηση. Ήταν μια σημαντική φωνή τότε, και είναι ακόμη πιο πολύτιμη σήμερα.

— Η εβραϊκή γλώσσα έχει διαφορετικά ύφη, διαλέκτους, καταγωγικές παραξενιές, ας πούμε; Και τι λένε αυτές οι κατηγορίες για τον ομιλητή τους;

Όπως υπαινίχθηκα νωρίτερα, αυτή η διαφοροποίηση –που υφίσταται, ναι– είναι μία από τις πιο κρίσιμες εξελίξεις στην πορεία της εβραϊκής γλώσσας. Στις καλύτερες στιγμές της, η σύγχρονη λογοτεχνία καταγράφει αυτήν ακριβώς τη μετάβαση: ενάντια στη συγκεντρωτική, ομογενοποιητική επιταγή της «κρατικής εργαστηριακής» εβραϊκής. Η λογοτεχνία «στέλνει τη γλώσσα στην αγορά», την παίζει ξένες προφορές, φέρνει πίσω φωνές από μακριά. Ξεθάβει υπόγεια και σοφίτες, θυμάται τα μουρμουρητά νεκρών γλωσσών, αντικαθιστά τον υστερικό εξορκισμό της «καθαρής» γλώσσας με μια πνευματιστική συνεύρεση που γκρεμίζει τα σύνορα – μια γιορτή αλά Μιχαήλ Μπαχτίν, που αποκαλύπτει τη γλώσσα σε όλες τις εκδοχές της, ως έναν ζωντανό, πολυφωνικό διάλογο ανάμεσα σε πολλές γλώσσες.

Πάρτε για παράδειγμα τον προαναφερθέντα Αβότ Ιεσουρούν, που ανάγκασε την εβραϊκή να ραγίσει κάτω από το συντακτικό, τη γραμματική και τη μουσική των Γίντις, που κάποτε η εβραϊκή είχε εξορίσει. Ή τον Ερέζ Μπιτόν, που υφαίνει την αραβική μέσα στην εβραϊκή. Συγγραφείς σαν αυτούς αποκαλύπτουν τη γλώσσα που νόμιζες πως έχεις συνηθίσει, σαν να ήταν ξένη. Μεταφράζουν τα εβραϊκά στα εβραϊκά, σαν να λέμε, αναδεικνύοντας τα σημάδια των προηγούμενων εκδοχών τους. Αυτή η κίνηση φανερώνει μια γλώσσα της οποίας η ζωντανή ομιλούμενη ενέργεια διαχέεται προς όλες τις κατευθύνσεις, πέρα από κάθε κέντρο. Οι νύχτες της φιλοξενούν ξεχασμένες διαλέκτους και μακρινές εικόνες· τα σύνορά της συνωμοτούν με άλλες γλώσσες και λαθραία εμπορεύματα – και ακριβώς σ’ αυτό βρίσκεται το μυστικό της ζωντάνιας της.

Στις καλύτερες στιγμές της, η εβραϊκή λογοτεχνία μάς θυμίζει πως η γλώσσα είναι σαν τα φρεάτια μιας μεγαλούπολης μετά τη βροχή: ένα μέρος όπου στροβιλίζεται η ποίηση ολόκληρης της πόλης.

— Δυστυχώς έχουμε ελάχιστους μεταφραστές από τα εβραϊκά στα ελληνικά. Παρ’ όλα αυτά, έχουμε σταθεί τυχεροί γιατί έχουμε εξαιρετικές μεταφράσεις έργων των Όζ, Άπελφελντ, Γκρόσμαν, Γεοσούα, Αμιχάι, Κανιούκ — καθώς και νεότερων γενεών, από τον Εσκόλ Νεβό και την Χίλα Μπλουμ, μέχρι τον Έτγκαρ Κέρετ και την Αγιελέτ Γκούνταρ-Γκόσεν. Από αυτά τα δείγματα, μου φαίνεται πως οι νεότεροι Ισραηλινοί λογοτέχνες αποφεύγουν να μιλήσουν για υπαρξιακά ζητήματα πανανθρώπινης σημασίας (πόλεμος, απώλεια, νόημα της ζωής) όπως οι παλιότεροι και στρέφονται περισσότερο προς μια πιο σύνθετη μικροκλίμακα της οικιακής σφαίρας. Είναι σωστή αυτή η αίσθηση;

Νομίζω πως η παρατήρησή σας ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Η λογοτεχνία στα εβραϊκά της τελευταίας γενιάς δεν συνδέεται πια με έναν σαφή ιδεολογικό πυρήνα· τείνει να αποσυρθεί στους οικιακούς χώρους ή να χαρτογραφήσει πολύπλοκες ψυχολογικές υφές. Θα τολμούσα να πω ότι η δύναμή της εκδηλώνεται συχνά και ως περιορισμός.

Ωστόσο, μια νέα γενιά συγγραφέων αρχίζει να επαναφέρει το μακροσκοπικό στο πεδίο της λογοτεχνίας με νέους τρόπους. Συγγραφείς όπως η Τεχίλα Χακιμί ή η Ταχέλ Φρος περιγράφουν μια υποκειμενικότητα ραγισμένη –διαλυμένη στην πραγματικότητα– σχεδόν πνιγμένη από τις απαιτήσεις επιβίωσης του ύστερου καπιταλισμού. Οι ηρωίδες της Χακιμί είναι μουδιασμένες από την υπεραπόδοση· η συναισθηματική τους ζωή υποτάσσεται στα φύλλα Excel. Το «εγώ», όσο επιμένει να υπάρχει, μοιάζει με παράρτημα κάποιας τεχνολογίας υποδούλωσης, ένα εργαστήριο αυτοέκφρασης υπό την εποπτεία μεγάλων εταιρειών. Από την οπτική αυτών των συγγραφέων, λοιπόν, η ιδιωτική σφαίρα που αναφέρατε αρχίζει να μοιάζει με νοσταλγική φαντασίωση και δεν είναι πια εφαρμόσιμη υπό τις πραγματικές συνθήκες ζωής.

— Υπάρχουν σήμερα ιδιαίτερα αξιόλογοι Ισραηλινοί συγγραφείς που γράφουν στα αραβικά, τους οποίους θα άξιζε να γνωρίσουμε;

Με συγκίνησε ιδιαίτερα η ποίηση της Σέικα Χελάουι, όπως αποδόθηκε στα εβραϊκά από τη Ραχήλ Περέτς και την Ιλάνα Χάμερμαν. Παράλληλα, πρέπει να αναφερθεί η σπουδαία πρωτοβουλία των εκδόσεων Maktoob, υπό την καθοδήγηση του Γεχούντα Σενχάβ, που φέρνει μερικά από τα σημαντικότερα έργα της αραβικής και παλαιστινιακής λογοτεχνίας στο εβραϊκό αναγνωστικό κοινό. Ένα εξαιρετικό παράδειγμα είναι το έργο «Σε κομμένη γλώσσα» («In a Severed Tongue»), η πιο ολοκληρωμένη ανθολογία παλαιστινιακής πεζογραφίας που έχει δημοσιευτεί μέχρι σήμερα στα εβραϊκά.

***

«Μεταβαλλόμενα Τοπία της Εβραϊκής Λογοτεχνίας»: Μια συζήτηση για τις συνέχειες και τις ασυνέχειες της σύγχρονης ισραηλινής λογοτεχνίας σε σχέση με την εμβληματική γενιά του 1960, με τον δρα Οντέντ Βολκστάιν, τη μεταφράστρια Χρυσούλα Παπαδοπούλου και τον υπεύθυνο ξένης λογοτεχνίας των εκδ. Καστανιώτη, Γρηγόρη Μπέκο.

21η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης
Σάββατο 10 Μαΐου, στις 17:00, στην αίθουσα Cosmos, περίπτερο 14.