Δημήτρης Στεφανάκης: Η Αλεξάνδρεια είναι μια εξαίρεση στη γεωγραφία

Ο Δημήτρης Στεφανάκης καταφέρνει κάθε φορά να μας εκπλήσσει, δοκιμάζοντας νέες αφηγηματικές φόρμες, χωρίς να διστάζει να κόψει τον ομφάλιο λώρο που τον συνδέει με προηγούμενες επιτυχίες του. Αυτή τη φορά τόλμησε το αντίθετο: να δημιουργήσει στη σκιά ενός βιβλίου που έγινε μύθος − ένα εγχείρημα εξίσου ριψοκίνδυνο. Το μυθιστόρημα «Πάντα η Αλεξάνδρεια», χαρακτηρίστηκε ως το πολυαναμενόμενο σίκουελ για τις «Μέρες Αλεξάνδρειας».

O Δημήτρης Στεφανάκης μιλάει για το βιβλίο του «Πάντα η Αλεξάνδρεια» (εκδ. Μεταίχμιο)

Πώς περνά κανείς από ένα «μυθικό» μυθιστόρημα σαν τις «Μέρες Αλεξάνδρειας» σε μια συνέχεια όπως το «Πάντα η Αλεξάνδρεια», χωρίς να φοβάται ότι θα κόψει το νήμα της μαγείας που συνδέει τους αναγνώστες του με το πρώτο εκείνο βιβλίο;
Ανέκαθεν πίστευα ότι τα μυθιστορήματα είναι κόσμοι που δύσκολα περιορίζονται στις σελίδες ενός βιβλίου. Στις αρχές αυτού του χρόνου, δουλεύοντας ένα επιπλέον κεφάλαιο για τις «Μέρες Αλεξάνδρειας», με αφορμή την επανέκδοση του βιβλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, είδα ξαφνικά μπροστά μου τη νεαρή Δάφνη ώριμη και έτοιμη να πρωταγωνιστήσει σε ένα ακόμα Αλεξανδρινό μυθιστόρημα. Μπαίνοντας ξανά στην ατμόσφαιρα που δημιούργησα, ύστερα από είκοσι χρόνια, όπως μπαίνει κανείς σε μια γνώριμη θάλασσα, ένιωσα ότι βρισκόμουν σε ένα περιβάλλον οικείο και αγαπημένο, λες και δεν είχα φύγει ποτέ από εκεί. Το πιο συναρπαστικό είναι ότι πρόβαλλαν συνεχώς νέοι ήρωες, νέα επεισόδια, νέες πτυχές σε έναν κόσμο που νόμιζα πως τον είχα εξαντλήσει, γράφοντας πριν από είκοσι χρόνια τις «Μέρες Αλεξάνδρειας». Κι αυτό μου έδωσε να καταλάβω πως το νήμα της μαγείας δεν κόπηκε ποτέ μέσα μου.

Με αφορμή όσα είπατε για τη Δάφνη Χάραμη, θα ήθελα να μας εξηγήσετε γιατί σχεδιάζετε σχεδόν πάντοτε την πλοκή σας γύρω από μια γυναίκα. Στον «Μινώταυρο» ήταν η Μαργώ, στις «Μέρες Αλεξάνδρειας» η Υβέτ, η γιαγιά Δάφνη και η Χάικε. Στην «Άρια» ξεχωρίζει η Ωραία.
Μια γυναίκα έχει πάντοτε περισσότερο ενδιαφέρον στη λογοτεχνία, όπως άλλωστε και στην πραγματικότητα. Η γυναίκα είναι συνήθως πιο σύνθετο πλάσμα, διαθέτει αυτό που λέμε συναισθηματική νοημοσύνη, αλλά παρουσιάζει και ένα σωρό αντιφάσεις στη συμπεριφορά της. Επιπλέον, είναι ένα στοίχημα για έναν άντρα συγγραφέα να συλάβει το ασύλληπτο της γυναικείας φύσης.

Εσείς το έχετε καταφέρει αυτό;
Έχω προσπαθήσει, τουλάχιστον. Για παράδειγμα στις «Μέρες Αλεξάνδρειας» νομίζω πως ανέδειξα τον αυτοκαταστροφικό χαρακτήρα της Υβέτ με μια δόση νοσηρότητας. Η Μαργώ, αντίθετα, στον «Μινώταυρο» είναι μια ξεκάθαρη, επιτελική φύση. Ανάμεσά τους στέκεται η Δάφνη του νέου μυθιστορήματος, αναλαμβάνοντας ίσως τον ρόλο μιας σύγχρονης Αντιγόνης.

Μπορούμε να πούμε ότι το «Πάντα η Αλεξάνδρεια» είναι το μυθιστόρημα της Δάφνης Χάραμη;
Ποτέ δεν μπορούμε να πούμε ότι ένα μυθιστόρημα μονοπωλείται από έναν χαρακτήρα, όσο σημαντικός και αν είναι για την αφήγησή μας, για τον απλούστατο λόγο ότι το μυθιστόρημα, όπως και η πραγματική ζωή, δεν έχουν ποτέ ένα και μοναδικό πρωταγωνιστή. Είναι όμως ένα μυθιστόρημα που της ανήκει σε μεγάλο βαθμό και χαίρομαι για αυτό, γιατί είναι εκείνη που μου το ενέπνευσε.

Λέμε συχνά ότι η καβαφική Αλεξάνδρεια είναι μια επινοημένη πόλη. Η Αλεξάνδρεια του Στεφανάκη;
Και στα δύο αλεξανδρινά μυθιστορήματά μου, είναι μια πόλη στημένη εξαρχής με πραγματολογική ακρίβεια. Δρόμοι, κτίρια, μαγαζιά, διάλογοι, συνήθειες, ρουχισμός, γαστρονομία, όλα αποτελούν το λογιστικό κομμάτι μιας καθημερινότητας, που, ενώ απέχει  χρονικά από εμάς, δεν περιέχει ανακρίβειες. Ωστόσο και η δική μου Αλεξάνδρεια είναι μια επινοημένη πόλη, στον βαθμό που καθετί στη λογοτεχνία ανήκει στη γεωγραφία του φαντασιακού. Πιστεύω μάλιστα ότι σε αντίθετη περίπτωση η προσπάθεια απλής καταγραφής μιας πραγματικότητας που έχει χαθεί πια, θα κατέληγε σε μια ακόμα λογοτεχνική καρικατούρα.

Αν υποθέσουμε ότι ο Τσίρκας ζούσε σήμερα και διάβαζε το «Πάντα η Αλεξάνδρεια», θα το έβρισκε αυθεντικό και ενδιαφέρον;
Πιστεύω ότι θα αναγνώριζε στις σελίδες του την πόλη στην οποία έζησε, μια πόλη πραγματικά ξεχωριστή.

Τι νομίζετε πως κάνει την Αλεξάνδρεια τόσο ξεχωριστή σε σχέση με άλλες πόλεις της Μεσογείου;
Το γεγονός ότι για πολλά χρόνια αποτέλεσε μια γεωγραφική εξαίρεση, σε μια χώρα που κανόνας δεν ήταν προφανώς ο κοσμοπολιτισμός. Στη λογοτεχνία, ωστόσο, την κάνουν ξεχωριστή οι δημιουργοί που την επινόησαν εξαρχής. Δώστε σε μια πόλη έναν Καβάφη, έναν Φόρστερ, έναν Ντάρελ κι έναν Τσίρκα και θα φανεί ξεχωριστή, ακόμη κι αν δεν είναι.

Και τα δικά σας βιβλία τι τα έκανε να ξεχωρίσουν;
Νομίζω ότι οι αναγνώστες αναγνώρισαν στις σελίδες μου για την Αλεξάνδρεια την προσπάθειά να δημιουργήσω χαρακτήρες, να βυθοσκοπήσω την ψυχή τους, να στοχαστώ πάνω στις ζωές τους. Αναγνώρισαν επίσης πως όλα αυτά έγιναν μέσα σε μια ατμόσφαιρα πειστική όσο πειστικός μπορεί να είναι και ο κινηματογράφος. 

Με δεδομένο πως όταν γράφατε τις «Μέρες Αλεξάνδρειας» δεν φανταζόσασταν κάποια συνέχεια, αφήνετε κάποιο «παράθυρο» για μια ενδεχόμενη τριλογία ή κουαρτέτο;
Η ζωή μάς έχει διδάξει πως δεν μπορούμε να αποκλείουμε τίποτα. Για την ώρα έχω αυτά τα δύο μυθιστορήματα που το καθένα αντιπροσωπεύει δύο διαφορετικές πτυχές της Αλεξάνδρειας αλλά και της δικής μου συγγραφικής πορείας.

Στις «Μέρες Αλεξάνδρειας» αναδεικνύετε το πανόραμα των ξένων κοινοτήτων στην πόλη του Καβάφη. Στο «Πάντα η Αλεξάνδρεια» αναδεικνύετε τη φωτεινή αίσθηση της ζωής σε έναν κόσμο που βυθίζεται και χάνεται. Πιστεύετε πως κάτι τέτοιο ισχύει και στην πραγματική ζωή;
Ασφαλώς. Η δύναμη του ανθρώπου, η επινοητικότητά του, το πείσμα και η επιμονή του υπερβαίνει καθεστώτα και αυθαιρεσίες.

Πιστεύετε δηλαδή πως το καθεστώς Νάσερ ήταν αυθαίρετο;
Δεν ξέρω αν υπήρχε μια δόση ιστορικής δικαιοσύνης στα μέτρα που πάρθηκαν κατά των παροίκων αλλά ο τρόπος που έγιναν όλα ήταν αυθαίρετος  και εντέλει άδικος. Οι άνθρωποι από τους οποίους ζήτησε τα ρέστα το αιγυπτιακό κράτος δεν ήταν κάποιοι διερχόμενοι. Στην πλειονότητά τους είχαν επενδύσει την ίδια τους τη ζωή στη χώρα, είχαν ριζώσει εκεί και θα έπρεπε να αντιμετωπίζονται διαφορετικά.

Και μετά το «Πάντα η Αλεξάνδρεια» τι;
Είναι νωρίς ακόμα. Υπάρχουν ιδέες αλλά χρειάζεται χρόνος. Δεν θέλω να βιάζομαι. Δεν είναι καλό να βγαίνεις αμέσως από την ατμόσφαιρα ενός βιβλίου και να μπαίνεις σ’ ένα άλλο. Θα περιμένω τη στιγμή που κάποια ιδέα θα αποκτήσει προβάδισμα μέσα μου και τότε θα μπορώ να πω ότι βρίσκομαι στην αρχή ενός νέου μυθιστορήματος.