Γιουβάλ Νόα Χαράρι - Nexus: Μια ανταπόκριση από το μέλλον

Το τελευταίο δίμηνο, οι συνεντεύξεις του Γιουβάλ Νόα Χαράρι, που ανεβαίνουν στο YouTube, είναι σχεδόν καθημερινές, ειδικά στις ΗΠΑ – τη χώρα που σε μερικές ημέρες διεξάγονται ενδεχομένως οι πιο σημαντικές και συνάμα υπαρξιακού χαρακτήρα για τη δημοκρατία τους, προεδρικές εκλογές. Ο Χαράρι ανταγωνίζεται σε παρουσία (και προσοχή) την Κάμαλα Χάρις και τον Ντόναλντ Τραμπ. Γιατί; 

Πριν από μερικούς μήνες εκδόθηκε το τέταρτο βιβλίο του Ισραηλινού ιστορικού: Το «Nexus - Μια σύντομη ιστορία των δικτύων πληροφοριών από την εποχή του λίθου μέχρι την εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης». Σε όλα τα βιβλία του Χαράρι υπάρχει αυτή η υποσημείωση: «μια σύντομη ιστορία». Δοθέντος του ότι όλα είναι ογκώδη, ο όρος «σύντομη» λειτουργεί ως ευφημισμός, αλλά ενέχει και στοιχεία κυριολεξίας, καθώς ο Χαράρι αξιοποιεί –ιστορικός γαρ– γεγονότα από διάφορες περιόδους, περιπλέκοντάς τα ώστε να παρουσιάζει εν τέλει ένα ελκυστικό αφήγημα. 

Δεν αποφεύγει τις προβοκατόρικες ερωτήσεις. Στο παρόν βιβλίο ξεκινά με μία που αναμφίβολα οδηγεί τον αναγνώστη στο να υψώσει το φρύδι με απορία:

Αν εμείς οι άνθρωποι (sapiens) είμαστε τόσο σοφοί, γιατί είμαστε τόσο αυτοκαταστροφικοί;

Σε πρόσφατή του συνέντευξη στο CNN, ο Χαράρι υπερθεμάτισε: «Το βασικό ερώτημα του “Nexus” είναι το πώς οι άνθρωποι, αφού είναι τόσο έξυπνοι, είναι τόσο ανόητοι; Ονομάσαμε το είδος μας “Homo Sapiens” που σημαίνει “Σοφοί Άνθρωποι” και ξέρουμε πολλά περισσότερα από οποιοδήποτε άλλο ζώο στον πλανήτη. Φτάσαμε στο φεγγάρι, μπορούμε να διασπάσουμε το άτομο, μπορούμε να αποκωδικοποιήσουμε και να γράψουμε DNA και παρ’ όλα αυτά βρισκόμαστε στα πρόθυρα της αυτοκαταστροφής». Ομολογουμένως πρόκειται για ένα ιδιαίτερο παράδοξο, που εντοπίζει ο Χαράρι καταφεύγοντας σε μια πιο δυστοπική (χαρακτηριστική για τον ίδιον, όπως διατείνονται οι επικριτές του) ματιά. 

Η λέξη κλειδί που ανοίγει (ή κλείνει) το κουτί της Πανδώρας είναι η «πληροφορία»: Και επιδιώκει να αποκωδικοποιήσει αυτή την έννοια – κάτι το εξαιρετικά δύσκολο, λαμβάνοντας υπόψιν ότι αυτό φαντάζει σαν περιήγηση σε έναν δυσερμήνευτο λαβύρινθο.

Ο λεπτεπίλεπτος ιστορικός από το Ισραήλ, με τον δυναμικό τόνο στη φωνή, μετά την επιτυχία του «Homo Sapiens» και του «Homo Deus», έγινε περιζήτητος σε όλο τον κόσμο. Υπήρξε κεντρικός ομιλητής σε συνέδρια υψηλού προφίλ, έγινε απευθείας συνομιλητής με τους πλέον επιδραστικούς ανθρώπους, κυρίως όσους βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της τεχνολογικής εξέλιξης – κατά βάση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Το “Nexus”, εν πολλοίς, μοιάζει να είναι η ανταπόκριση του Γιουβάλ Νόα Χαράρι από την περιπλάνησή του σε αυτό το σύμπαν. Συνομίλησε με το παρόν ώστε να μπορεί να προβλέψει το μέλλον, και το καταγράφει σε περίπου 500 σελίδες.

Η χαρτογράφηση των ορίων

Ο Χαράρι εξερευνά τα όρια της ανθρώπινης εξέλιξης σε συνδυασμό με την ανάπτυξη της ΑΙ και των βιοτεχνολογιών. Το «Nexus» λειτουργεί ως κομβικό σημείο, καθιστώντας το χρήσιμο ανάγνωσμα για όσους θέλουν να κατανοήσουν τις σύνθετες προκλήσεις και τις ευκαιρίες που προκύπτουν στην εποχή της καλπάζουσας τεχνολογίας. Δεν προσφέρει απλώς μια περιγραφή των τεχνολογικών καινοτομιών, αλλά εισχωρεί σε βάθος στα ηθικά, κοινωνικά και φιλοσοφικά διλήμματα που εγείρονται. Το επίκεντρο της ανάλυσής του είναι η αλλαγή της ανθρώπινης φύσης: Πώς θα επηρεάσει η τεχνολογία τη βιολογία μας; Θα είμαστε ικανοί να επεξεργαζόμαστε και να εξελίσσουμε τις σκέψεις και τα συναισθήματά μας με τον ίδιο τρόπο που προγραμματίζουμε έναν αλγόριθμο;

Ο συγγραφέας εξετάζει την ιδέα ότι τα νέα τεχνολογικά εργαλεία μπορούν να μετατρέψουν τον άνθρωπο σε ένα είδος που σταδιακά απομακρύνεται από τη φυσική του υπόσταση. Από την άλλη, δεν μένει σε μια ολοκληρωτικά δυστοπική θεώρηση. Αναγνωρίζει τα οφέλη που θα μπορούσαν να προκύψουν από τις τεχνολογικές εξελίξεις: καλύτερη υγειονομική περίθαλψη, αυξημένη ανθεκτικότητα στις πανδημίες, πιο αποδοτική οικονομία. Αλλά τονίζει πως χωρίς ένα ηθικό πλαίσιο που θα καθοδηγεί την ανάπτυξη και εφαρμογή αυτών των τεχνολογιών, οι πιθανότητες ανισοτήτων και καταχρήσεων είναι τεράστιες.

Η εξέλιξη των πληροφοριακών δικτύων

Στις πρώτες ενότητες του βιβλίου, ο Χαράρι επικεντρώνεται στο πώς η ανθρωπότητα, από την Εποχή του Λίθου, δημιούργησε και εξέλιξε δίκτυα επικοινωνίας τα οποία ενίσχυσαν τη συνεργασία μεταξύ των ανθρώπων και τους έδωσαν τη δυνατότητα να εξελιχθούν σε κυρίαρχο είδος. Από τις πρώτες γραφές έως την τυπογραφία και τις σύγχρονες τεχνολογίες, ο συγγραφέας δείχνει πώς τα πληροφοριακά δίκτυα είναι τα εργαλεία που καθορίζουν τις κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις.

Η ιστορία της τυπογραφίας είναι κεντρικό σημείο, με τον Χαράρι να αναλύει την ανακάλυψη της εκτύπωσης από τον Γουτεμβέργιο και τον τρόπο με τον οποίο οδήγησε στη μαζική διάδοση πληροφοριών, επισημαίνοντας, ωστόσο, ότι αυτό δεν εγγυάται την πρόσβαση στην αλήθεια. Η τυπογραφία δημιούργησε έναν πληθωρισμό απόψεων, πολλές φορές μια πλημμυρίδα παραπληροφόρησης. Αντί να προσφέρει περισσότερη γνώση, άνοιξε την πόρτα στην εξάπλωση ψευδών ειδήσεων και παραπλανητικών ιδεών (δίνει το παράδειγμα με το κυνήγι μαγισσών).

Στην εποχή του Διαδικτύου, αναφέρει ότι τα δίκτυα πληροφοριών έχουν γίνει πιο ισχυρά από ποτέ, επιτρέποντας την άμεση σύνδεση μεταξύ εκατομμυρίων ανθρώπων. Παρ’ όλα αυτά οι αλγόριθμοι που διέπουν τα social media λειτουργούν με τρόπους που προάγουν την πόλωση και τον διχασμό. Τα κοινωνικά δίκτυα βασίζονται στη μεγιστοποίηση της συμμετοχής των χρηστών κι αυτό επιτυγχάνεται ευκολότερα μέσω της πρόκλησης έντονων συναισθημάτων, όπως φόβος, θυμός, απογοήτευση.

Ο Χαράρι εξηγεί πως οι αλγόριθμοι έχουν σχεδιαστεί για να προωθούν το περιεχόμενο που προκαλεί την ισχυρότερη αντίδραση, ανεξάρτητα από την αλήθεια ή την ακρίβειά του. Με αυτόν τον τρόπο, οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης μετατρέπονται σε πεδία μάχης όπου η παραπληροφόρηση και οι θεωρίες συνωμοσίας ευδοκιμούν. Το πρόβλημα επιδεινώθηκε την τελευταία δεκαετία, ειδικά με την εξάπλωση των ψευδών ειδήσεων γύρω από σημαντικά γεγονότα, όπως οι προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ και η πανδημία του κορωνοϊού.

Η σχέση της ΑΙ με την πληροφόρηση

Μια από τις πτυχές που θέλει να φωτίσει ο Χαράρι είναι η επίδραση της Τεχνητής Νοημοσύνης στα πληροφοριακά δίκτυα. Ισχυρίζεται ότι η AI δεν είναι απαραίτητο να αποκτήσει συνείδηση για να είναι επικίνδυνη, καθώς μπορεί να πάρει αποφάσεις που επηρεάζουν σημαντικά την ανθρώπινη ζωή. 

Η AI έχει πλέον τη δυνατότητα να εντοπίζει και να αναλύει τεράστιους όγκους δεδομένων με ταχύτητα που δεν μπορεί να φτάσει ο ανθρώπινος νους. Αυτό δημιουργεί δυνατότητες, αλλά και κινδύνους. Ειδικά σε ό,τι αφορά την παρακολούθηση και τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης, η AI μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να διαμορφώνει τις απόψεις των ανθρώπων χωρίς να το αντιλαμβάνονται

Ένα από τα κεντρικά ερωτήματα του βιβλίου: Ποιοι θα ελέγχουν αυτές τις τεχνολογίες και με ποιους σκοπούς; Ο Χαράρι υποστηρίζει ότι η συγκέντρωση εξουσίας στα χέρια λίγων –κυβερνήσεις ή μεγάλες εταιρείες– μπορεί να δημιουργήσει μια νέα φεουδαρχική τάξη, όπου μόνο ελάχιστοι προνομιούχοι θα έχουν πρόσβαση στις δυνατότητες της νέας εποχής. Οι υπόλοιποι απλώς θα παρακολουθούν. Συνδέει την τεχνολογική πρόοδο με την πολιτική δυναμική της εποχής, καταδεικνύοντας τη λεπτή ισορροπία μεταξύ εξουσίας και τεχνολογίας. Το «Nexus» εξετάζει σε βάθος την ανισορροπία που μπορεί να προκύψει, αν οι λίγοι που κατέχουν τη γνώση και την τεχνολογία αποφασίσουν να επιβάλουν τους δικούς τους κανόνες, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη το κοινό καλό.

Ο συγγραφέας προχωράει ακόμα πιο βαθιά στην ανάλυσή του. Ο ανθρώπινος νους παραμένει ευάλωτος στην παραπληροφόρηση και τις ψευδείς ειδήσεις και εξαιτίας της ίδιας της φύσης του ανθρώπου, η οποία είναι ευαίσθητη στην κοινωνική επιρροή και την ψυχολογική χειραγώγηση. Η ανθρώπινη φύση είναι προσανατολισμένη στη συνεργασία, αλλά τα πληροφοριακά δίκτυα συχνά παρεμβαίνουν με τρόπο που ενισχύει την πόλωση. Η τεχνολογία, η οποία είχε σχεδιαστεί για να ενώσει τους ανθρώπους, συχνά καταλήγει να τους απομακρύνει.

Ως εκ τούτου, οι εταιρείες τεχνολογίας πρέπει να αναλάβουν την ευθύνη για τις συνέπειες των αλγορίθμων τους, καθώς, όπως εξηγεί, δεν είναι ουδέτεροι. Αποφασίζουν τι θα δει και τι θα διαβάσει ο καθένας μας, γεγονός που τους δίνει σαφές προβάδισμα στον καθορισμό της δημόσιας ατζέντας.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη και τα πληροφοριακά δίκτυα βρίσκονται σε κρίσιμο σταυροδρόμι, συμπεραίνει ο Χαράρι, επισημαίνοντας ότι αν δεν υπάρξει υπεύθυνη ρύθμιση και σωστή διαχείριση, οι επιπτώσεις ενδέχεται να είναι καταστροφικές για τη Δημοκρατία και τις κοινωνικές δομές. Δεν προτείνει άμεση λύση, αλλά τονίζει τη σημασία της συμμετοχής όλων στην ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών. Μόνο έτσι μπορούμε να εξασφαλίσουμε ότι δεν θα καταλήξουμε σε μια παγκόσμια κοινωνία όπου η τεχνολογία κυριαρχεί απόλυτα στην ανθρώπινη ζωή.

Η επείγουσα έκκληση

Ο Χαράρι δεν κρύβει τις ηθικές ανησυχίες του για την πορεία της τεχνολογίας. Η ανθρωπότητα πρέπει να είναι έτοιμη να αναλάβει την ευθύνη για τις τεχνολογίες που δημιουργεί. Με το «Nexus», ο Χαράρι δεν θέλει (μόνο) να προβλέψει το μέλλον, αλλά να κρούσει το καμπανάκι, να κάνει μια επείγουσα έκκληση.

Επιδιώκει να «φωτογραφίσει» την τωρινή στιγμή και το μελλοντικό «μετέπειτα» με έναν ευρυγώνιο φακό. Με άλλα λόγια, επιθυμεί να δείξει ότι πέρα από τα προφανή οφέλη της τεχνολογίας οφείλουμε –ως ανθρωπότητα– να σκεφτούμε προσεκτικά πώς θέλουμε να διαμορφώσουμε το μέλλον μας. Και σε κάθε σελίδα του βιβλίου επιχειρεί να μην αφήνει αμφιβολίες ότι βρισκόμαστε σε ένα κομβικό σημείο, όπου οι αποφάσεις θα καθορίσουν το μέλλον όχι μόνο των κοινωνιών μας, αλλά και της ίδιας της ανθρώπινης φύσης.