Σαν σήμερα, 25 Ιανουαρίου, ο Ανδρέας Εμπειρίκος εισάγει τον σουρεαλισμό στην Ελλάδα

Σαν σήμερα, 25 Ιανουαρίου, το 1935, ο Ανδρέας Εμπειρίκος δίνει στη Λέσχη Καλλιτεχνών στην Αθήνα μια διάλεξη που θα εισάγει στην Ελλάδα τον όρο «σουρεαλισμός». Μυημένος στην ψυχανάλυση και αφοσιωμένος οπαδός του κινήματος, ο Εμπειρίκος, που έχει ζήσει τα προηγούμενα χρόνια στο Παρίσι και έχει μπει στον κύκλο του Αντρέ Μπρετόν, μιλάει με πρωτοφανή ενθουσιασμό για ένα νέο ποιητικό ρεύμα. Ένα ρεύμα που έχει ταράξει τα διεθνή ύδατα, αλλά παραμένει τελείως άγνωστο στην Ελλάδα.

Ο 34χρονος  Ανδρέας Εμπειρίκος δεν είχε κυκλοφορήσει ακόμη βιβλίο. Η «Υψικάμινος», με την οποία θα κάνει το ντεμπούτο του, τυπώθηκε αργότερα την ίδια χρονιά με την ομιλία του. Παράλληλα, ξεκίνησε και η επαγγελματική του καριέρα ως ψυχαναλυτής. Μιλώντας για τον υπερρεαλισμό, ο Εμπειρίκος αναφέρθηκε από την αρχή σε μιαν εξαιρετικά επικίνδυνη βόμβα. Μια βόμβα που επιζητεί να σαρώσει (και αν γίνεται να εξαφανίσει) με το επαναστατικό της πνεύμα όχι μόνο το καλλιτεχνικό αλλά και το πολιτικοκοινωνικό κατεστημένο.

Η ιστορική διάλεξη έγινε παρουσία και του Οδυσσέα Ελύτη ο όποιος έγραψε αργότερα: «Έγινε η διάλεξη μπροστά σε μερικούς βλοσυρούς αστούς που άκουγαν, φανερά ενοχλημένοι, ότι εκτός από τον Κονδύλη και τον Τσαλδάρη, υπήρχαν και άλλοι ενδιαφέροντες άνθρωποι στον κόσμο, που τους έλεγαν Φρόυντ ή Μπρετόν. Έλειπαν οι καλοί αγωγοί της θερμότητας, οι νέοι. Παρ’ όλ’ αυτά ο σπόρος είχε πέσει και σε λίγο, μέσα στη χρυσή σκόνη της άνοιξης που έφτανε, άρχισαν να μετεωρίζονται και να στίλβουν παράξενα ονόματα και όροι πρωτάκουστοι όπως: το υποσυνείδητο, η αυτόματη γραφή, το hasard objectif, τα collages, η μέθοδος paranoiaque critique, το merveilleux και τα λοιπά».

Για την ιστορική αυτή διάλεξη του Εμπειρίκου υπήρχαν μέχρι τώρα μόνο κάποιες πληροφορίες από σχετικές αναφορές του ίδιου ή του Οδυσσέα Ελύτη, ενώ το χειρόγραφο βρέθηκε πρόσφατα ανάμεσα σε άλλα κειμήλια.

Σουρεαλισμός και Νταντά

Μετά τις λυσσώδεις επιθέσεις που θα δεχτεί η «Υψικάμινος», ο όρος «σουρεαλισμός» θα αποκτήσει σφόδρα αρνητική σημασία. Και μάλιστα θα αντικατασταθεί, κατόπιν προτροπής του Νικήτα Ράντου, από τον ακριβέστερο και δοκιμότερο σήμερα «υπερρεαλισμός».

Ο Εμπειρίκος σπεύδει να καταγράψει από τις πρώτες αράδες της ομιλίας του τις διαφορές μεταξύ Νταντά και υπερρεαλισμού. Το Νταντά πιστεύει πως η ποίηση οφείλει να πηγάζει από το ασυνείδητο και ποντάρει, υπό την καθοδήγηση του Τριστάν Τζαρά, στη δύναμη της έκπληξης και του τυχαίου. Κάπως έτσι δημιουργείται ένας εκφραστικός χείμαρρος, που βιάζεται να αποτινάξει κάθε ακαδημαϊσμό και κάθε κανόνα. Παράλληλα, δεν διαθέτει την οργανωτική βούληση και την οραματική καθαρότητα του υπερρεαλισμού. Το Νταντά είναι μια σπουδαία ανταρσία, αλλά δεν έχει τα μέσα και τον τρόπο για να κάνει αποτελεσματική τη δράση του. Μοιάζει περισσότερο με ένα «πάθος» και μια «πεποίθηση». Με μια χειρονομία η οποία θα μείνει στα μισά του δρόμου λόγω της αοριστίας της και της έλλειψης ενός όντως επαναστατικού προσανατολισμού.

Ανεξάρτητα από το πόσο εκτεταμένα θα εφαρμόσει στην ποίησή του τέτοιες αρχές, ο Εμπειρίκος αναδεικνύεται στη διάλεξή του για τον υπερρεαλισμό σε έναν ανυποχώρητο υπερασπιστή της υπερρεαλιστικής ορθοδοξίας. Παραπέμποντας ακούραστα στα δύο μανιφέστα του Μπρετόν (του 1924 και του 1929) και μνημονεύοντας τα ιερά ονόματα του Αρτώ, του Σουπώ, του Νταλί, του Βιτράκ, του Αραγκόν και του Ελυάρ, ο Εμπειρίκος πολιτογραφείται με τη διάλεξή του ως ο κεντρικός εισηγητής και θεωρητικός του υπερρεαλισμού στην Ελλάδα. Ακόμη κι αν πρέπει κάποια στιγμή να πάρει αποστάσεις, από τη σύμπλευση των υπερρεαλιστών με τους κομμουνιστές. Κυρίως επειδή αυτοί τον τρομάζουν με τη σιδερένια κομματική τους πειθαρχία.

Η πολιτική στάση και ο θάνατος του Ανδρέα Εμπειρίκου

Πολιτικά ο Ανδρέας Εμπειρίκος εντασσόταν στον κόσμο της Αριστεράς με την οποία όμως διαμόρφωσε μία ιδιαίτερη σχέση. Η σχέση του με την Αριστερά αποτυπώνεται σε πληθώρα των έργων του, αλλά αξίζει να σημειωθεί πως αν και ξεκίνησε ως Μαρξιστής επηρεασμένος από τη Ρωσική Επανάσταση, πέρασε την φάση της άρνησης και της αποκήρυξης της Αριστεράς για να καταλήξει σε αυτήν απορρίπτοντας όμως τον κομμουνισμό.

Όσον αφορά την προσωπική του ζωή, το 1940 παντρεύτηκε την ποιήτρια Μάτση Χατζηλαζάρου με την οποία χώρισε το 1944. Στο διάστημα της κατοχής ο Εμπειρίκος οργάνωνε στο σπίτι του συγκεντρώσεις φίλων λογοτεχνών, όπου διαβάζονταν αποσπάσματα των έργων τους, καθώς και άλλων νέων συγγραφέων. Αν και ξεκίνησαν ως απλές συναντήσεις φίλων, εξελίχθηκαν σε κάτι πιο σημαντικό και ουσιώδες συμπεριλαμβάνοντας μερικές από τις πιο γνωστές προσωπικότητες των ελληνικών γραμμάτων της εποχής, όπως είναι ο Νίκος Γκάτσος και ο Νάνος Βαλαωρίτης.

Ο Ανδρέας Εμπειρίκος πέθανε στην Κηφισιά στις 3 Αυγούστου 1975, σε ηλικία 74 ετών, από καρκίνο του πνεύμονα. Μετά τον θάνατό του, εκδόθηκε για πρώτη φορά το μυθιστόρημα «Ο Μέγας Ανατολικός» (1990-1992) σε οκτώ τόμους. Το 2001, με αφορμή τα εκατό χρόνια από τη γέννησή του, τιμήθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού και το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου με τον εορτασμό του Έτους Εμπειρίκου, που συνοδεύτηκε από πολυάριθμες τιμητικές εκδηλώσεις, με σκοπό την επανεξέταση και προβολή του έργου του.

Ο τολμηρός υπερρεαλιστής ποιητής,  ψυχαναλυτής, φωτογράφος που πολλοί το έκριναν και άλλοι το εκθείασαν, έγραψε: «Σκοπός της ζωής μας είναι η αγάπη. Σκοπός της ζωής μας είναι η ατελεύτητη μάζα μας. Σκοπός της ζωής μας είναι η λυσιτελής παραδοχή της ζωής μας και της κάθε μας ευχής εν παντί τόπω εις πάσαν στιγμήν εις κάθε ένθερμον αναμόχλευσιν των υπαρχόντων. Σκοπός της ζωής μας είναι το σεσημασμένον δέρας της υπάρξεώς μας».

Με πληροφορίες από Wikimedia, sansimera, thessradio, artinews, neolaia