Αθήνα 1834-1944: Η πόλη που έγινε πρωτεύουσα και άλλαξε για πάντα

Από τον ερχομό του Όθωνα έως το τραυματικό 1944, η Αθήνα μεγάλωσε. Ξεκίνησε από 10.000 κατοίκους κι έφτασε σε 480.000. Άλλαξε γειτονιές κι ανθρώπους.

Η έκθεση «Αθήνα 1834-1944: Η γένεση της σύγχρονης πόλης» φέρνει στο φως αυτή τη διαδρομή μέσα από το φωτογραφικό αρχείο του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου. 

Είναι μια Αθήνα που το ευρύ κοινό ξέρει ελάχιστα, αν και ζει καθημερινά ανάμεσα στα κτίριά της. 

Ο Νίκος Βατόπουλος, η αναπληρώτρια διευθύντρια του μουσείου Δήμητρα Κουκίου και η επιμελήτρια Παναγιώτα Παναρίτη εξηγούν στην ATHENS VOICE γιατί αυτή η πόλη αφορά τους πάντες, από έναν 19χρονο έως έναν 79χρονο.

Μια πόλη που δεν προβάλλεται

Λίγο πριν από την επίσημη έναρξη, η αίθουσα της Παλαιάς Βουλής είναι άδεια. Στους τοίχους όμως η πόλη είναι ήδη γεμάτη: η Αθήνα του Όθωνα, του βασιλέως Γεωργίου, του Τρικούπη, του Βενιζέλου.

«Είναι μία πόλη που υπάρχει για τους ερευνητές, για τους ανθρώπους που ασχολούνται. Υπάρχουν τα μουσεία, οι συλλογές», λέει ο Νίκος Βατόπουλος, που μελέτησε το υλικό μαζί με τις επιμελήτριες. Στο ευρύ κοινό, όμως, αυτή η Αθήνα δεν έχει φωτιστεί. Και το ζητούμενο, κατά τη γνώμη του, είναι πώς μια αίθουσα γεμάτη φωτογραφίες μπορεί να συγκινήσει ένα ευρύτερο ακροατήριο.

Η επιλογή του 1834 δεν είναι αυτονόητη, αφού το διάταγμα σύ,φωνα με το οποίο η Αθήνα γίνεται πρωτεύουσα είναι του 1833. «Εμείς λαμβάνουμε το 1834 ως αφετηρία, γιατί τότε μετατίθεται στην πόλη η βασιλική καθέδρα», εξηγεί η Παναγιώτα Παναρίτη.

«Αν δεν ερχόταν εδώ ο βασιλιάς, η εξέλιξη της πόλης θα ήταν σίγουρα διαφορετική». Το καταληκτικό ορόσημο είναι το τέλος του πολέμου, που βρίσκει την πόλη καθημαγμένη, πριν από τη νέα αρχή της δεκαετίας του 1950. Έτσι η έκθεση συμπληρώνει και μια παλαιότερη έκθεση της Πινακοθήκης, που ξεκινούσε από τον πόλεμο και μετά.

Πρωτεύουσα

Στην αφετηρία της, η Αθήνα είναι μια επαρχιακή οθωμανική πόλη. Επί Όθωνα γίνεται διοικητικό κέντρο και συγκεντρώνει «όλους αυτούς που ενδιαφέρονται να είναι γύρω από τον βασιλιά, εύπορους και ομογενείς και Έλληνες από την επαρχία που θέλουν να περιβάλλουν την κεντρική εξουσία», μαζί με δημοσίους υπαλλήλους και στρατιωτικούς. 

Η μεγάλη επιτάχυνση όμως ξεκινά μετά το 1870. Τότε η πόλη εκσυγχρονίζεται, αναπτύσσεται η βιομηχανία και καταφθάνει μαζικά πληθυσμός για να εργαστεί. Ύστερα έρχεται το 1922, όταν οι προσφυγικές ροές αλλάζουν την ανθρωπογεωγραφία της πόλης και αναγκάζουν τις υποδομές της να εκσυγχρονιστούν.

Ο Βατόπουλος μιλά στην έναρξη για την ιστορία του βλέμματος πάνω στην Αθήνα, δηλαδή από πότε και γιατί οι Αθηναίοι ένιωσαν την ανάγκη να μιλήσουν για την πόλη τους. Στην ομιλία του εστιάζει κυρίως στον Μεσοπόλεμο, μετά το 1922. «Αυτό δεν γεννήθηκε ξαφνικά, ούτε υπήρχε από την αρχή της Αθήνας ως πρωτεύουσας. Σταδιακά, καθώς η κοινωνία ωρίμαζε και υπήρχε μια εμπειρία αστικής ζωής, άρχισαν οι πρώτες εκδηλώσεις οργάνωσης μιας αστικής μνήμης». 

Η ανάγκη αυτή έγινε επιτακτική μέσα από τα μεγάλα γεγονότα, τον διπλασιασμό της Ελλάδας και τη Μικρασιατική Καταστροφή. Στον Μεσοπόλεμο δεν κοιτάζουν πια την πόλη μόνο οι ειδικοί. Την κοιτάζουν και ερασιτέχνες ιστοριοδίφες, φωτογράφοι, απλοί Αθηναίοι που ερευνούν.

Η μετάβαση διαβάζεται και πάνω στον χάρτη. Από τη μία πλευρά είναι η παλιά αγορά, η Πλάκα, το Μοναστηράκι, η περιοχή του Ψυρρή, οι οδοί Αθηνάς, Ευριπίδου και Πραξιτέλους, όπου, όπως λέει ο Βατόπουλος, «η ζωή συνεχιζόταν λίγο πολύ όπως παλιά και άλλαζε λίγο λίγο και με αργούς ρυθμούς». Από την άλλη είναι οι λεωφόροι.

«Στην Αμαλίας, στη Βασιλίσσης Σοφίας και στην Πανεπιστημίου απλωνόταν η οργανωμένη, μοντέρνα ζωή, η οποία έδειχνε πώς θα εξελιχθεί η Αθήνα από το 1900 και μετά».

Μικρές ιστορίες πίσω από τα αντικείμενα

Στις φωτογραφίες δεν εμφανίζονται μόνο η Ακρόπολη και οι δρόμοι, αλλά και οι άνθρωποι της εποχής. «Ελπίζουμε στον κατάλογο που θα ακολουθήσει όλες αυτές οι φωτογραφίες να έχουν ονοματεπώνυμο, να πούμε την ιστορία πίσω από κάθε φωτογραφία», λέει η Δήμητρα Κουκίου.

Σχεδόν όλο το υλικό προέρχεται από το φωτογραφικό αρχείο του μουσείου, «μια πλουσιότατη μονάδα». Ελάχιστα δανείστηκαν από άλλους φορείς, για να δοθεί έμφαση στις υποδομές της πόλης, όπως το πρώτο τηλέφωνο ή η στιγμή που φωτίστηκε η πόλη. Ξεχωρίζει ο γνωστός πίνακας του Μαθιόπουλου από την Αθηναϊκή Λέσχη, με την οδό Πανεπιστημίου σε μια εποχή που ο δρόμος δεν είχε ακόμη διαμορφωθεί.

Η ίδια αποκαλεί την έκθεση «συγκλονιστική» και εξηγεί: «Δένουν τόσο πολύ οι πηγές της εποχής, τα αρχειακά τεκμήρια, αλλά και αποσπάσματα από τη λογοτεχνία, από εφημερίδες της περιόδου. Όλα αυτά δένουν μεταξύ τους και αναδεικνύουν μικρές ιστορίες πίσω από τα ίδια τα αντικείμενα».

Ζούμε στην Αθήνα του 19ου αιώνα

«Η Αθήνα είναι μια πόλη όπου όλες οι χρονικές περίοδοι συνυπάρχουν στο σήμερα», λέει η Παναγιώτα Παναρίτη. «Στην ουσία ζούμε στην Αθήνα του 19ου αιώνα». Η Παλαιά Βουλή, το Πανεπιστήμιο, η Ακαδημία και το Βαλλιάνειο Μέγαρο είναι όλα κτίρια αυτής της περιόδου, όπως και το μεγάλο απόθεμα των νεοκλασικών. 

Από τα νεοκλασικά, άλλα αξιοποιήθηκαν, άλλα κατεδαφίστηκαν, άλλα ερειπώνουν. Την πληγώνει αυτό; «Η αλήθεια είναι πως ναι. Είναι φυσιολογικό να μην μπορούν να διατηρηθούν τα πάντα από μια εποχή που έχει περάσει. Το γεγονός όμως ότι έχουν διασωθεί διάφορα κτίρια είναι πάρα πολύ σημαντικό, δείχνει την ομορφιά μιας άλλης εποχής. Η Αθήνα δεν είναι μόνο αρχαιότητες, είναι και το πρόσφατο παρελθόν της. Όταν τα ερειπωμένα κτίρια αναπλάθονται, γίνονται πραγματικά κοσμήματα της πόλης».

Ο Νίκος Βατόπουλος είναι αυστηρότερος. Μιλά για μια σοβαρή υποτίμηση της ιστορικής φυσιογνωμίας της Αθήνας ως πόλης με συγκεκριμένο αστικό πολιτισμό. «Υπάρχει μια μεγάλη καταστροφή κατοικιών που θα έπρεπε να διασώζονται. Κι επιπλέον δεν υπάρχει καμία ενθάρρυνση γνώσης για τη νεότερη Αθήνα». 

Στη συζήτηση μπαίνει και η πρωτοφανής τουριστική πίεση, σε μια πόλη που, όπως σημειώνει, δεν υπήρξε ποτέ τόσο τουριστική. Κι όμως, επιμένει να κοιτάζει μπροστά.

«Μην είμαστε αιθεροβάμονες, υπάρχει πολύ σοβαρή κριτική για την Αθήνα. Πάρα πολλά πράγματα πάνε πίσω, και ανεπίτρεπτα νομίζω. Αλλά υπάρχουν οι άνθρωποι, οι δυνατότητες και το κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο να προχωρήσει αυτή η πόλη». Όσοι την επισκέπτονται ύστερα από πέντε ή δέκα χρόνια εκπλήσσονται από την πρόοδο που έχει σημειωθεί στην πόλη.

«Εμείς τη ζούμε καθημερινά και είμαστε βυθισμένοι μέσα στην κατήφεια της καθημερινότητας. Αλλά υπάρχει πρόοδος. Ότι θα μπορούσαν να γίνονται πράγματα πολύ καλύτερα, πιο γρήγορα και πιο αποτελεσματικά, αυτό είναι σίγουρο».

Τότε και τώρα

Το στοίχημα είναι το νεότερο κοινό. Για τον Βατόπουλο, η έκθεση δεν μπορεί να μείνει μια στατική φωτογραφική αφήγηση, γιατί «όσο γοητευτικές κι αν είναι οι φωτογραφίες, θα περάσουν χωρίς να τους αγγίξουν». Ο επισκέπτης πρέπει να συναιστανθεί «ότι από εκεί που βρίσκεσαι τώρα έχουν περάσει οι παππούδες σου, οι προπαππούδες σου, όλες οι προηγούμενες γενιές». Αυτό που περιγράφει είναι «μια διαστολή του χρόνου και του τόπου, όπου το παρόν, το παρελθόν και το μέλλον ενοποιούνται μέσα από το βίωμα».

Αυτό επιχειρεί η ενότητα «Τότε και Τώρα». Αρχειακές φωτογραφίες κεντρικών σημείων αντιπαρατίθενται με σύγχρονες λήψεις από τα ίδια σημεία, που έκανε ο Νίκος Κοκκαλιάς, μέσα από ψηφιακές εφαρμογές που αναπτύχθηκαν με το Ινστιτούτο Πληροφορικής του ΙΤΕ.

Γιατί, λοιπόν, να έρθει ένας 19χρονος και γιατί ένας 79χρονος; «Ο 79χρονος θα δει τον εαυτό του στην πόλη», απαντά η Παναρίτη. «Ο 19χρονος θα ζήσει σε αυτή την πόλη. Τον ενδιαφέρει να δει ποια ήταν τα προβλήματά της, ποια είναι σήμερα, πώς μπορούν να λυθούν για το μέλλον». 

Για την Κουκίου, ο μεγαλύτερος θα αναγνωρίσει δομές που επιβίωσαν ως τις δεκαετίες του '50, του '60 και του '70. Για τον νεότερο, η πρόκληση ξεκινά από το γραφιστικό της έκθεσης. «Θα τον προκαλέσει ακόμη και η διαφορετική γραμματοσειρά, ακόμη και η διαφορετική γραφή της λέξης Αθήνα. Δεν έχει μάθει ποτέ να τη γράφει έτσι. Θα δει μια πόλη που δεν έχει συναντήσει στα 19 του και θα θέλει να την ανακαλύψει».

Κι αν ένας Αθηναίος του 1944 περπατούσε σήμερα στην πόλη; «Θα έτριβε τα μάτια του από την εξάπλωση της Αθήνας», λέει ο Βατόπουλος. «Η πόλη θα τον έπνιγε. Δεν θα πίστευε την ύπαρξη τόσων αυτοκινήτων, τέτοιας πολυκοσμίας, τόσες επιλογές. Είναι μια νέα πόλη. Τόσες πολλές φυλές που κυκλοφορούν στην Αθήνα, οι γλώσσες που ακούγονται. Αλλά θα έλεγα κυρίως η ευμάρεια, πόσο πιο εύκολη είναι η ζωή σήμερα». Τι θα τον απογοήτευε; «Σίγουρα ο θόρυβος, το οικοδομικό πνίξιμο. Και η καταστροφή της γειτονιάς».

200 χρόνια

Το 1834, λέει ο Βατόπουλος, «μας δίνει μια εξαιρετική αφορμή, διότι είναι κοντά το 2034». Τα 200 χρόνια της Αθήνας ως πρωτεύουσας είναι κατά τη γνώμη του κίνητρο για ένα πρόγραμμα «Αθήνα 200», αναστοχασμού και ανάταξης, με περηφάνεια γι’ αυτή την πόλη. Θα αφορά όσους την αγαπούν, όσους τη ζουν, όσους την έζησαν, όσους θέλουν να την καταλάβουν. Θα αφορά και τις παραγωγικές δυνάμεις του τόπου, πολλούς ανθρώπους, οργανωμένους ή μεμονωμένους, που μπορούν να κρατήσουν ζωντανή μια πόλη που κοιτάζει το μέλλον, «αλλά με επίγνωση σε ποιον τόπο ζούμε». 

όπως υπογραμμίζει, και η έκθεση ξαφνιάζει. «Δείχνει μια πόλη εξαιρετικά γοητευτική, την Αθήνα. Δεν είναι κάτι πλασματικό ή φανταστικό. Είναι αυτό που ήταν εδώ. Όχι για να το ξαναφτιάξουμε, γιατί αυτό δεν γίνεται. Αλλά για να το έχουμε υπόψη μας, τι έχουμε στα χέρια μας και τι ευθύνη μας αναλογεί».

• Info Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, Παλαιά Βουλή. Τρίτη έως Κυριακή, 9:00-16:00. Ξεχωριστό εισιτήριο για την έκθεση. Ελεύθερη είσοδος τις Κυριακές Νοεμβρίου και Δεκεμβρίου.