Η Μαρία Κάλλας εξομολογείται: Ένα ντοκιμαντέρ σε μορφή βιβλίου

Όταν πριν από τρία χρόνια ο νεαρός Γάλλος σκηνοθέτης Τομ Βολφ γύριζε το ντοκιμαντέρ «Maria By Callas» με τη Fanny Ardat και την Joyce DiDonato, γνώριζε ότι δημιουργούσε ένα σημείο αναφοράς πάνω στο οποίο θα μπορούσε να χτίσει έναν ολόκληρο κόσμο. Η έκθεση με φορέματα από παραστάσεις και προσωπικά αντικείμενα της Κάλλας ήταν το δεύτερο στοιχείο. Και το βιβλίο που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πατάκη σε μετάφραση του Ανδρέα Παππά, είναι το τρίτο.

Όταν ένας άνθρωπος ξεχωρίζει, δημιουργούνται γύρω από το πρόσωπό του δύο αντίρροπες τάσεις: μια τάση λατρείας και τυφλής αποδοχής κάθε στοιχείου του, και μια τάση έντονης απόρριψης. Και όσο πιο πολύ ξεχωρίζει, τόσο πιο ακραίες γίνονται οι εκδηλώσεις: από τη μία άνευ όρων αγάπη, κι από την άλλη ακραίο μίσος. Η Maria Callas αναμφίβολα ξεχώρισε. Και μάλιστα πήγε πολύ ψηλά. Για σχεδόν δύο δεκαετίες στάθηκε η πρώτη κυρία της όπερας, τραγούδησε σε κάθε σκηνή του κόσμου, αποτέλεσε κορυφαίο πρόσωπο του παγκόσμιου τζετ σετ, συνάντησε βασιλείς, προέδρους, πρωθυπουργούς, μοιράστηκε τη ζωή της με μεγιστάνες του ύψους του Ωνάση, δεν υπήρχε σχεδόν κανείς στην υφήλιο που να μη γνώριζε το όνομά της. Θεωρήθηκε ως η μεγαλύτερη ερμηνεύτρια του κόσμου και λατρεύτηκε τυφλά, σε βαθμό που μεγάλες φωνές και σπουδαίες παρουσίες, όπως αυτή της Renata Tebaldi, να αγνοούνται από πολλούς μέχρι σήμερα. Την ίδια εποχή, από μιαν άλλη μερίδα του κόσμου μισήθηκε θανάσιμα ως ένας από τους χειρότερους ανθρώπινους χαρακτήρες που γνώρισε η μουσική.

Το βιβλίο που επιμελείται ο Τομ Βολφ με τίτλο «Μαρία Κάλλας - Γράμματα και Αναμνήσεις» περιλαμβάνει έναν μεγάλο αριθμό επιστολών της, προσωπικού και επαγγελματικού περιεχομένου, και τις δύο απόπειρες να γράψει τα απομνημονεύματά της, το 1957 και το 1977. Επίσης, υπάρχει εδώ μια πολύ ενδιαφέρουσα σειρά από ανοιχτές επιστολές προς τα media της εποχής, που περιλαμβάνουν τις θέσεις της ως προς τις διαμάχες που είχαν ξεσπάσει, τόσο εντός της οικογένειάς της, όσο και σε επίπεδο συνεργασιών.

Αν κάποιος αναγνώστης έχει τη διάθεση, μπορεί να κρυφοκοιτάξει όσο θέλει στην προσωπική της ζωή. Εδώ υπάρχουν γράμματα της Κάλλας προς τον σύζυγό της Τζοβάνι Μπατίστα Μενεγκίνι αλλά και γράμματα προς τρίτους, όπου μιλά για τη συζυγική της σχέση. Αυτά είναι καλό να διαβάζονται και σε αντιπαραβολή με το βιβλίο του Μενεγκίνι “My Wife, Maria Callas” (Farrar Straus Giroux, 1982).

Υπάρχουν γράμματα προς τον Ωνάση, τον μεγάλο της έρωτα. Υπάρχουν στοιχεία για τη σχέση με τη μητέρα της και την αδελφή της, τόσο από γράμματα, όσο και από την πρώτη απόπειρα αυτοβιογραφίας του 1957. Υπάρχει έναν μεγάλο μέρος της κοινωνικής της ζωής, γράμματα προς την Τζάκι Κένεντι και την Γκρέις Κέλι. Τέλος, ευτυχώς για τους πιο στοχοπροσηλωμένους από εμάς, υπάρχει ένα πλήθος επαγγελματικών επιστολών, για παράδειγμα προς τον διευθυντή της Μετροπόλιταν και της Σκάλας του Μιλάνου, που ρίχνουν φως στις μεγάλες διαμάχες που η Κάλλας έλαβε μέρος.

Αν επέλεγα το πιο σημαντικό κομμάτι του βιβλίου αυτού θα ήταν αναμφίβολα το μέρος της δεύτερης απόπειρας αυτοβιογραφίας, το 1977, όπου η Μαρία Κάλλας αναφέρεται στη μουσική ως τέχνη και σε όσα έμαθε δίπλα σε μια μεγάλη προσωπικότητα, όπως ο Τούλιο Σεραφίν: «Να προσπαθείς να γίνεις το πρώτο όργανο της ορχήστρας (αυτή είναι η αυθεντική έννοια του όρου “prima donna”), να αφιερώνεσαι στο να υπηρετήσεις τη μουσική και την τέχνη, αυτό είναι όλο. Τέχνη είναι η ικανότητα να εκφράζεις τη ζωή των συναισθημάτων».

Φυσικά, σ’ αυτή τη ζωή τίποτα δεν είναι τέλειο. Έτσι, όπως από κάθε βιβλίο λείπουν στοιχεία που θα ήθελες να περιλαμβάνει, έτσι κι από εδώ λείπει –για παράδειγμα– η σχέση της Callas με τον Herbert von Karajan. Οι τρόποι συνεργασίας τους αλλά και η εκ βαθέων άποψή της για εκείνον.

Σ’ έναν κόσμο γεμάτο αγιογραφίες για τη μεγάλη ελληνίδα σοπράνο αλλά και σ’ έναν κόσμο γεμάτο μίσος για εκείνη, ο τόμος που επιμελείται ο Τομ Βολφ σού δίνει την ευκαιρία να οργανώσεις τις σκέψεις σου για τη Maria Callas. Και λέω τις σκέψεις σου, γιατί τα συναισθήματά σου θα κατακλύζονται πάντα από μια “Casta Diva” κι από ένα “E Tardi” κολλητά στο “Addio Del Passato” της Λισαβόνας του 1958. Μέχρι τελικής πτώσης…