Ο Ευάγγελος Βενιζέλος εναντίον του «συνταγματικού» λαϊκισμού

Η κρίση έθρεψε τον λαϊκισμό και λαϊκιστές πολιτικούς που εργαλειοποίησαν τη Δημοκρατία. Η Δημοκρατία ήταν καλή όσο μας εξασφάλιζε ευημερία, μετά απαξιώθηκε στο δημόσιο λόγο και μαζί απαξιώθηκε και το Σύνταγμα, σαν να υπάρχει απλά για να εξυπηρετεί την εκάστοτε κυβέρνηση. Μπορεί η διαδικασία θέσπισης ή αναθεώρησης του Συντάγματος να έρχεται και φεύγει από την επικαιρότητα αλλά το ερώτημα παραμένει: χρειαζόμαστε ή όχι ένα άλλο Σύνταγμα; Σε αυτό το θεμελιώδες και δυνητικά επικίνδυνο ερώτημα επιχειρεί να απαντήσει ο Ευάγγελος Βενιζέλος στο καινούργιο του βιβλίο «Η Δημοκρατία μεταξύ συγκυρίας και Ιστορίας - Προσδοκίες και κίνδυνοι από την αναθεώρηση του Συντάγματος», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πατάκη. Η σχέση Δημοκρατίας, συγκυρίας και Ιστορίας –«η Δημοκρατία κινείται στους ρυθμούς του βραχύ ιστορικού χρόνου αλλά τα αποτελέσματα των δημοκρατικών ή μη επιλογών φαίνονται στο βάθος του μακρού ιστορικού χρόνου»– είναι ένα ζήτημα που μονίμως τον απασχολεί. 

Ο Ευάγγελος Βενιζέλος, καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου, ήταν ο γενικός εισηγητής της πλειοψηφίας στην αναθεωρητική διαδικασία της περιόδου 1995-2001, η οποία κατέληξε στην ευρεία και συναινετική αναθεώρηση του 2001. Θεσμικά καχύποπτος και με εμμονή στον σεβασμό της συνταγματικής τάξης, θέτει σε αμφισβήτηση τον τρόπο διαχείρισης της αναθεώρησης του Συντάγματος από την παρούσα κυβέρνηση, η οποία χρησιμοποιείται «ως αντιπερισπασμός για άλλα ζητήματα και γίνεται για να εξυπηρετήσει διαφορές επικοινωνιακές της ανάγκες». Απόδειξη αυτού θεωρεί το γεγονός ότι οι αρχικές προτάσεις παρουσιάστηκαν τον Ιούλιο του 2016 πανηγυρικά, παρόλο που σύμφωνα με το Σύνταγμα η κυβέρνηση δεν είχε αναθεωρητική αρμοδιότητα (!) ενώ η πρωτοβουλία θα μπορούσε να αναληφθεί τον Νοέμβριο του 2018, όπως κι έγινε τελικά. «Ειλικρινά, δεν αντιλαμβάνομαι με ποιο τρόπο θα κινηθεί η διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος και θα επιδιωχθεί ένα μίνιμουμ θεσμικής συναίνεσης μακράς πνοής με μια κυβερνητική πλειοψηφία που κατηγορείται –και ορθά– από το σύνολο της δημοκρατικής αντιπολίτευσης για βαριά και συστηματική προσβολή των θεσμών». Το ίδιο προβληματικό θεωρεί το να λαμβάνονται αυτές οι αποφάσεις δημοψηφισματικά με την ευθύνη να διαχέεται στο εκλογικό σώμα, φέρνοντας δυο πρόσφατα παραδείγματα, το ελληνικό (αυτοκαταργημένο!) δημοψήφισμα του Ιουλίου του 2015 και το βρετανικό για το Brexit. 

Ένα άλλο ερώτημα είναι αν είναι αυτή κατάλληλη εποχή για αναθεώρηση του Συντάγματος. Ο Βενιζέλος διατηρεί σοβαρές επιφυλάξεις: «Η συγκυρία έχει όλες τις ενδείξεις ακαταλληλότητας καθότι δεν πληρούνται οι στοιχειώδεις προϋποθέσεις συναίνεσης και πολιτικού πολιτισμού». Θεωρεί τις παρεμβάσεις στη δικαιοσύνη, τη συζήτηση για τις σχέσεις κράτους και εκκλησίας, τον τρόπο που χειρίστηκε η κυβέρνηση τη Συμφωνία των Πρεσπών, τις ελληνοτουρκικές σχέσεις κ.ά., στοιχεία αντιπερισπασμού που στοχεύουν στη διαμόρφωση υποτίθεται «νέων προοδευτικών μετώπων». Ωστόσο, η συζήτηση που έχει ανοίξει για την Kεντροαριστερά, το τι θα γίνει με τα μικρά κόμματα και το αν θα καταφέρει να αποκτήσει ηγεμονικό ρόλο ο ΣΥΡΙΖΑ, ούτε ζωτικής σημασίας είναι, ούτε αφορά το πραγματικό μέλλον της χώρας. Παρά τη ρητορική της κυβέρνησης και τις προεκλογικές παροχές τα προβλήματα εξακολουθούν να είναι τεράστια, είμαστε εκτός αγορών, η πραγματική οικονομία δεν παίρνει μπρος, η κοινωνία είναι διχασμένη. Στο ερώτημα λοιπόν που προκύπτει, αν επηρεάζει το Σύνταγμα η οικονομική κρίση, είναι επίσης κατηγορηματικός: «Δεν πρέπει να δώσουμε στην εξουσία τη δυνατότητα καταστρατήγησης της διαδικασίας αναθεώρησης με επίκληση της οικονομικής κρίσης. Η οικονομική κρίση ούτε απρόβλεπτη ήταν ούτε ασυνήθιστη, είναι κυκλική και επαναλαμβανόμενη γι’ αυτό ούτε το μνημόνιο ούτε τα μέτρα εφαρμογής των μνημονίων συνιστούν Δίκαιο της Ανάγκης». Η περίοδος μέχρι τις εκλογές θα είναι, προβλέπει, περίοδος ακραίας έντασης όχι μόνο λόγω των παραπάνω ανοιχτών θεμάτων αλλά και λόγω «του εγκλωβισμού της ελληνικής οικονομίας σε εξοντωτικές δημοσιονομικές επιλογές απροκάλυπτα αντιαναπτυξιακές, που θα έχουν σαν στόχο την “εξαφάνιση” της μεσαίας τάξης».

Το βιβλίο χωρίζεται σε 9 κεφάλαια. Τα κείμενα που το συγκροτούν αφορούν μεταξύ άλλων την κρίση της φιλελεύθερης Δημοκρατίας, τις αμφισβητήσεις και τις αντοχές του Συντάγματος, ζητήματα λειτουργίας των θεσμών, το ζήτημα της εκλογής Προέδρου της Δημοκρατίας, τις σχέσεις κράτους και εκκλησίας, τη δικαιοσύνη, τα ανθρώπινα δικαιώματα, την προστασία προσωπικών δεδομένων, τα fake news. Στις 500 σελίδες του αναλύονται οι κίνδυνοι του συνταγματικού λαϊκισμού, του εθνικολαϊκισμού και αντιευρωπαϊσμού, η σύγκρουση μεταξύ οικονομικής πολιτικής σε εθνικό επίπεδο και αποφάσεων των αρμοδίων οργάνων της Ένωσης, όπως και το ζήτημα των κοινωνικών αντιδράσεων στα εκλογικά σώματα. 

Κρίση της Ευρωπαϊκής Δημοκρατίας και της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης
Ο ευρωσκεπτικισμός που αναπτύχθηκε τα τελευταία 10 χρόνια οδηγεί αναπόφευκτα σε κρίση νομιμοποίησης της ευρωπαϊκής Δημοκρατίας και κρίση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Βλέπουμε μια εμμονή στην εθνική συνταγματική ταυτότητα ακόμα και με τη μορφή απροκάλυπτου εθνικολαϊκισμού, παρατηρεί ο Βενιζέλος. «Εμφανίζεται ως “αντισυστημικός” και ανανεωτικός, αλλά στην πραγματικότητα θέτει σε αμφισβήτηση τις κατακτήσεις και τις εγγυήσεις της ευρωπαϊκής Δημοκρατίας και σε δοκιμασία την ίδια την ευρωπαϊκή ιδέα και τις αξίες της φιλελεύθερης Δημοκρατίας. Και αν αυτή η αμφισβήτηση προϋπήρχε και ως ένα βαθμό είχε βάση, έχουμε φτάσει στο σημείο να μιλάμε για μια ανελεύθερη (illiberal) Δημοκρατία... Μπορεί σήμερα η Δημοκρατία να μην καταλύεται με στρατιωτικό πραξικόπημα, αλλά υπονομεύεται εσωτερικά στο όνομα της αρχής της πλειοψηφίας, που απορρέει από ένα δημοκρατικά νομιμοποιημένο ισχυρό ηγέτη που καταστρατηγεί τις συνταγματικές του αρμοδιότητες, από μία πλειοψηφία συγκυριακή ή εκβιασμένη που μπορεί να είναι προϊόν εκλογικού συστήματος ή θεσμικών τεχνασμάτων». Αυτά, σημειώνει με νόημα, συμβαίνουν σε χώρες μέλη με προβλήματα που σχετίζονται με τη δικαιοσύνη και τα ΜΜΕ, σε χώρες που επικρατεί ο διχαστικός λόγος και η ποινικοποίηση της πολιτικής ζωής για λόγους άσχετους με πραγματικά ζητήματα διαφάνειας. 

Ποια πρέπει να είναι η απάντηση της Ευρωπαϊκής Δημοκρατίας απέναντι σε αυτά τα φαινόμενα; Ποιος και σε ποιο επίπεδο έχει τη θεσμική και ιστορική ευθύνη να διαγνώσει έγκαιρα την απειλή και να αναλάβει σχετικές πρωτοβουλίες αποδεκτές από τις ευρωπαϊκές κοινωνίες; Οι θεμελιώδεις διαφορές μεταξύ των κρατών μελών μπορούν να αντιμετωπιστούν χωρίς γενναίες θεσμικές αλλαγές και τροποποίηση των συνθηκών; Χρειαζόμαστε «μεγάλες πολιτικές», χρειαζόμαστε πρωτοβουλίες. Αλλά ποιοι είναι αυτοί οι οποίοι θα τις πάρουν; 

Αναθεώρηση του Συντάγματος: Σεβασμός ή αναθεώρηση, ευκαιρία ή κίνδυνος; 
Ο Βενιζέλος κάνει μια αποτίμηση των αναθεωρήσεων του 1986, του 2001 και του 2008, επισημαίνει τους κινδύνους (σημασία της αυξημένης πλειοψηφίας του άρθρου 110, εργαλειακή θεοποίηση του δημοψηφίσματος, σεβασμός του αυστηρού χαρακτήρα του, εργαλειοποίηση της δικαιοσύνης κ.λπ.). Εξετάζονται οι προτάσεις αναθεώρησης του Νοεμβρίου του 2018 και για ποια σημεία είναι όντως αναγκαία η αναθεώρηση, βγάζει χρήσιμα συμπεράσματα για το τι πρέπει να γίνει αλλά και το πώς μπορεί το Σύνταγμα να συμβάλει στην υπέρβαση της κρίσης. «Δεν πρέπει να επιτρέψουμε να αμφισβητηθούν οι μετα-πλειοψηφικές ρήτρες οι οποίες υιοθετήθηκαν με την αναθεώρηση του Συντάγματος το 2001 και προστατεύουν το κράτος δικαίου, τις μειοψηφίες και στοχεύουν στην αναζήτηση νέων συναινέσεων. Τι έχουν σαν κοινό παρονομαστή; Τις ολιστικές προσεγγίσεις που δεν αφήνουν περιθώρια σχετικισμού, ενώ αυτό που λέγεται αντιπροσωπευτική δημοκρατία, δημοκρατία του νεωτερισμού, είναι ο σχετικισμός, όλα αυτά που κρατούν το σύστημα ανοιχτό, φιλελεύθερο και με αυτή την έννοια εκτεθειμένο στον κίνδυνο των εχθρών του. Οι οποίοι εχθροί του κάποια στιγμή μπορούν να εισέλθουν στους θεσμούς και να αποκτήσουν την πλειοψηφία, αλλά ως νομιμοποίηση δεν επικαλούνται τον εκλογικό τίτλο αλλά τη φυσική πλειοψηφία τους και το “συμφέρον του λαού” όπως εκείνοι αυθαίρετα το αντιλαμβάνονται… Η αντιπροσωπευτική Δημοκρατία είναι ένα σημαντικό κεκτημένο της νεωτερικότητας που πρέπει να διασώσουμε από διάφορες αμφισβητήσεις, όπως για παράδειγμα η αμφισβήτηση του κράτους δικαίου και απαξίωσής της μέσα από μια ρητορεία που αναδεικνύει την αμεσοδημοκρατία ως ιδεώδες. Όταν ένας ηγέτης καλείται να λάβει αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή και το μέλλον των επόμενων γενεών, τότε, μπορεί να χρειαστεί να έρθει αντιμέτωπος με τη βούληση του λάου, άρα αναλαμβάνει ένα πολιτικό κόστος το οποίο καταγράφεται ως πιθανό ιστορικό όφελος για τις επόμενες γενιές. Αυτή η έννοια του πολιτικού κόστους είναι που φέρνει σε επαφή τη συγκυρία με την Ιστορία». 

Υπάρχει μια αίσθηση επείγοντος στις σελίδες αυτού του βιβλίου. Διαβάζοντας ο αναγνώστης καλείται να συνειδητοποιήσει τη σχέση Δημοκρατίας, συγκυρίας, Ιστορίας, Συντάγματος. Και τη σπουδαιότητά της. Αν το ζητούμενο σήμερα είναι η εθνική ανάκαμψη (οικονομική, αξιακή) αυτό, όπως επισημαίνει ο Βενιζέλος, εξαρτάται από θεσμικές και πολιτικές προϋποθέσεις που συνδέονται άμεσα με το Σύνταγμα. Εξαρτάται από τη σχέση των πολιτών με τους θεσμούς, στους οποίους οι ίδιοι πρέπει να πιστεύουν. Ο λαϊκισμός είναι μια πολιτική θεολογία στην οποία πρέπει να αντιταχθούν. «Ο μικρός ο ΣΥΡΙΖΑ δεν ήταν ο ξενιστής του σύγχρονου νέου ελληνικού λαϊκισμού. Τον ενίσχυσαν ως εκλογικό όχημα οι δυνάμεις οι προερχόμενες από την αποδιάρθρωση του ΠΑΣΟΚ με ιδεολογία να μη χάσουμε τα κεκτημένα», η ιδεολογία του απόλυτου συντηρητισμού και των εγκατεστημένων πελατειακών σχέσεων, που τα χρόνια της κρίσης τροφοδοτήθηκε από τον φόβο, την παραίτηση, την απόγνωση του «τι έχω να χάσω». Πρέπει να πειστούμε ότι έχουμε να χάσουμε. Εάν θέλουμε να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές μια «κανονική» χώρα, με «κανονική» οικονομία και «κανονική» κοινωνία, χρειάζονται ευρείες συναινέσεις. «Καμία κυβέρνηση δεν δικαιούται να μετατρέπει τη δική της πολιτική κρίση σε κρίση συνταγματική, σε κρίση των δημοκρατικών θεσμών και του κράτους δικαίου». Ο Ευάγγελος Βενιζέλος γράφει για την αναθεώρηση του Συντάγματος αλλά το βιβλίο του τελικά είναι άκρως πολιτικό, παρεμβατικό, μαχόμενο και απαντά στα κρίσιμα προβλήματα της εποχής μας: ευρωπαϊκή δημοκρατία, λαϊκισμός, αυταρχικές εξουσίες και απειλές για τους θεσμούς.