Ελένη Σκότη-Γιώργος Χατζηνικολάου: «Ζούμε σε μια εποχή επικίνδυνης φαιδρότητας»

Βρέθηκαν στο θέατρο από διαφορετικές αφετηρίες. Εκείνη, δοσμένη στις ιστορίες από παιδί, ανέθετε μέσα από το παιχνίδι ρόλους στους οικείους της. Οι σχετικές σπουδές στην Αμερική, όπου μεγάλωσε, ήρθαν σαν λογικό επόμενο, παρότι φλέρταρε και με την ψυχολογία. Εκείνος αρχιτέκτονας, βρήκε στη σκηνική συνθήκη την πρόκληση μιας σύνθετης, πολυμήχανης δημιουργικότητας που τον ιντριγκάρει. Η συνάντηση ανάμεσα στην Ελένη Σκότη και τον Γιώργο Χατζηνικολάου υπήρξε η αφετηρία για μια καλλιτεχνική συμπόρευση που καλά κρατεί από το 1995, οδηγώντας δυο χρόνια αργότερα στη δημιουργία της ομάδας Νάμα. Από το 2000 μας υποδέχονται στην έκκεντρη θεατρική στέγη τους στον Κολωνό, μετρώντας στο βιογραφικό τους δεκάδες παραστάσεις, μια διοργάνωση θεσμό για τις νέες θεατρικές ομάδες (Off-OffFestival), συνεργασίες με καταξιωμένους συμπαίκτες –ορισμένοι από τους οποίους ξεκίνησαν από το Studio Nama, το εργαστήρι τους.

Πρόθεσή τους να υπηρετήσουν ένα σύγχρονο θέατρο, με αμεσότητα στον λόγο, στην έκφραση και στη θεματολογία του. «Τα έργα που ανεβάζουμε θέλουμε να έχουν επαφή με τα κοινωνικά ζητήματα, με το τι συμβαίνει γύρω μας, το πού βρισκόμαστε. Δεν μας ενδιαφέρει στενά η επικαιρότητα ούτε η πολιτική. Δεν κάνουμε στρατευμένη τέχνη. Δεν προτείναμε ποτέ μια παράσταση για την κρίση, προσεγγίζουμε όμως τον άνθρωπο και όσα βιώνει μέσα στο γενικότερο πλαίσιο» διευκρινίζει ο Γιώργος Χατζηνικολάου. Στις επιλογές τους προσμετρά και τη δραματουργική αξία των έργων:«να μπορεί να μας τραβήξει το πώς εξελίσσεται, η θεατρική του ταυτότητα. Μέχρι τώρα έχουμε ανεβάσει κείμενα που έχουν αρχή, μέση και τέλος, με την έννοια ότι υπάρχει μια ροή, νοηματική και συναισθηματική».

Δημιουργική τους γλώσσα, το ρεαλιστικό θέατρο. Η Ελένη Σκότη υπογραμμίζει πως «ο ρεαλισμός ενέχει και τη δυνατότητα της ποίησης, να προσεγγίσει κάτι το μαγικό. Δεν μιλώ σε καμία περίπτωση για νατουραλισμό. Μας ενδιαφέρει να μπορεί ο θεατής να ταυτιστεί με αυτό που βλέπει, να τον συνεπάρει, να τον βάλει σε σκέψεις, να μετατοπίσει ίσως τη σκέψη του, χωρίς να αποτυπώνει απλά μια καθημερινότητα».

Φέρνουν ως παράδειγμα τον «Γάμο» του Μάριου Ποντίκα, που συνεχίζει για δεύτερη σεζόν την πορεία του στο Επί Κολωνώ. Γραμμένο το 1979, αναφέρεται στον βιασμό μιας νεαρής κοπέλας αλλά και στους αλλεπάλληλους «βιασμούς» που δέχεται από την οικογένεια, την κοινωνία, τους εκπροσώπους της δικαιοσύνης. «Όταν πρωτανέβηκε το κοινό δεν ήταν έτοιμο να το αντιμετωπίσει. Τώρα συζητά τα θέματα που αναδεικνύει, σε σχέση με την πατριαρχία, με το δικαίωμα των γυναικών πάνω στο σώμα τους, τον σεβασμό στην ανθρώπινη ύπαρξη» σημειώνει η σκηνοθέτης.

Η Ομάδα Νάμα στο Σύγχρονο Θέατρο: «Ο πατέρας» και τα θρύψαλα της μνήμης

Από τις 30 Νοεμβρίου, πάντως,μας δίνουν ραντεβού και... εκτός έδρας, στο Σύγχρονο Θέατρο, όπου (σε συνεργασία με τη Λυκόφως) παρουσιάζουν τον «Πατέρα» του Φλοριάν Ζελέρ, έργο που έγινε ευρύτερα γνωστό και από την οσκαρική ερμηνεία του Άντονι Χόπκινς. Ο Περικλής Μουστάκης και η Ιωάννα Παππά πρωταγωνιστούν σ’ ένασύγχρονο δράμαπου πραγματεύεται τα όρια των σχέσεων μέσα σε μια οικογένεια, όταν ο πατέρας νοσήσει με άνοια λόγω γήρατος. Η πραγματικότητα στο σπίτι παρουσιάζεται μέσα από τη δική του ταλαντευόμενη οπτική,ανάμεσα στη συναίσθηση της πραγματικότητας και τις διαστρεβλωμένες εντυπώσεις.

«Πρόκειται για ένα βαθιά υπαρξιακό έργο. Ουσιαστικά έχει να κάνει με τον θάνατο, με το απόλυτο τίποτα· άλλωστε, η σχέση μας με το τέλος είναι πάντα παρούσα.Ο Αντρέ, ο πατέρας, χάνει τη μνήμη του, που είναι η ζωή μας, το είναι και οι αναφορές μας. Όμως, δεν σε ψυχοπλακώνει. Ο συγγραφέας το προσδιορίζει ως “μια τραγική φάρσα”γιατί το θέμα προσεγγίζεται με χιούμορ αλλά και τρυφερότητα. Αν το σκεφτείς, σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί να βρεθείς αντιμέτωπος με κωμικοτραγικές καταστάσεις. Έρχονται στιγμές που γελάς και ταυτόχρονα αναρωτιέσαι πώς γίνεται ενώ παρακολουθείς κάτι τόσο τραγικό. Ο Τσέχωφ αποκαλούσε τα έργα του κωμωδίες. Αυτό ακριβώς εννοούσε». Εκεί εντοπίζουν και τη δυσκολία στο νέο τους εγχείρημα, συνεχίζει η Ελένη Σκότη:«να βρούμε τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στο κωμικό και το βαθιά υπαρξιακό-τραγικό καθώς ο ήρωας οδεύει προς το τέλος».

Με προϊδεάζουν πως ο σκηνικός χώρος παίζει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο:«είναι το μυαλό του, το είναι του και σταδιακά, όπως και η μνήμη του, αδειάζει κυριολεκτικά». Ο Γιώργος Χατζηνικολάου, που επιμελείται τη σκηνογραφία,θεωρεί πως«Είναι από τις λίγες φορές που ένα θεατρικό έχει περισσότερες δυνατότητες από μία ταινία. Στον κινηματογράφο –πέρα από τις αβανγκάρντ προσεγγίσεις– καλείσαι να δείξεις μια πλήρη, νατουραλιστική απεικόνιση της πραγματικότητας. Ο φακός τα βλέπει όλα. Όμως εδώ ξεκινάμε από ένα σπίτι που θυμίζει έναν άνθρωπο ο οποίος ήταν στην ακμή του πριν από μερικές δεκαετίες και, όσο προχωρά η ασθένεια, λιγοστεύει και το σκηνικό, καταλήγοντας στο γηροκομείο σε ένα άδειο δωμάτιο με ένα κρεβάτι και ένα παράθυρο».

Θέατρο Επί Κολωνώ: οι νέες παραστάσεις της ομάδας ΝΑΜΑ για το 2023-24

Το θεατρικό τους σπίτι, βέβαια, ήδη κινείται στον ρυθμό του «Στέλιου Κασόνγκο», το νέο έργο που συνυπογράφουν σκηνοθετικά και προέκυψε από έρευνα της ομάδας εν μέσω πανδημίας. Στη σκηνή ο Σαμουήλ Ακίνολα, η Τζίνη Παπαδόπουλου, ο Άγης Εμμανουήλ και ο Πάρης Σκαρτσολιάς ξετυλίγουντην ιστορία ενός, μεγαλωμένου στον Βύρωνα,μετανάστη τρίτης γενιάς από τη Βόρεια Κένυα,που σχεδιάζεινα συνεταιρισθεί επαγγελματικά με τον φίλο του Χρήστο, αλλά μπλέκεται σε μια –φονική τελικά– οικογενειακή έριδα, όταν ο ετεροθαλής αδελφός του Έλληνα φίλου του καταφθάνει από τις ΗΠΑ.

Αφετηρία υπήρξε το ενδιαφέρον της Ελένης Σκότη για τον ρατσισμό στην Αμερική. Αρχικά,μάλιστα, σκόπευε να ανεβάσει το «A lie of the mind» του Σαμ Σέπαρντ παρουσιάζοντας τη μία από τις δύο οικογένειες του έργου ως αφροαμερικανική. Στην πορεία, όμως, έστρεψαν το φακό τους στην Ελλάδα. «Κάναμε έρευνα για να καταλάβουμε ποια είναι η θέση της μαύρης κοινότητας στην Αθήνα. Τι προβλήματα αντιμετωπίζει, αν οι διακρίσεις που υφίστανται έχουν παρόμοια χαρακτηριστικά με τον ρατσισμό που ζουν οι Αφροαμερικανοί. Είδαμε, λοιπόν, ότι εδώ βιώνουν κυρίως την ξενοφοβία, τον φόβο μας απέναντι στο διαφορετικό».Έτσι προέκυψε μια νέα δραματουργία που πλέκει τη μυθοπλασία με το πραγματικό βίωμα (καθώς ο ρόλος του τίτλου είναι εμπνευσμένος από τις εμπειρίες του Σαμουήλ Ακίνολα), παρεμβάλλοντας στη δράση μια σειρά από μονολόγους.

Το ζήτημα των διακρίσεων βρίσκεται στο πλάνο και της παράστασης «Αντίο κύριε Χάφμαν», με τον Αντώνη Καφετζόπουλο, που θα κάνει πρεμιέρα τον Ιανουάριο. Το θεατρικό του Ζαν-Φιλίπ Νταγκέρ, που είδαμε επίσης στη μεγάλη οθόνη, διαδραματίζεται στο Παρίσι το 1941. Εκεί όπου ο εβραϊκής καταγωγής κοσμηματοπώλης Ζοζέφ Χάφμαν, μην καταφέρνοντας να διαφύγει από τους Ναζί, αναγκάζεται να κρυφτεί στο υπόγειο του καταστήματός του, το οποίο έχει εμπιστευθεί στον βοηθό του. «Με φόντο την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, βλέπουμε πώς μπορεί να διαφθείρει τον άνθρωπο η εξουσία, καθώς ο Πιερ, έχοντας και απωθημένα για κοινωνική αναγνώριση, θα αρπάξει την ευκαιρία που του προσφέρει η εντεινόμενη ζοφερή συγκυρία κατά των Eβραίων και θα μετατραπεί προοδευτικά σε δυνάστη τουZoζέφ. Μπροστά στη ματαιοδοξία και τη φιλοδοξία του προδίδει τη χώρα, τη γυναίκα του, τον πρώην εργοδότη του, όλα του τα πιστεύω».

Η Ελένη Σκότη και ο Γιώργος Χατζηνικολάου για το θέατρο και την εποχή μας

Η συζήτηση έρχεται μοιραία στο πώς βλέπουν τις κοινωνίες μας σήμερα, στα επείγοντα ζητήματα που τους προβληματίζουν. «Προσδοκούμε την εξέλιξη της χώρας στη σκέψη, την οικονομία, τις ανθρώπινες σχέσεις, στον τρόπο που αντιμετωπίζει το περιβάλλον. Υγιείς φωνές υπάρχουν στο κοινοβούλιο, σε όλο το δημοκρατικό φάσμα. Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι η δημοκρατία πορεύεται με αντιπολιτεύσεις και συμπολιτεύσεις και ότι χρειάζεται να ανέβει το επίπεδο της συζήτησης», θεωρεί ο Γιώργος Χατζηνικολάου. Στις ανθρώπινες σχέσεις και τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής αναφέρεται και η Ελένη Σκότη, όπως και στην επόμενη μέρα: «Μας απασχολεί πολύ το αύριο γιατί είναι πιο αβέβαιο από ποτέ. Ίσως επειδή δεχόμαστε έναν καταιγισμό πληροφοριών καθημερινά και όλη αυτή η συσσώρευση σε παγώνει, ενώ μπορεί να σε οδηγήσει να λειτουργήσεις παρορμητικά, να κάνεις λάθη από φόβο».Στο τραπέζι πέφτουν, φυσικά, το ζήτημα της ασυδοσίας στη σφαίρα των social media, όπου ο καθένας μπορεί να καθυβρίζει πίσω από το μανδύα της ανωνυμίας, η «γάγγραινα» της συνωμοσιολογίας και των fakenews, με τη γνωστή σκηνοθέτρια να δηλώνει πως «Ζούμε σε μια εποχή επικίνδυνης φαιδρότητας. Και νομίζω ότι νιώθουμε όλο και περισσότερο μια αδυναμία απέναντι σ’ αυτό».

Ο δρόμος του θεάτρου είναι η δική τους στάση απέναντι στα μικρά και τα μεγάλα θέματα της ζωής. «Ένας τρόπος να μιλήσεις για τον φόβο μας μπροστά στο αύριο, για τη συνύπαρξη και τη σχέση με τον άλλο, μέσα από μια διαφορετική γλώσσα που έχει έναν αντίκτυπο στην κοινωνία. Το θέατρο είναι η ζωή η ίδια, οι καταστάσεις που βιώνουμε όταν αναπνέουμε μαζί στον ίδιο χώρο. Μια παράσταση, από τη δημιουργία μέχρι και τη συνάντησή της με το κοινό αφορά στο μοίρασμα. Είναι ένα δώρο που επιθυμείς να προσφέρεις. Δεν είναι ότι θέλεις να αρέσεις εσύ, αλλά να αισθάνεσαι ότι οι αποδέκτες το έλαβαν και χάρηκαν με αυτό».

Πρόσωπα γελαστά, λόγος συμπληρωματικός, βλέπεις τον έναν να ολοκληρώνει τη σκέψη του άλλου και δε θέλει πολύ σκέψη για να αντιληφθείς πώς αυτή η σύμπλευση έχει καταφέρει να αψηφήσει τον χρόνο. «Ο Γιώργος είναι πιο ορθολογικός, πιο δομημένος. Εγώ πιο χαοτική, πιο συναισθηματική» αναγνωρίζει η Σκότη. Από τη φιλόξενη αυλή του Επί Κολωνώ θυμούνται τις μέρες που κουβαλούσαν τσιμέντα μέσα στις λάσπες για να μετατρέψουν το διατηρητέο του 1918 από σχολείο σε θέατρο. «Η ομάδα Νάμα είναι μια μικρή μανιφακτούρα που παράγει θεατρικό αποτέλεσμα, δεν είναι απλώς ένας θίασος. Απαρτίζεται από δημιουργικούς ανθρώπους με διαφορετικές ειδικότητες γι’ αυτό και διατηρείται, σ’ ένα τοπίο που οι συμπορεύσεις αποδεικνύονται συνήθως βραχύβιες. Συμπληρώνουμε ο ένας τον άλλο με στόχο ένα συνολικά πετυχημένο θεατρικό αποτέλεσμα» εξηγεί ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Επί Κολωνώ.

Στην Αθήνα των εκατοντάδων παραστάσεων, δεν τους προβληματίζει αυτή η πληθώρα, κι ας αποδεικνύεται δυσανάλογο το ισοζύγιο ποιότητας-ποσότητας. Παρακολουθούν με ενδιαφέρον τις προτάσεις της νέας γενιάς καιπιστεύουν ακράδαντα στην ανάγκη για καλλιτεχνική έκφραση, ωςμια διέξοδο και στην αναζήτηση νοήματος μέσα στην περιρρέουσα δυσοίωνη ατμόσφαιρα. Νιώθουν ευγνωμοσύνη όταν το αποτέλεσμα τους αντιπροσωπεύει, αλλά και μόνο που μπαίνουν καθημερινά στο «μαύρο κουτί» του θεάτρου, σ’ αυτό το παράλληλο σύμπαν όπου οι δυσκολίες της καθημερινότητας αμβλύνονται καθώς προσεγγίζεις τα ανθρώπινα με τη φαντασία. 

Υπάρχει άραγε κάποια φράση από τα έργα που ανεβάζουν που συμπυκνώνει τις σκέψεις τους για την εποχή μας; Γελώντας θα πουν και οι δυο: « “Τι είναι όλα αυτά τα παράλογα, αυτά τα αλλόκοτα που ζούμε γύρω μας;”. Και να σκεφτείς ότι το λέει στον “Πατέρα” ο Αντρέ που πάσχει από γεροντική άνοια».

INFO:
Στο Σύγχρονο Θέατρο (τηλ. 2103464380): «Ο πατέρας», από 30 Νοεμβρίου
Στο Θέατρο Επί Κολωνώ (2105138067): «Στέλιος Κασόνγκο» και «Ο γάμος»