Τι είδαμε στο 14ο Φεστιβάλ Μουσικής Δωματίου Χανίων

Το Φεστιβάλ Μουσικής Δωματίου Χανίων πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά το 2012, στο ξενοδοχείο Minoa Palace Resort, στο παραθαλάσσιο χωριό Πλατανιά Χανίων. Ο Γιώργος Μαθιουλάκης, ιδιοκτήτης του Minoa Palace και καλλιτεχνικός διευθυντής του φεστιβάλ —αν και, όπως δήλωσε στην Athens Voice, ο ίδιος δεν προτιμάει τον συγκεκριμένο τίτλο, καθώς ξεκίνησε την ενασχόλησή του με τη μουσική μαθαίνοντας βιολί, οπότε νιώθει πιο κοντά στους μουσικούς, παρά στους διοργανωτές— εμπνεύστηκε το μουσικό αυτό δρώμενο, που, ύστερα από περισσότερο από μια δεκαετία συνεχόμενης παρουσίας, έχει γίνει πλέον θεσμός, κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης με τον δάσκαλο και μέντορά του, Γιώργο Δεμερτζή. «Δεν υπάρχει μουσική δωματίου Έλληνα συνθέτη που να μην την έχει ηχογραφήσει ο Γιώργος [Δεμερτζής]», είπε χαρακτηριστικά ο Μαθιουλάκης. «Είμασταν πολύ φίλοι τότε και είχαμε ήδη κάνει κάποια πράγματα μαζί, όπως μια συναυλία με έργα του Σκαλκώτα στην Κρήτη. Κάποια στιγμή, όντας εδώ στα Χανιά, μου λέει, ‘Γιατί δεν κάνουμε μια συναυλία στο Minoa Palace;’ Κάναμε, λοιπόν, μία μοναδική συναυλία το 2012 μαζί με τον Δεμερτζή, τον πιανίστα Βασίλη Βαρβαρέσο και τον τσελίστα Άγγελο Λιακάκη, για δύο έργα μουσικής δωματίου —ένα του Σούμπερτ και ένα του Ραχμάνινοφ. Αυτός ο πυρήνας των μουσικών συνεχίζεται μέχρι και σήμερα».

Το Φεστιβάλ Μουσικής Δωματίου Χανίων έχει εξελιχθεί πολύ μέσα στα χρόνια. Παρ’ όλα αυτά, το Συνεδριακό Κέντρο Minoa Palace συνεχίζει να χρησιμοποιείται ως κυρίως χώρος διεξαγωγής του φεστιβάλ, αφενός καθώς επρόκειτο, τουλάχιστον κατά τη σύλληψή του, για μια ιδιωτική πρωτοβουλία και το ξενοδοχείο αποτελεί το «σπίτι» του φεστιβάλ και αφετέρου χάρη στην εξαιρετική ακουστική που διαθέτει. Ενώ σε προηγούμενες διοργανώσεις οι συμμετέχοντες μουσικοί διέμεναν στο Minoa Palace, όπου συνηθίζεται να κάνουν τις πρόβες τους πριν το ξεκίνημα των συναυλιών, φέτος οι περισσότεροι μουσικοί και καλεσμένοι του φεστιβάλ πέρασαν τις μέρες τους στα Χανιά στο Euphoria Resort, ένα παραθαλάσσιο «all-inclusive» ξενοδοχείο στο χωριό Κολυμβάρι, μόλις δέκα λεπτά από το Minoa Palace, που ανήκει και αυτό στην οικογένεια του κύριου Μαθιουλάκη.

Το φεστιβάλ, που φέτος είχε τον γενικό τίτλο «Διάλογοι μέσα στον χρόνο», άνοιξε την αυλαία του στο Ηράκλειο, στο εντυπωσιακό Κηποθέατρο «Μάνος Χατζιδάκις». Εκεί, σε συνεργασία με το Φεστιβάλ Κρήτης, της Περιφέρειας Κρήτης, και με την υποστήριξη του Δήμου Ηρακλείου (στον οποίο ανήκει το Κηποθέατρο), έλαβε χώρα η «avant-première» του φεστιβάλ, την Κυριακή 23 Αυγούστου. Υπό τον γενικό τίτλο, «Αφετηρίες & Υπερβάσεις», η ίδια συναυλία, με δύο έργα των Λούντβιχ βαν Μπετόβεν και Τζόρτζε Ενέσκου, επαναλήφθηκε την Δευτέρα 24 Αυγούστου στο Minoa Palace, με συμμετοχή των μουσικών Noe Inui (βιολί), David Bogorad (βιόλα), Τιμόθεος Γαβριηλίδης Πέτριν (βιολοντσέλο), Roman Simović (βιολί), Josef Špaček (βιολί), Ευαγγελία Κουτσοδήμου (βιολί), Γιάννης Μαγειρόπουλος (βιόλα) και Άγγελος Λιακάκης (βιολοντσέλο). Τα έργα που παρουσιάστηκαν ήταν το «Τρίο για βιολί, βιόλα και βιολοντσέλο σε σολ μείζονα, έργο 9 αρ. 1» (1797-98) του Μπετόβεν —ένα έργο που, ιδίως στο μέρος του βιολιού, παρουσιάζει δεξιοτεχνικές απαιτήσεις, που ξεπερνούν τις επιδόσεις των ερασιτεχνών φιλόμουσων της Βιέννης της εποχής, αποδεικνύοντας έτσι ξεκάθαρα την πρόθεση του συνθέτη να μείνει ασυμβίβαστος με το καλλιτεχνικό του όραμα και να μην παρεκκλίνει από αυτό ούτε στο ελάχιστο, σκεπτόμενος την εμπορική απήχηση της μουσικής του— και το «Οκτέτο για έγχορδα σε ντο μείζονα, έργο 7» (1900), του Ρουμάνου συνθέτη Τζόρτζε Ενέσκου —που είχε εκφράσει την αγωνία του για την πρόκληση που είχε θέσει στον εαυτό του, επιχειρώντας να γράψει ένα τετραμερές έργο επικών διαστάσεων, το οποίο έφερε το «βάρος» του αριστουργηματικού, ανάλογης ενορχήστρωσης «Οκτέτου» του Φέλιξ Μέντελσον, λέγοντας πως αισθανόταν όπως ο μηχανικός που καλείται να κατασκευάσει την πρώτη του, τεράστια γέφυρα, πάνω από ένα ποτάμι.

Υπό τους ευρηματικούς τίτλους «Εξωστρέφεια & Λυρισμός μέσα στους Αιώνες», «Οικειότητα & Οικουμενικότητα», «Αντιθέσεις & Συγκλίσεις» και «Ένταση & Ισορροπία», οι συναυλίες που πραγματοποιήθηκαν από τις 26 έως τις 31 Αυγούστου, στους χώρους του Minoa Palace, παρουσίασαν στο κοινό αριστουργηματικά δείγματα μουσικής δωματίου από διαφορετικές περιόδους της ιστορίας και συνθέτες από τον Φραντς Λιστ, τον Φραντς Σούμπερτ και τον Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ, μέχρι τον Κλωντ Ντεμπυσί, τον Μπέλα Μπάρτοκ και τον Φρανσίς Πουλένκ. Από την άλλη, οι μουσικοί που τα ερμήνευσαν, αποτελούν μια εκλεκτή ομάδα από νέα, αλλά και παλαιότερα ονόματα στο χώρο, που έχουν διακριθεί και βραβευθεί στην Ευρώπη και παγκοσμίως για τις δεξιότητές τους. Ο Ιταλός πιανίστας Enrico Pace, που είχε ήδη κερδίσει το πρώτο βραβείο στον Διεθνή Διαγωνισμό Πιάνου Franz Liszt το 1989, είναι ένας από τους πλέον αρμόδιους για να παίξει έργα του μεγάλου Ούγγρου συνθέτη, ενώ η Veriko Tchumburidze, που σε ηλικία μόλις 20 χρονών βραβεύθηκε στον Διεθνή Διαγωνισμό Βιολιού Henryk Wieniawski, εξοπλισμένη με πολύ συναίσθημα και ένα σπάνιο βιολί του Giacomo Zanoli, κατασκευασμένο στη Βερόνα το 1730, μπορεί να αναμετρηθεί με έργα του Καρλ Μαρία φον Βέμπερ ή του Μπέλα Μπάρτοκ, κάνοντάς τα να μοιάζουν εύκολα στην εκτέλεσή τους. Ύστερα, ο κορυφαίος Αθηναίος βιολοντσελίστας της Κ.Ο.Α. (Κρατική Ορχήστρα Αθηνών), Άγγελος Λιακάκης, που, όπως μας εξήγησε ο Γιώργος Μαθιουλάκης, αποτελεί έναν από τους κεντρικούς πυλώνες του φεστιβάλ, από τα πρώτα του κιόλας βήματα, απέδειξε για άλλη μια φορά το πόσο ευρεία γκάμα έργων μπορεί να καλύψει μουσικά (από Σούμπερτ και Μότσαρτ μέχρι σύγχρονους, όπως τον Τσέχο Μπόχουσλαβ Μαρτίνου και τον Φινλανδό Όλι Μουστόνεν), με τις δεξιότητές του στο συγκεκριμένο όργανο να ξεπερνούν κάθε προσδοκία.

Εκτός από την σειρά αυτή υψηλού επιπέδου συναυλιών, που έλαβαν χώρα στο Συνεδριακό Κέντρο Minoa Palace, η 14η διοργάνωση του Φεστιβάλ Μουσικής Δωματίου εμπλουτίστηκε και από ορισμένες παράλληλες δράσεις, όπως μια πολύ ενδιαφέρουσα διάλεξη από τον ραδιοφωνικό παραγωγό του Τρίτου Προγράμματος της ΕΡΑ και βαθύ γνώστη της κλασικής μουσικής, από τον Μεσαίωνα μέχρι τις μέρες μας, Μάρκο Μωυσίδη. Η διάλεξη επάνω στην εξέλιξη της δυτικής μουσικής, έφερε τον τίτλο: «Συνέχεια & Ρωγμές στο DNA της Δυτικής Μουσικής» και ακολούθησε το περσινό μοτίβο, όπου καλεσμένη του φεστιβάλ ήταν η Ιστορικός Μαρία Ευθυμίου, η οποία μίλησε επάνω στο ευρύτερο πολιτικο-κοινωνικό πλαίσιο των έργων που παρουσιάστηκαν, υπό τον γενικό τίτλο: «Πόλεμος & Ειρήνη». Φέτος, ήταν επίσης η πρώτη χρονιά που το φεστιβάλ, σε συνεργασία με το Κουιντέτο Ξύλινων Πνευστών της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, επεκτάθηκε πέρα από την «σκηνή» του, πραγματοποιώντας ένα άνοιγμα συμπερίληψης, με στοχευμένες κοινωνικές δράσεις σε ιδρύματα και δομές της περιοχής (Δημοτικό Γηροκομείο Χανίων και Κέντρο Ημερήσιας Φροντίδας και Απασχόλησης Ατόμων με Αναπηρία – Κ.Η.Φ.Α.ΑΜΕΑ). Σκοπός της πρωτοβουλίας αυτής είναι μέσα από κοινωνικές δράσεις εξωστρέφειας να αναδειχθεί η μουσική ως πράξη συμμετοχής, προσφοράς και συμπερίληψης.

Η τελευταία —και ίσως η πιο εντυπωσιακή— συναυλία του φεστιβάλ πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη 3 Σεπτεμβρίου (και επαναλήφθηκε την Παρασκευή 4 Σεπτεμβρίου) στο Θέατρο της Αρχαίας Απτέρας, λίγο έξω από τα Χανιά, στο ύψωμα Παλιόκαστρο. Καθώς ο αρχαιολογικός αυτός χώρος, που πήρε το όνομά του από την ομώνυμη αρχαία πόλη της Κρήτης, η οποία ιδρύθηκε κατά τους γεωμετρικούς χρόνους, διατίθεται για ελάχιστες συναυλίες και δρώμενα κάθε χρόνο, με χωρητικότητα μόλις 300 ατόμων, οι διοργανωτές, βλέποντας την τεράστια ανταπόκριση από πλευράς του κοινού, κατάφεραν να δεσμεύσουν το θέατρο για δύο συνεχόμενες βραδιές, επιτρέποντας έτσι σε 600 περίπου άτομα να απολαύσουν το κλείσιμο του φεστιβάλ. Οι δύο αυτές βραδιές πραγματοποιήθηκαν επίσης στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Κρήτης, σε συνδιοργάνωση με την Περιφέρεια Κρήτης και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Χανίων.

Με μια εξαιρετική ακουστική (που φέρνει στο νου το Μικρό Θέατρο Αρχαίας Επιδαύρου) και με φόντο τμήματα του θεάτρου από τους ρωμαϊκούς χρόνους (3ος αιώνας μ.Χ.) και τον ειδικά φωτισμένο ελαιώνα που το περιστοιχίζει, η συναυλία που ολοκλήρωσε το 14ο Φεστιβάλ Μουσικής Δωματίου Χανίων, στο Θέατρο της Αρχαίας Απτέρας, υπήρξε ένας πραγματικός «Διάλογος μέσα στον χρόνο» και ταυτόχρονα μια μυσταγωγική εμπειρία. Ο Γιώργος Δεμερτζής ξεκίνησε το ιδιαίτερο πρόγραμμα, με τίτλο «Παράδοση & Μνήμη», με ένα σπάνιο και εξαιρετικά πρώιμο έργο του Νίκου Σκαλκώτα, τη «Σονάτα για σόλο βιολί» (1925), την οποία ο συνθέτης και βιολιστής ολοκλήρωσε αρκετά πριν ενταχθεί στην τάξη του Arnold Schönberg. Αποτελούμενη από τέσσερα διακριτά μέρη με έντονα αντιθετικό χαρακτήρα, η «Σονάτα» εμπεριέχει σαφείς αναφορές στη διασκεδαστική μουσική του Βερολίνου, όπου κυριαρχούν στοιχεία της τζαζ μουσικής, μια ελεγεία, ένας φανταστικός ελληνικός χορός και τελικά μια φούγκα, που ολοκληρώνεται σε ένα οργιαστικό παραλήρημα, εγκλωβισμένη σε ένα ηπειρώτικο μοιρολόι. 

Στη συνέχεια του προγράμματος, η βιολίστρια Veriko Tchumburidze «συνομίλησε» με την τσελίστρια Ella van Poucke, στο έργο «Ντούο για βιολί και βιολοντσέλο, έργο 7» (1914), του Ζόλταν Κόνταϊ. Ένα πρώιμο σχετικά έργο του συνθέτη, το «Ντούο για βιολί και βιολοντσέλο» γράφτηκε την εποχή που ξέσπασε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, όταν πια ο συνθέτης είχε ήδη εκτενή ενασχόληση με την παραδοσιακή ουγγρική μουσική στο ενεργητικό του, ενώ παράλληλα είχε κάνει αρκετά ταξίδια στο Βερολίνο και το Παρίσι, τα οποία διεύρυναν τους μουσικούς του ορίζοντες. Η συναυλία έκλεισε με ένα έργο του Γιοχάνες Μπραμς, το «Κουιντέτο εγχόρδων αρ. 2 σε σολ μείζονα, έργο 111» (1890), που όπως είχε γράψει κάποτε ο Αυστριακός φίλος και βιογράφος του Μπραμς, Max Kalbeck, συνδυάζει «γερμανικό χιούμορ και σλαβική μελαγχολία, ιταλική ζωντάνια και ουγγρική περηφάνια». Το συγκεκριμένο έργο εκτελέστηκε από τους βιρτουόζους μουσικούς Veriko Tchumburidze (βιολί), Josef Špaček (βιολί), Marc Sabbah (βιόλα), David Bogorad (βιόλα) και Ella van Poucke (βιολοντσέλο). Αν και πιο τολμηρή ως προς το περιεχόμενό της, η συναυλία που «ρίχνει την αυλαία» του φεστιβάλ δίνει τη δυνατότητα στους διεθνούς ακτινοβολίας συμμετέχοντες καλλιτέχνες να παρουσιάσουν την ευρεία γκάμα τους και την ικανότητά τους να αναμετρώνται με απαιτητικά έργα, επιδεικνύοντας μεγάλη δεξιοτεχνία.

Το 14ο Φεστιβάλ Μουσικής Δωματίου Χανίων πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα και με την υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού, με την υποστήριξη και συνδιοργάνωση της Περιφέρειας Κρήτης, των Δήμων Χανίων, Πλατανιά και Ηρακλείου, καθώς και της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χανίων. Χορηγοί της διοργάνωσης ήταν η EMresorts και η Alpha Bank. Όπως γράφει και ο Γιώργος Μαθιουλάκης στην εισαγωγή του για την φετινή διοργάνωση: «Στα δεκατέσσερα χρόνια διαδρομής του, το Φεστιβάλ εξελίχθηκε σε έναν θεσμό που ξεπερνά τα όρια μιας σειράς συναυλιών. Έγινε ένας τόπος δημιουργικού διαλόγου, όπου η ιστορία συνομιλεί με τη σύγχρονη έκφραση και η καλλιτεχνική αρτιότητα με την ανθρώπινη επικοινωνία […] Η διαρκής παρουσία [του κοινού] όλα αυτά τα χρόνια είναι η μεγαλύτερη επιβεβαίωση ότι πάντοτε η μουσική εξακολουθεί να συγκινεί, να εμπνέει και να δημιουργεί κοινότητες ανθρώπων που αναζητούν την ποιότητα και την ουσιαστική καλλιτεχνική εμπειρία. Κάθε στιγμή αυτής της συγκίνησης αποτελεί μέρος της ιστορίας του φεστιβάλ».