Η αρχαία Ελλάδα σηματοδοτεί τη μετάβαση από τον μύθο στον λόγο, κρίσιμη και καθοριστική, στην ιστορία του δυτικού ορθολογισμού
Hegel (Χέγκελ) - «δεν υπάρχει πρόταση του Ηράκλειτου που να μην έχω υιοθετήσει στη Λογική μου».
Μάρτιν Χάιντεγκερ - «η σκέψη του Ηράκλειτου και του Παρμενίδη ήταν η πηγή της φιλοσοφίας».
Μῦθος. Οτιδήποτε μεταφέρεται με τις λέξεις ή δια στόματος, λόγος, ομιλία, σε αντίθεση προς το ἔργον, αγόρευση σε δημόσια συνέλευση, συνομιλία, συμβουλή, άποψη, διαταγή, προσταγή, υπόσχεση, το θέμα της ομιλίας, το θέμα ή το ζήτημα καθ’ εαυτό, απόφαση, επιδίωξη, σκοπός, σχέδιο, ρητό, απόφθεγμα, παροιμία, η ομιλία των ανθρώπων, φήμη, διάδοση, αφήγημα, ιστορία, διήγηση. Μῦθος, όπως το Λατινικό fabula, σημαίνει και αφήγημα, θρύλος, μύθος, σε αντίθεση προς το λόγος.
Λόγος. Η καθοδηγούσα αρχή του σύμπαντος (κατά τους Στωικούς)
Κατά Ιωάννην, 1.1: Εν αρχή ην ο λόγος, και ο λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο λόγος.
Ο Ηράκλειτος αναφέρεται στη μυθολογία με κριτικό και φιλοσοφικό τρόπο, όχι αφηγηματικά όπως οι ποιητές. Χρησιμοποιεί τη μυθολογία όχι ως πίστη, αλλά ως σύμβολο για να εκφράσει φιλοσοφικές ιδέες. Επικρίνει τους παραδοσιακούς μύθους και τους ποιητές που τους διέδωσαν όπως ο Όμηρος και ο Ησίοδος. Τους κατηγορεί ότι παραπλανούν τους ανθρώπους για τη φύση των θεών και του κόσμου. Δεν απορρίπτει τη μυθολογία, αλλά την ανεπεξέργαστη αποδοχή της Ο Ηράκλειτος γνωρίζει καλά τη μυθολογία και στοχάζεται το περιεχόμενο των μύθων. Μετασχηματίζει τη μυθολογία σε φιλοσοφικό εργαλείο και τη χρησιμοποιεί για να οδηγήσει πέρα από τον μύθο, προς τον Λόγο και την κατανόηση της κοσμικής τάξης. Ο Όμηρος αντίθετα θεωρεί τον Μύθο ως αλήθεια.
-Κριτική στον Όμηρο και τον Αρχίλοχο (απ.42) «τον τε Ὅμηρον έφασκεν άξιον ἐκ τῶν ἀγώνων εκβάλλεσθαι και ραπίζεσθαι και Αρχίλοχον ομοίως.». Απορρίπτει τη μυθολογική παιδεία ως αυθεντία αλήθειας. Δεν απορρίπτει τον μύθο ως γλώσσα, αλλά τον μύθο ως διδασκαλία.
-Για τον Ησίοδο: (απ. 57). Διδάσκαλος δε πλείστων Ησίοδος. Τούτον επίστανται (θεωρούν) πλείστα ειδέναι,όστις ημέρην και ευφρόνην (νύχτα) ουκ εγίγνωσκε. Έστι γαρ έν.
Ο Ηράκλειτος ειρωνεύεται τον μυθοπλάστη Ησίοδο, που τόσο τον θαυμάζουν οι άνθρωποι. Όπως, λέει ο Ηράκλειτος ο Ησίοδος δεν κατάλαβε ότι μέρα και νύκτα είναι ένα πράγμα. Έτσι απορρίπτει την άποψη του Ησιόδου ότι η Νύκτα γέννησε την Ημέρα.
Σημείωση: Κοσμολογικά, η γέννηση της Ημέρας (Ἡμέρη) από τη Νύχτα (Νύξ) δεν είναι παράδοξο, είναι θεμελιώδες σχήμα σκέψης του Ησιόδου. Ο κόσμος λειτουργεί κυκλικά και όχι γραμμικά. Η Ημέρα αναδύεται μέσα από τη Νύχτα και επιστρέφει πάλι σε αυτήν.
Κι από το Χάος έγινε το Έρεβος κι η μαυρομέλανη Νύχτα.
Κι από τη Νύχτα γεννήθηκαν ο Αιθέρας και η Ημέρα
που τους γέννησε αφού έσμιξε ερωτικά με το Έρεβος.
Στη Θεογονία, οι πρώτες μυθολογικές υποστάσεις είναι: Χάος → Νύξ / Ἔρεβος → Φῶς (Αἰθήρ, Ἡμέρα). Το φως (ημέρα), δεν είναι πρωταρχικό, αλλά αποτέλεσμα γένεσης. Η Νύχτα ως γενεσιουργός δύναμη γεννά όχι μόνο την Ημέρα αλλά και τις Μοίρες, τις Κήρες, τον Ύπνο, τον Θάνατο και τα όνειρα. Άρα κοσμολογικά δεν είναι απλώς «σκοτάδι», αλλά μήτρα του κόσμου. Από αυτήν προέρχονται τόσο η ζωή όσο και τα όριά της. Η Ημέρα είναι μία από τις εκδηλώσεις της κοσμικής τάξης που αναδύονται από αυτή τη μήτρα.
Ένωση αντιθέτων (Νύξ + Ἔρεβος). Η Ημέρα γεννιέται από την ένωση της Νύχτας (χρονική συσκότιση) με το Έρεβος (χωρική συσκότιση). Κοσμολογικά αυτό σημαίνει ότι το φως προκύπτει από τη σύμπραξη των δύο μορφών σκότους. Δεν είναι άρνηση του σκότους, αλλά μετουσίωσή του.
Ρήσεις του Ηρακλείτου με μυθολογικά θέματα:
-Απόλλων και Μαντείο των Δελφών (απ. 93). «Ο άναξ οὗ τὸ μαντεῖον ἐστὶ τὸ ἐν Δελφοῖς οὔτε λέγει οὔτε κρύπτει ἀλλὰ σημαίνει.» Ο βασιλεύς (Απόλλων) του μαντείου των Δελφών ούτε λέγει, ούτε κρύβει, αλλά επισημαίνει. Εδώ ο Απόλλων γίνεται σύμβολο του Λόγου. Η αλήθεια δεν δίνεται έτοιμη, αλλά υπαινικτικά. Ο Απόλλων δεν εμφανίζεται ως ανθρωπόμορφος θεός, αλλά ως αρχή αποκάλυψης της αλήθειας. Η αλήθεια δεν μεταδίδεται άμεσα αλλά απαιτεί ερμηνεία.
-Πόλεμος (απ. 53). Ο Πόλεμος ως κοσμική αρχή. «Πόλεμος πάντων μὲν πατήρ ἐστι, πάντων δὲ βασιλεύς, και τους μεν θεούς έδειξε τους δε ανθρώπους, τους μεν δούλους εποίησεν τους δε ελευθέρους». Ο «Πόλεμος» δεν είναι θεός με μυθολογική έννοια, αλλά κοσμική αρχή και χρησιμοποιείται με μυθικό βάθος. Ο «Πόλεμος» θυμίζει θεότητα (Άρης, Αθηνά), αλλά δεν είναι μυθολογικό πρόσωπο. Είναι μεταφυσική αρχή που γεννά τάξη μέσω σύγκρουσης.
-Θεοί και άνθρωποι. Σχετικότητα της θεότητας (απ.67). «Θεὸς ἡμέρη ευφρόνη νύξ, χειμὼν θέρος, πόλεμος εἰρήνη, κόρος λιμός.». Ο θεός είναι η μέρα και η νύχτα, ο χειμώνας και το καλοκαίρι, ο χορτάτος και ο πεινασμένος... Οι θεοί ταυτίζονται με τη συμπαντική ενότητα των αντιθέτων.
(απ. 14). «Νυκτιπόλοις μάγοις, βάκχοις, λήνοις (μαινάδες, βάκχες), μύσταις. Τούτοις ἀπειλεί τὰ μετά θάνατον, τούτοις μαντεύεται το πυρ, τα γαρ νομιζόμενα κατ` ανθρώπους μυστήρια ανιερωστί μυεύνται (ανίερα μυούνται)». Σαφής και αρνητική κριτική στις διονυσιακές και μυστηριακές λατρείες και οργιαστικές τελετές... Ο Ηράκλειτος θεωρεί ότι τελούνται χωρίς κατανόηση του λόγου που τις διέπει.
Η ιστορία της φιλοσοφίας, αν και παραδοσιακά θεωρείται ανδροκρατούμενη, περιλαμβάνει εξέχουσες γυναικείες προσωπικότητες που συνέβαλαν σημαντικά στη σκέψη, την επιστήμη και την ηθική
Στα σωζόμενα 45 αποσπάσματα από το στοχαστικό έργο του, ασκεί κριτική στις υπάρχουσες δοξασίες της μυθολογίας όπως στους θεούς και τον ανθρωπομορφισμό. Αυτό άνοιξε την οδό για «το ένα» που είναι ο Θεός.
17°
