Ψυχοσάββατο: Όταν θυμόμαστε και τιμούμε τους νεκρούς μας

Αν και όλα τα Σάββατα είναι αφιερωμένα στις ψυχές των Χριστιανών που έχουν φύγει από τη ζωή, με την ελπίδα ότι θα αναστηθούν κατά τη Δευτέρα Παρουσία, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά ειδικά την μνήμη τους το Σάββατο πριν από την Κυριακή της Απόκρεω και το Σάββατο πριν από την Κυριακή της Πεντηκοστής. Οι δύο αυτές ημέρες φέρουν την κοινή ονομασία «Ψυχοσάββατο». Συγκεκριμένα το Ψυχοσάββατο της Πεντηκοστής συμπίπτει με τα "Rosalia", τη ρωμαϊκή γιορτή προς τιμήν των νεκρών, κατά την οποία οι Ρωμαίοι προσέφεραν τριαντάφυλλα ή βιολέτες στους τάφους των αγαπημένων τους προσώπων.

Το έθιμο της απότισης τιμών προς τους νεκρούς συναντάται σε πολλές κουλτούρες ανά τον κόσμο. Οι ημέρες του έτους που ο κάθε λαός έχει ορίσει για να θυμάται εκείνους που έχουν αποβιώσει διαφέρουν μεταξύ τους χρονικά: Στον Δυτικό Χριστιανισμό, η Ημέρα των Ψυχών γιορτάζεται στις 2 Νοεμβρίου, όπως και στο Μεξικό, όπου την αποκαλούν Ημέρα των Νεκρών ("Día de los Muertos"). Στην Κίνα τιμούν τους νεκρούς τους στις 4 ή τις 6 Απριλίου, κατά τη διάρκεια του «Κινγκ Μινγκ», καθαρίζοντας τα μνήματα των προγόνων τους και κάνοντας προσφορές, ενώ στην Ιαπωνία το αντίστοιχο «Ομπόν» γιορτάζεται συνήθως μέσα στο τελευταίο δεκαπενθήμερο του Αυγούστου.

Ενώ σήμερα αντιλαμβανόμαστε τις «γιορτές» αυτές ως λυπητερές ή ακόμα και μακάβριες, στην αρχαιότητα δεν είχαν πάντα αυτόν τον χαρακτήρα. Τα κόλλυβα που προσφέρονται σε μνημόσυνα και κατά τη διάρκεια των Ψυχοσαββάτων είναι μια αρχαία συνταγή, με δημητριακά, τα οποία αναπόφευκτα μας φέρνουν στο νου τον μύθο της Περσεφόνης που επιστρέφει κάθε άνοιξη από τον Κάτω Κόσμο για να συναντήσει την μητέρα της, της θεά Δήμητρα. Και στην αρχαία εποχή υπήρχαν μνημόσυνα, τα οποία ονομάστηκαν «Γενέσια» ή «Νεκύσια» - κάτι σαν τα σημερινά γενέθλια - και στην αρχαία Αθήνα γιορτάζονταν ξεχωριστά, όπως και τα Ψυχοσάββατα, μια συγκεκριμένη ημέρα του έτους, γύρω στα τέλη του Αυγούστου.

Η προσφορά λουλουδιών (που συμβολίζουν την αναζωογόνηση, την αναγέννηση και την μνήμη) σε αγαπημένα πρόσωπα που έχουν πεθάνει έχει τις ρίζες της στην αρχαία ελληνική μυθολογία. Χαρακτηριστικός είναι ο μύθος του θανάτου του Άδωνι, ενός ωραίου νέου τον οποίο είχε ερωτευτεί η θεά Αφροδίτη, μία εκδοχή του οποίου περιγράφεται και στο δέκατο βιβλίο των «Μεταμορφώσεων» του Οβιδίου. Σύμφωνα με τον μύθο, όταν ο Άδωνις σκοτώθηκε από έναν κάπρο κατά τη διάρκεια ενός κυνηγιού, η Αφροδίτη θρήνησε για τον χαμό του και ζήτησε το αίμα του, το οποίο είχε χυθεί στο χώμα, να μεταμορφωθεί σε λουλούδι. Μέσα σε λιγότερο από μία ώρα το χώμα καρποφόρησε, δίνοντας ένα όμορφο κόκκινο άνθος, το οποίο διαλύεται εύκολα από τους ανέμους, δηλαδή την ανεμώνη.