Η διαμάχη στη Μπερλινάλε για τη Γάζα και η κατακραυγή προς Βέντερς-Κέιβ αναδιατυπώνουν το ερώτημα: Οφείλει η τέχνη να παίρνει θέση ή να λειτουργεί ως αντίβαρο της πολιτικής;
Η 76η Μπερλινάλε ξεκίνησε με έναν ορυμαγδό, του οποίου ο απόηχος συντηρείται πολύ μετά τη λήξη ενός από τα πιο πολιτικά φορτισμένα φεστιβάλ των τελευταίων ετών: Ρωτήστε τον πρόεδρο της κριτικής επιτροπής για τη Γάζα και δείτε τι θα ακολουθήσει.
Λίγο αργότερα, ο Νικ Κέιβ έσπευσε να παρέμβει υπερασπιζόμενος τον σκηνοθέτη, την ώρα που οι οργίλες αντιδράσεις στα κοινωνικά δίκτυα μονοπωλούσαν τα hashtags. Στο εύφλεκτο πεδίο της διαδικτυακής δημόσιας σφαίρας, το σινεμά βρέθηκε ξανά μετέωρο ανάμεσα στη στράτευση και στο δικαίωμα στην αισθητική, ενώ Βιμ Βέντερς και Νικ Κέιβ μετατράπηκαν σε στόχους της κουλτούρας της πόλωσης σε μια Μπερλινάλε που είχε ήδη γίνει πολιτικό ναρκοπέδιο. Τι αποκαλύπτει πραγματικά αυτή η σύγκρουση;
Τι συνέβη πραγματικά στην Μπερλινάλε και γιατί ξέσπασε η κρίση
Η Μπερλινάλε ανέκαθεν υπερηφανευόταν για τα αντανακλαστικά της. Σε αντίθεση με τη ναρκισσιστική λάμψη των Καννών ή την κοσμοπολίτικη ραθυμία της Βενετίας, το Βερολίνο επέλεγε να διαμορφώνει το προφίλ ενός θεσμού που συνομιλεί με τις κοινωνικές ανησυχίες. Η 76η διοργάνωση, ωστόσο, δεν θύμιζε απλώς ένα πολιτικοποιημένο φεστιβάλ, αλλά πεδίο μάχης όπου η τέχνη κινδυνεύει να μετατραπεί σε υποσημείωση της επικαιρότητας.
Στο επίκεντρο της συζήτησης βρέθηκε ο πρόεδρος της κριτικής επιτροπής, Βιμ Βέντερς. Όταν ρωτήθηκε περί τέχνης και πολιτικής, ο σκηνοθέτης των «Φτερών του Έρωτα» και των «Υπέροχων Ημερών» τόλμησε να διατυπώσει μια θέση που σε άλλες εποχές θα ακουγόταν σχεδόν αυτονόητη: «Ναι, οι ταινίες μπορούν ν’ αλλάξουν τον κόσμο», είπε. «Όχι με πολιτικό τρόπο. Καμία ταινία δεν άλλαξε ποτέ πραγματικά την ιδέα κάποιου πολιτικού, αλλά μπορούμε ν’ αλλάξουμε την ιδέα που έχουν οι άνθρωποι για το πώς πρέπει να ζουν». Στη συνέχεια πρόσθεσε ότι ο κινηματογράφος «δεν οφείλει να λειτουργεί ως πολιτική πράξη αλλά ως αντίβαρο της πολιτικής».
Η φράση έπεσε σαν σπίθα σε μπαρουταποθήκη. Σε μια δημόσια σφαίρα όπου τα κοινωνικά δίκτυα λειτουργούν ως επιταχυντές αγανάκτησης, η απόχρωση χάνεται και μένει μόνο το άσπρο ή το μαύρο. Η τοποθέτηση του Βέντερς διαβάστηκε από ορισμένους ως υπεκφυγή, από άλλους ως υπεράσπιση της καλλιτεχνικής ελευθερίας. Η Ινδή συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι ακύρωσε την παρουσία της, δεκάδες δημιουργοί υπέγραψαν επιστολές διαμαρτυρίας, τα social media ξεχείλισαν από αποδοκιμασίες, ενώ η συζήτηση μετατοπίστηκε από το περιεχόμενο των ταινιών στην ορθότητα των δηλώσεων.
Στον χορό των αντιδράσεων εισήλθε δυναμικά και το εγχώριο αντάρτικο των ΦΥΤΑ (Φιλ Ιερόπουλος και Φοίβος Δούσος), των οποίων η ταινία «Uchronia» έκανε πρεμιέρα στο Forum Expanded της 76ης Μπερλινάλε. Λίγο πριν από την προβολή, οι δύο δημιουργοί ανέβηκαν στη σκηνή ανοίγοντας ένα πανό που έγραφε «Fuck off, Wenders, cinema is politics» (Άντε γ... Βέντερς, το σινεμά είναι πολιτική). Το λυκόφως των ειδώλων, φαίνεται, περνά αναγκαστικά και από την Ελλάδα. Και το αίτημα η τέχνη να είναι πολιτική δεν διατυπώνεται πλέον ως άποψη, αλλά ως επιταγή προς συμμόρφωση.
Ο Βέντερς, ανάμεσα στους σπουδαιότερους Ευρωπαίους σκηνοθέτες εδώ και πέντε δεκαετίες, βρέθηκε ξαφνικά να αντικρούει κατηγορίες για συνέργεια σε λογοκρισία. Η άποψη που εξέφρασε, ότι ο κινηματογράφος οφείλει να παραμένει έξω από την πολιτική, μεταφράστηκε από ορισμένους σε κάτι που δεν είπε: ότι η τέχνη δεν έχει ηθική ευθύνη.
Το ζήτημα, βέβαια, δεν είναι η δήθεν «αποπολιτικοποίηση» του Βέντερς (θα ήταν τουλάχιστον φαιδρό να κατηγορηθεί για κάτι τέτοιο ο δημιουργός του «Η γη της αφθονίας») αλλά η επιβολή μιας συγκεκριμένης, στρατευμένης οπτικής ως μοναδικής αποδεκτής νόρμας και η απόπειρα ορισμένων να μετατρέψουν το σινεμά σε προπαγανδιστικό φορέα της δικής τους θέσης. Και κάπου εκεί αρχίζει η σύγχυση ανάμεσα στην πολιτική συνείδηση και στην επιβολή ιδεολογικής ομοφωνίας.
Με τη γνωστή του πνευματική δεινότητα, ο Κέιβ υπερασπίστηκε το δικαίωμα της μεγάλης τέχνης να υπάρχει «απλώς για τον ίδιο της τον εαυτό», προειδοποιώντας για τον κίνδυνο να ρουφηχτεί η συλλογική πολιτιστική φαντασία στη μαύρη τρύπα μιας μονολιθικής ιδεολογίας: «Η “πολιτική τέχνη”, όταν φτάνει στα άκρα της, καταλήγει να μην είναι τέχνη», όπως πολύ εύστοχα το έθεσε.
Από τον Βέντερς στην Τατλ: Η κρίση αλλάζει στόχο
Και ενώ η συζήτηση γύρω από τις δηλώσεις Βέντερς και την παρέμβαση του Νικ Κέιβ εντεινόταν, η κρίση δεν είχε ακόμη κορυφωθεί. Ακολούθησαν οι φιλοπαλαιστινιακές τοποθετήσεις βραβευμένων δημιουργών στην τελετή λήξης και η επακόλουθη πολιτική θύελλα στο Βερολίνο. Η διευθύντρια του φεστιβάλ, Τρίσια Τατλ, βρέθηκε στο στόχαστρο, με δημοσιεύματα να μιλούν ακόμη και για ενδεχόμενη απομάκρυνσή της.
Η καλλιτεχνική θέση ως πολιτικό ατόπημα και η επιλεκτική ευαισθησία
Η κρίση της Μπερλινάλε δεν εξαντλείται στα πρόσωπα ή στις δηλώσεις. Γύρω απ’ όλα αυτά τίθεται ένα ευρύτερο ζήτημα, που λίγοι επιθυμούν να αντιμετωπίσουν ανοιχτά. Οι τοποθετήσεις υπέρ της Παλαιστίνης στα μεγάλα πολιτιστικά φεστιβάλ έχουν αποκτήσει τεράστια ορατότητα: Εν μέρει λόγω της ηθικής βαρύτητας της ίδιας της κατάστασης, εν μέρει όμως και επειδή τα social media ενισχύουν εκθετικά τις φωνές εκείνων που ήδη έχουν δυνατό δημόσιο προφίλ. Η ίδια ένταση και η ίδια συλλογική ευαισθητοποίηση έχουν μειωθεί εντυπωσιακά στην περίπτωση της Ουκρανίας, ενός πολέμου σε ευρωπαϊκό έδαφος, που σβήνει από τις αξιολογικές κλίμακες της δυτικής καλλιτεχνικής κοινότητας με τρόπο που δεν μπορεί παρά να αξίζει έναν ξεχωριστό διάλογο.
Ο θόρυβος γύρω από τον Βέντερς και τον Νικ Κέιβ παραπέμπει σε μια γνώριμη παγίδα του σύγχρονου δημόσιου διαλόγου: τα μεταφερόμενα κριτήρια. Για χρόνια, ο κινηματογράφος αντιμετώπιζε την κατηγορία της αδιαφορίας απέναντι στην πραγματικότητα. Τώρα που ένας σκηνοθέτης επιμένει ότι η τέχνη λειτουργεί με διαφορετική λογική από την ακτιβιστική πλατφόρμα κατηγορείται για ηθική ανεπάρκεια. Τέτοιοι κινητοί στόχοι λένε περισσότερα για τη φύση των ονλάιν αντιπαραθέσεων παρά για οποιαδήποτε ταινία ή φεστιβάλ. Ο Βέντερς και ο Κέιβ δεν υποστηρίζουν ότι η τέχνη πρέπει να κοιτά αλλού όταν ο κόσμος καίγεται. Υποστηρίζουν ότι η τέχνη δεν είναι ψήφισμα, δελτίο τύπου ή υπογραφή σε επιστολή. Η ενσυναίσθηση, η μνήμη, η ανθρώπινη εμπειρία: αυτά είναι τα εργαλεία της. Και μάλλον το γεγονός ότι αυτή η θέση προκαλεί τέτοια οργή αποτελεί από μόνο του τη σαφέστερη διάγνωση της εποχής μας.
Ένα podcast που δεν έχει συγκεκριμένο αντικείμενο, γιατί το θέμα του το διαμορφώνουν κάθε φορά οι ακροατές του, στέλνοντας τις (επί παντός επιστητού) ερωτήσεις τους στους συντελεστές
17°
