Τελικά πού βρίσκεται η πραγματική αξία ενός πίνακα;

Η Μόνα Λίζα, που στεγάζεται στο Λούβρο του Παρισιού, έχει αντιγραφεί πολλές φορές. Το πιο διάσημο από αυτά τα αντίγραφα πρέπει να είναι το Hekking Mona Lisa, που πήρε το όνομά του από τον προηγούμενο ιδιοκτήτη του, τον Raymond Hekking (1886-1977), και είναι να πωληθεί στον οίκο δημοπρασιών της Christie στο Παρίσι για περίπου €200.000 έως 300.000.

Αυτή η εκτίμηση πιθανότατα θα ξεπεραστεί. Προηγούμενες πωλήσεις τέτοιων αντιγράφων της Μόνα Λίζα του 17ου αιώνα έχουν φτάσει τα 1.695.000 δολάρια ΗΠΑ, όπως έκανε ένα στη Νέα Υόρκη τον Μάρτιο του 2019. Ένα άλλο αντίγραφο πωλήθηκε στο Παρίσι τον Νοέμβριο του 2019 για €552.500 και ένα τρίτο στο Christie's Paris το ίδιο έτος για €162.500.

Η 500η επέτειος του θανάτου του Leonardo DaVinci γιορτάστηκε το 2019 με πολλές εκθέσεις μεγάλου κύρους, οπότε αναμφισβήτητα η αγορά εικόνων του Leonardo βρισκόταν σε έξαρση. Ωστόσο, η Μόνα Λίζα, είτε ως πρωτότυπο είτε μέσω των πολυάριθμων αντιγράφων της, σημαίνει χρήματα ανά πάσα στιγμή.

Από τα πολλά αντίγραφα του διάσημου αυτού πίνακα, λίγα έχουν μια πιο συναρπαστική ιστορία από το Hekking Mona Lisa. Και το γεγονός αυτό με τη σειρά του μας δίνει μια εικόνα για την αλλαγή στάσης κατά τη διάρκεια των αιώνων απέναντι στην αντιληπτή αξία ενός πρωτότυπου, σε αντίθεση με ένα αντίγραφο.

Κανένα από τα έργα του Leonardo DaVinci δεν είναι πιο επιθυμητό από τη Μόνα Λίζα, η οποία έγινε το θέμα των πιο διαβόητων ληστειών έργων τέχνης του 20ου αιώνα. Τον Αύγουστο του 1911, ο υπάλληλος του Λούβρου Vincenzo Perugia έκλεψε τη Μόνα Λίζα. Ο πίνακας έλειπε για δύο χρόνια πριν από την ανάδυσή του στη Φλωρεντία και την τελική του επιστροφή στο Λούβρο το 1913 μετά από μια θριαμβευτική περιήγηση στα ιταλικά μουσεία.

Η κλοπή δημοσιεύτηκε σε εφημερίδες σε όλο τον κόσμο και συνέβαλε σημαντικά στη φήμη του πίνακα. Τον Ιανουάριο του 1963, εν μέσω μεγάλης διεθνούς προσοχής, η Μόνα Λίζα ταξίδεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες και εκτέθηκε με μεγάλη αναγνώριση στην Ουάσιγκτον και τη Νέα Υόρκη. Η Πρώτη Κυρία Τζάκι Κένεντι είχε μεσολαβήσει στη συμφωνία το 1961 και η προσοχή των ΜΜΕ για τη Μόνα Λίζα τη χρονική περίοδο πριν φτάσει στην Αμερική έφτασε στο έπακρο.

Ήταν εν μέσω όλου αυτού που ο Raymond Hekking έκανε τον σοκαριστικό ισχυρισμό ότι η Μόνα Λίζα που το Λούβρο ετοιμαζόταν να στείλει στην Αμερική δεν ήταν το πρωτότυπο - το δικό του όμως ήταν.

Ο Hekking απέκτησε τη δική του έκδοση της Mona Lisa στα τέλη της δεκαετίας του 1950 από έναν έμπορο τέχνης στη Νίκαια της Γαλλίας, για περίπου £3. Ισχυρίστηκε ότι το αντίγραφο που επέστρεψε στο Λούβρο το 1913 ήταν απλώς ένα άλλο σύγχρονο αντίγραφο του πίνακα.

Ο Hekking αποδείχτηκε ιδιοφυής όσον αφορά στην επικοινωνία και οργάνωσε μια εκπληκτική εκστρατεία στα μέσα ενημέρωσης ώστε να αναγνωριστεί η δική του Μόνα Λίζα ως «Η» Μόνα Λίζα. Κάλεσε τα ΜΜΕ να εξετάσουν προσεκτικά το αντίγραφό του και μάλιστα ήταν υπεύθυνος για την παραγωγή μιας ταινίας η οποία θα υποστήριζε τον ισχυρισμό αυτό.

Από τότε, οι προσπάθειες του Hekking να αναγνωριστεί η έκδοσή του ως η αυθεντική Μόνα Λίζα έχουν απορριφθεί. Ο πίνακας που είχε στην κατοχή του έχει χρονολογηθεί οριστικά πια στις αρχές του 17ου αιώνα και αποδίδεται σε έναν ανώνυμο «Ιταλό οπαδό του Leonardo Da Vinci».

Όλα αυτά θέτουν το εξής ερώτημα: πού βρίσκεται εντέλει η αξία μιας εικόνας;

Για τους συλλέκτες κατά την πρώιμη σύγχρονη περίοδο (περίπου 1500-1800), η αξία ενός αντικειμένου τέχνης δεν βρισκόταν απαραίτητα στο γεγονός ότι ο ίδιος ο καλλιτέχνης δημιούργησε τον πίνακα. Αντίθετα, υπήρχε αξία στο να έχουν ένα αντίγραφο μιας εμβληματικής εικόνας.

Είναι σημαντικό να θυμηθούμε ότι ιστορικά υπήρχαν λιγότερες εικόνες και ήταν λιγότερο εύκολα προσβάσιμες. Για να δεις ένα έργο τέχνης από κοντά ενδεχομένως να έπρεπε να ταξιδέψεις στο μέρος όπου φυλασσόταν, και η πρόσβαση σε αυτό συχνά εξαρτιόταν από εάν ο ιδιοκτήτης του έργου έδινε την άδεια για να εισέλθεις στον χώρο. Η κατοχή ακόμη και ενός αντιγράφου μιας πολυπόθητης εικόνας σήμαινε status και απέδιδε σημαντικό πολιτιστικό κύρος στον συλλέκτη.

Η παραγωγή πολλών έργων τέχνης γινόταν σε εργαστήρια με τη βοήθεια πολλαπλών βοηθών (σε αντίθεση από έναν μόνο καλλιτέχνη). Σε αυτό μας βοηθά εάν σκεφτούμε αυτά τα εργαστήρια με τον ίδιο τρόπο που θα σκεφτόμασταν πως λειτουργεί ένα στούντιο μόδας σήμερα. Αντικείμενα που προέρχονται από αυτό το στούντιο φέρουν τη μάρκα και το όνομα του καλλιτέχνη αλλά ενδέχεται να μην έχουν σχεδιαστεί ή δημιουργηθεί απαραίτητα από τον ίδιο.

Παρ’ όλα αυτά, αξίζει να συσχετιστεί με την επωνυμία, διότι το αποτύπωμα και η σχέση με τον καλλιτέχνη είναι αυτό που έχει σημασία και αυτό που έδωσε αξία στον ιδιοκτήτη του αντικειμένου. Αυτό ισχύει ιδιαιτέρως όταν η δημιουργία πολλαπλών κομματιών σήμαινε την αντιγραφή τους με το χέρι, δημιουργώντας βερσιόν που η κάθε μία από αυτές ήταν μοναδική από μόνη της.

Τώρα όμως που ζούμε σε μια εποχή όπου μπορούμε όλοι να δούμε οποιοδήποτε έργο τέχνης να αναπαράγεται στο διαδίκτυο ή μέσω τεχνικών όπως φωτογραφία ή η χαρακτική, αυτό μειώνει άραγε την αξία ενός αντιγράφου ή μιας αναπαραγωγής;

Ο Γερμανός φιλόσοφος Walter Benjamin ήταν ο πρώτος που προσπάθησε να αναλύσει αυτό το θέμα. Στο άρθρο του «The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction» (Το έργο τέχνης στην εποχή της μηχανικής αναπαραγωγής), ο Benjamin ανέφερε ότι ένα πρωτότυπο έργο τέχνης διαθέτει μια απαράμιλλη «αύρα» μοναδικότητας η οποία δεν μπορεί να αναπαραχθεί, η οποία δεν υπάρχει σε μια μηχανική αναπαραγωγή και που επομένως αυτή μειώνει την αξία του.

Αλλά τόνισε επίσης ότι οποιοδήποτε έργο τέχνης έχει «καλλιτεχνική αυθεντικότητα», και αυτό το καθιστά σημαντικό, διότι αντικατοπτρίζει τις προθέσεις του προστάτη που ήθελε να κατέχει την εικόνα και το ρόλο του καλλιτέχνη που το έκανε κατά απαίτηση για αυτόν τον προστάτη. Με άλλα λόγια, αυτό που περιγράφει ο Benjamin εδώ είναι γιατί ένα έργο όπως το Hekking Mona Lisa είναι τόσο σημαντικό. Έχει μια ιστορία μοναδική· τη δική του ιστορία, και αυτή αποδίδει αξία στο έργο αυτό.

*Με στοιχεία από The Conversation