Μπορεί ο Αριστοτέλης να μας μάθει πώς να χρησιμοποιούμε την AI;

Πολύ πριν εμφανιστεί το ChatGPT και η τεχνητή νοημοσύνη γίνει καθημερινή συζήτηση, ο Βαγγέλης Καρκαλέτσης δούλευε πάνω στην επεξεργασία φυσικής γλώσσας και αναρωτιόταν πώς η τεχνολογία θα μπορούσε να ξαναφέρει τη φιλοσοφία στο προσκήνιο. 

«Ασχολούμαι με την τεχνητή νοημοσύνη από τη δεκαετία του 1990, ιδιαίτερα με τον τομέα της επεξεργασίας φυσικής γλώσσας», λέει ο πρόεδρος του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» και εθνικός εκπρόσωπος της χώρας στο ευρωπαϊκό EU AI Board, το όργανο που επιβλέπει την εφαρμογή της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για την ΤΝ.

Λίγες μέρες μετά την αυλαία του φετινού The Lyceum Project, ξετυλίγουμε το νήμα μιας ιστορίας που, όπως αποδεικνύεται, κρατάει πάνω από μια δεκαετία.

«Όλο αυτό ξεκίνησε πριν από τρία χρόνια περίπου, σε συνεργασία με έναν Ελληνοαυστραλό καθηγητή, τον Τζον Τασιούλα», διευθυντή του Institute for Ethics in AI της Οξφόρδης, ο οποίος ήταν μαζί με τον Καρκαλέτση στη συμβουλευτική επιτροπή του πρωθυπουργού για την τεχνητή νοημοσύνη.

Οι ρίζες όμως πάνε πιο βαθιά. Στο πλαίσιο ερευνητικών έργων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, γύρω στο 2007-2008, ο Καρκαλέτσης ετοίμαζε εκπαιδευτικά προγράμματα για σχολεία και εκεί γνώρισε τον Θόδωρο Σκαλτσά, καθηγητή φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, που είχε την ιδέα να αξιοποιηθεί η τεχνολογία για να μιλήσουμε για φιλοσοφία με απλό και ελκυστικό τρόπο. Έφτιαξαν μαζί ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα με σχολεία σε όλη την Ευρώπη - στην Ελλάδα συμμετείχε η Ελληνογερμανική Αγωγή.

Από εκείνες τις συζητήσεις κρατά κάτι που ακούγεται σαν να ειπώθηκε χθες. Ο Σκαλτσάς του έλεγε: «Φτιάξτε το καλύτερο σύστημα τεχνητής νοημοσύνης, το πιο δίκαιο, αυτό που σέβεται ας πούμε τις δυτικές αξίες». Και μετά τον προκαλούσε να σκεφτεί έναν δικαστή ή έναν γιατρό που το χρησιμοποιεί. «Μόνο το γεγονός ότι ξέρει ότι υπάρχει αυτό το ιδανικό σύστημα -είναι κάτι σαν θεός- τον δυσκολεύει να προβάλει επιχειρήματα αντίθετα με αυτό που εκφράζει». Το συμπέρασμα του φιλοσόφου: «Ακόμα και ένα τέτοιο ιδανικό σύστημα επηρεάζει τελικά την αυτονομία του ανθρώπου». 

Από την ηθική της AI στο Αιθέριον

Ερωτήματα που πηγάζουν από την αρχαία ελληνική φιλοσοφία και που σήμερα, με τα εργαλεία ΤΝ σε κάθε τσέπη, ακούγονται πιο επίκαιρα από ποτέ.

Η πρώτη υλοποίηση αυτού του προβληματισμού έχει όνομα και διεύθυνση: Αιθέριον, στο μείον ένα του Ωδείου Αθηνών, δίπλα ακριβώς στον αρχαιολογικό χώρο του Λυκείου του Αριστοτέλη. Δεν πρόκειται για μουσείο ούτε για ψηφιακή έκθεση. Είναι ένας διαδραστικός χώρος όπου η τεχνολογία γίνεται αφορμή για φιλοσοφική συζήτηση. Η πρόταση είχε κατατεθεί στο υπουργείο Πολιτισμού ήδη από το 2014-2015 και ο χώρος λειτουργεί εδώ και δυόμισι χρόνια, με την ευθύνη του Δημόκριτου και υπό την επίβλεψη του υπουργείου. 

Το όνομα δεν είναι τυχαίο: «Κάποιοι από τους προσωκρατικούς φιλοσόφους μιλούσαν για τον αιθέρα, που είναι ο χώρος μέσα στον οποίο κινούνται τα ουράνια σώματα». Τρεις υποχώροι - ένας για τα κίνητρα που σε «βάζουν στο παιχνίδι», ένας για τη συζήτηση με τα διαδραστικά εκθέματα, ένας για την κοινή αναμέτρηση γύρω από ένα μεγάλο διαδραστικό τραπέζι, με έναν αφηγητή να συντονίζει. 

Εκεί στήνονται debate για τη δημοκρατία με όχημα τους μύθους που χρησιμοποιούσαν ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης: η Αντιγόνη απέναντι στην πολιτεία, το δαχτυλίδι που σε κάνει αόρατο. «Πες ότι είσαι αόρατος. Ωραία, πώς θα χρησιμοποιήσεις αυτό το φοβερό όπλο που έχεις;». Σχολεία περνούν καθημερινά.

Το Λύκειο του Αριστοτέλη αποκτά ξανά ζωή

Το δεύτερο σκέλος αφορά τον ίδιο τον αρχαιολογικό χώρο. Όσοι τον έχουν επισκεφθεί ξέρουν ότι τα ερείπια είναι κυρίως των ρωμαϊκών χρόνων, με λίγες πινακίδες να θυμίζουν ότι εδώ δίδαξε ο Αριστοτέλης. Το 2018-2019, σε ένα συνέδριο στο οποίο είχε προσκληθεί η Foster + Partners -το γραφείο που υπογράφει και τα σχέδια στο Ελληνικό- η υπεύθυνη αρχιτέκτονας, Μάρθα Τσίγκαρη, έδειξε στον Καρκαλέτση μια εγκατάσταση που είχαν κάνει σε αρχαιολογικό χώρο της Ιταλίας, και εκείνος ρώτησε αν θα μπορούσε να γίνει κάτι ανάλογο, και καλύτερο, στο Λύκειο.

Το ένα έφερε το άλλο: στο παιχνίδι μπήκε η Αλεξάνδρα Μητσοτάκη με το World Human Forum, η Foster ετοίμασε την αρχιτεκτονική πρόταση για ένα περίπτερο μέσα στον αρχαιολογικό χώρο, «μια ξύλινη κατασκευή σαν λέγκο, την οποία μπορείς και να αφαιρέσεις κάποια στιγμή» και που «σέβεται τον αρχαιολογικό χώρο απόλυτα», χωρίς εκσκαφές, πάνω στην οποία αναρτάται οπτικοακουστικός εξοπλισμός ώστε ο επισκέπτης να αλληλεπιδρά και να μαθαίνει για τη ζωή και το έργο του Αριστοτέλη, χωρίς να τον χτυπάει ο ήλιος. 

Η πρόταση εγκρίθηκε από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο -είχε παρουσιαστεί τότε και από την υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη- και, μετά από περιπέτειες, εξασφαλίστηκε η χρηματοδότηση μέσω του ΠΕΠ Αττικής. 

Οι μελέτες ολοκληρώνονται στα τέλη Ιουλίου και ο στόχος είναι τα έργα να ξεκινήσουν το φθινόπωρο. Αν όλα πάνε καλά, συζητείται ήδη με το υπουργείο η δημιουργία αντίστοιχων περιπτέρων σε άλλους αρχαιολογικούς χώρους, όπως η Ακαδημία του Πλάτωνος.

Η τριλογία του Αριστοτέλη

Το τρίτο σκέλος είναι το ίδιο το The Lyceum Project, το ετήσιο φόρουμ για την τεχνητή νοημοσύνη, την τεχνολογία και τη φιλοσοφία. «Είναι ένα μέρος μιας τριλογίας», λέει ο Καρκαλέτσης: το Αιθέριον, ο αρχαιολογικός χώρος με το περίπτερο και το φόρουμ. Στην πρώτη διοργάνωση, το 2024, ο Τασιούλας και ο Τζος Όμπερ, καθηγητής στο Στάνφορντ, παρουσίασαν ένα white paper που έφερνε την αριστοτελική ηθική στο σήμερα, στα ερωτήματα που θέτει η ΤΝ - με την αυτονομία και πάλι στο επίκεντρο. 

Το φόρουμ στήθηκε γύρω από τις 20 Ιουνίου, ώστε να δένει με την Παγκόσμια Ημέρα Μουσικής και το Ωδείο Αθηνών - φέτος με μια εντυπωσιακή εκδήλωση με αρχαία λύρα και μικρασιατική λύρα. Το 2025 το θέμα ήταν τα παιδιά και η εκπαίδευση στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, με σχολικά challenges από όλη την επικράτεια, χορό από τη σχολή του Ωδείου και μουσική γραμμένη εν μέρει με ΤΝ. Από πέρυσι έχει προστεθεί και η συνεργασία με το Center for Hellenic Studies του Χάρβαρντ, που τρέχει ένα workshop για νέους ερευνητές πάνω στην ΤΝ, την ηθική και τη φιλοσοφία, μαζί με ελληνικά πανεπιστήμια όπως η Φιλοσοφική του Καποδιστριακού και του Πανεπιστημίου Πατρών.

Νοημοσύνη: τεχνητή, προγονική και έμβια 

Φέτος η θεματική έκανε το άλμα: «Αλληλένδετη Νοημοσύνη: Έμβια. Προγονική. Τεχνητή». Η ιδέα, ομολογεί, ανήκει κυρίως στην Αλεξάνδρα Μητσοτάκη: δίπλα στην τεχνητή νοημοσύνη και στην προγονική νοημοσύνη της φιλοσοφίας, να μπει στην εξίσωση και η έμβια νοημοσύνη της φύσης. «Δεν είναι ανταγωνιστικά αυτά μεταξύ τους, είναι συμπληρωματικά».

Η ευρωπαϊκή προσέγγιση στην ΤΝ είναι ανθρωποκεντρική αλλά δεν είμαστε μόνοι μας στον πλανήτη: «Η φύση έχει και αυτή τη δικιά της τη νοημοσύνη, που εξελίσσεται βέβαια σε χιλιάδες και σε εκατομμύρια χρόνια». Και οι παρεμβάσεις μας δεν είναι αθώες: «Χρησιμοποιούμε την τεχνητή νοημοσύνη και ξοδεύουμε κάτι τεράστιες ποσότητες ενέργειας». 

Στο φετινό πρόγραμμα, ο Μανώλης Στρατάκης, νέος διευθυντής του ινστιτούτου λέιζερ του ΙΤΕ στην Κρήτη, μίλησε για biomimetics - πώς διδασκόμαστε από τους μηχανισμούς προσαρμογής της φύσης για να σχεδιάσουμε νέα υλικά, με τη βοήθεια της ΤΝ, χωρίς να ξεχνάμε την ηθική διάσταση.

Η Νίκη Ευελπίδου, καθηγήτρια Γεωλογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, έδειξε πώς η άνοδος της στάθμης της θάλασσας αλλάζει τον χάρτη και πώς οι τεχνολογικές παρεμβάσεις μπορούν να σεβαστούν το θαλάσσιο περιβάλλον. 

Οι φιλόσοφοι έπιαναν το νήμα από τους τεχνολόγους και το αντίστροφο - «σαν να διαμορφωνόταν και στη διάρκεια των συζητήσεων», όπως το περιγράφει.

Του χρόνου, το φόρουμ μπορεί να μετακομίσει από τον Ιούνιο στον Σεπτέμβριο, ώστε να συνδυαστεί με το ολοκληρωμένο πλέον περίπτερο μέσα στον αρχαιολογικό χώρο, ενώ στο τραπέζι πέφτει και μια πιο έντονη παρουσία της τέχνης.

Τίποτα δεν έχει κλειδώσει ακόμα, πέρα της αίσθησης ενός οράματος δέκα και πλέον ετών που, αργά αλλά σταθερά, γίνεται πραγματικότητα. «Είμαι πολύ χαρούμενος γι' αυτό - κι εγώ και η υπόλοιπη ομάδα εδώ στο Δημόκριτο». 

Ίσως αυτή να είναι τελικά η πιο ενδιαφέρουσα φιλοδοξία του The Lyceum Project. Όχι να δώσει απαντήσεις για την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά να ξαναφέρει τις σωστές ερωτήσεις εκεί όπου γεννήθηκαν πριν από περισσότερα από 2.300 χρόνια.