Η έκρηξη των data centers, η απορρόφηση hardware και η άνοδος του κόστους απειλούν να δημιουργήσουν ανισότητες όχι στην πρόσβαση στην Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλά στην ποιότητα και τις δυνατότητές της
Η εκρηκτική ανάπτυξη εφαρμογών Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) και η –μέσα σε εξαιρετικά σύντομο χρόνο– πλατιά διείσδυση και ταχύτατη αξιοποίησή τους σχεδόν σε κάθε τομέα της οικονομικής και κοινωνικής ζωής (εκπαίδευση, υγεία, οικονομία και επιχειρηματικότητα, πολιτισμός, βιομηχανία, μεταφορές, επιστήμη και έρευνα, δημόσια διοίκηση, ασφάλεια, ψυχαγωγία, κ.λπ.) δημιουργούν πλέον τεράστια φορτία στα γλωσσικά μοντέλα (LLMs) και τις λειτουργίες συμπερασμού (inference) με τα οποία η Τεχνητή Νοημοσύνη αφενός καταλαβαίνει και γράφει ανθρώπινη γλώσσα, αφετέρου εκπαιδεύεται συνεχώς σε τεράστιες ποσότητες δεδομένων για να απαντά σε ερωτήσεις (conversational ΤΝ), να παράγει περιεχόμενο (generative ΤΝ) ή να θέτει στόχους αυτόνομα (χωρίς ή με ελάχιστη ανθρώπινη παρέμβαση) και να παίρνει αποφάσεις σε πραγματικό χρόνο (agentic ΤΝ).
Η ικανότητα της ΤΝ να ανταποκρίνεται στο ολοένα αυξανόμενο μέγεθος των ανθρώπινων αναγκών προϋποθέτει αντίστοιχου επιπέδου και προδιαγραφών υποδομές (data centers) για τη διαχείριση τεράστιων βάσεων δεδομένων (αποφεύγοντας bottlenecks κατά τη μεταφορά τους) και αρχείων καταγραφής. Για να αντεπεξέρχονται στο έργο τους, οι υποδομές αυτές (πρέπει να) εξοπλίζονται με τεράστια υπολογιστική ισχύ, εξειδικευμένο υλικό (μνήμες, επεξεργαστές, αποθηκευτικά μέσα) και πρωτοφανή ενεργειακή ισχύ, υποστηριζόμενη από προηγμένα συστήματα ψύξης.
Η αυξανόμενη ζήτηση hardware υλικού από τα ΤΝ data centers δοκιμάζει τις αντοχές των παραδοσιακών γραμμών παραγωγής και εκτοξεύει το σχετικό κόστος, προκαλώντας ένα παγκόσμιο ντόμινο ελλείψεων και ανατιμήσεων. Αναπόφευκτα, επηρεάζεται ολόκληρο το οικοσύστημα παραγωγής, διάθεσης και εμπορίας, όμως σε βάρος των τελικών καταναλωτών, υπό την έννοια ότι οι κατασκευαστές υλικού τείνουν να δίνουν απόλυτη προτεραιότητα στην ικανοποίηση των βιομηχανικών αναγκών της ΤΝ και να στρέφουν τις γραμμές παραγωγής τους προς ακριβά τσιπ (high bandwidth memory – HBM) και enterprise SSDs, δεσμεύοντας, αντιστοίχως, προμήθειες υλικού για τα κέντρα δεδομένων για χρόνια μπροστά και αφήνοντας περιορισμένο μερίδιο για την παραδοσιακή αγορά (PC, laptops και smartphones). Οι επιπτώσεις είναι ορατές όχι μόνο σε σημαντικές ελλείψεις της εφοδιαστικής αλυσίδας και στους καθυστερημένους χρόνους παράδοσης, αλλά και στη μεγάλη άνοδο των τιμών.
Κατά καιρούς, ανάλογα προβλήματα μεγάλης κλίμακας στην παγκόσμια αγορά τεχνολογικών συσκευών (και, εν γένει, αγαθών) οφείλονται σε γεωπολιτικές εντάσεις, κλιματικές ανισορροπίες, περιοδική εξάντληση πρώτων υλών και απροσδόκητα ατυχήματα (όπως η προσάραξη φορτηγού πλοίου το 2021 στη Διώρυγα του Σουέζ, εμποδίζοντας για μέρες τη διέλευση άλλων πλοίων από το κομβικό αυτό σημείο). Σήμερα, όμως, σε αυτές τις αιτίες έχει προστεθεί –και μάλιστα με συστηματικότητα– η μαζική απορρόφηση αποθεμάτων υλικού από τα κέντρα δεδομένων που προορίζονται για την υποστήριξη ΤΝ λειτουργιών.
Η πρόσβαση σε χειρότερο/φθηνότερο/παλαιότερο hardware δεν θα επιδρά απαραίτητα στην αδυναμία χρήσης της ΤΝ, αλλά στην αξιοποίηση λιγότερων, φθηνότερων ή χαμηλότερων δυνατοτήτων ΤΝ
Σύμφωνα με την International Data Corporation, η παγκόσμια αγορά smartphones και προσωπικών υπολογιστών αντιμετωπίζει έντονη συρρίκνωση περίπου της τάξης του 13-14%, με αρνητικές προβλέψεις για τη σύντομη εξομάλυνση τέτοιων δομικών ελλείψεων, οι οποίες αιτιωδώς ωθούν τις τιμές προς τα πάνω και οδηγούν τους καταναλωτές στα όρια των χρημάτων που μπορούν να διαθέσουν. Πράγματι, η TrendForce εκτιμούσε ήδη από τον Μάρτιο (και έχει επιβεβαιωθεί) ότι οι συμβατικές τιμές DRAM θα αυξάνονταν κατά 58-63% στο β΄ τρίμηνο του 2026, λόγω ακριβώς της ανακατανομής της παραγωγικής ικανότητας των κατασκευαστών προς HBM, servers και enterprise SSDs.
Διαρκούσης –άγνωστο για πόσο– μιας τέτοιας κατάστασης, η πλειονότητα των καταναλωτών είτε θα είναι αναγκασμένοι να διατηρούν για περισσότερο χρόνο τον παλιό εξοπλισμό που διαθέτουν είτε θα προβαίνουν από ανάγκη σε νέα αγορά εξοπλισμού χαμηλότερων δυνατοτήτων, προκειμένου να αντιμετωπίσουν το υψηλό κόστος κτήσης τεχνολογικών προϊόντων ανώτερης βαθμίδας και κατηγορίας τιμής (hardware poverty). Η πρόσβαση σε χειρότερο/φθηνότερο/παλαιότερο hardware δεν θα επιδρά απαραίτητα στην αδυναμία χρήσης της ΤΝ, αλλά στην αξιοποίηση λιγότερων, φθηνότερων ή χαμηλότερων δυνατοτήτων ΤΝ (η πρόσβαση σε conversational/generative ΤΝ δεν θα είναι τόσο πρόβλημα όσο, ιδίως, η πρόσβαση σε inference/agentic ΤΝ, που έχει μεγαλύτερες προοπτικές στα σενάρια χρήσης και υψηλότερες απαιτήσεις υλικού).
Κάπου εδώ, μπορούμε να εντοπίσουμε μια δυνητική μορφή ενός νέου ψηφιακού χάσματος (digital divide). Ας φανταστούμε, για παράδειγμα, δύο σημερινούς καταναλωτές. Ο ένας μπορεί να αγοράσει ένα smartphone €900-1.200 ή έναν υπολογιστή €1.500+ με 16-24 GB μνήμη RAM, 512 GB-1 TB αποθηκευτικού χώρου, ισχυρό CPU/GPU κλάσης elite/ultra/extreme, μεγαλύτερη διάρκεια υποστήριξης και καλύτερη δυνατότητα εκτέλεσης ΤΝ μοντέλων τοπικά. Ο άλλος, αντιθέτως, έχει την οικονομική δυνατότητα απόκτησης μιας υποδεέστερης συσκευής €250-350 με 6-8 GB μνήμη RAM, 128-256 GB αποθηκευτικού χώρου, ασθενέστερο SoC, συντομότερη υποστήριξη και περιορισμένες δυνατότητες local ΤΝ.
Η μέχρι πρότινος κλασική ψηφιακή ανισότητα «έχω ή δεν έχω internet» μεταβάλλεται σε «έχω πρόσβαση στην ίδια τεχνολογία, αλλά όχι στην ίδια ποιότητα, ταχύτητα, ιδιωτικότητα και αυτονομία χρήσης της»
Η διαφορά μεταξύ τους δεν θα είναι απλώς ότι ο ένας διαθέτει καλύτερη συσκευή, αλλά ότι έχει πρόσβαση σε περισσότερες και καλύτερες ψηφιακές υπηρεσίες ΤΝ· κάτι που, κατά συνέπεια, προκαλεί μια ποιοτική διαφοροποίηση, όπου δίπλα στη διεύρυνση ενός υφιστάμενου ψηφιακού αναλφαβητισμού, προκαλούμενου από την αδυναμία χρήσης νέων τεχνολογικών εργαλείων από ορισμένους πολίτες (εξαιτίας προχωρημένης ηλικίας, ανεπαρκούς εκπαίδευσης ή γεωγραφικών αποκλεισμών), δημιουργούνται, επιπλέον, οι προϋποθέσεις μιας αναδυόμενης τεχνολογικής ανισότητας (άμεσο παράγωγο των οικονομικών ανισοτήτων), όπου η κατοχή σύγχρονου hardware θα αποκτά μεγαλύτερη σημασία για την ποιότητα της πρόσβασης και την πλήρη αξιοποίηση των δυνατοτήτων της διαρκώς εξελισσόμενης ΤΝ. Οι παραγόμενες ανισότητες θα είναι, μάλιστα, ευρύτερα τομεακές. Φέρ’ ειπείν, εκπαιδευτικές (οι μαθητές με σύγχρονα laptops θα έχουν πρόσβαση σε ΤΝ tutors, οι υπόλοιποι όχι), εργασιακές (οι εργαζόμενοι με ισχυρές ΤΝ-powered συσκευές θα έχουν υψηλότερη παραγωγικότητα, οι υπόλοιποι θα μένουν πίσω), επιχειρηματικές (επιχειρήσεις με αυτοτελή πρόσβαση σε υψηλό ΤΝ hardware θα καινοτομούν, οι μικρές επιχειρήσεις θα εξαρτώνται από τρίτους), κ.ο.κ.
Το γεγονός ότι μεγάλο μέρος της ΤΝ θα συνεχίσει να εκτελείται στο cloud μπορεί σίγουρα να λειτουργήσει ανασχετικά απέναντι σε έναν μαζικό αποκλεισμό πολιτών από την πρόσβαση σ’ αυτήν, αφού ακόμα και μια φθηνή συσκευή θα είναι σε θέση να χρησιμοποιεί τέτοιες εφαρμογές μέσω internet, χωρίς απαραιτήτως να διαθέτει τεράστια RAM ή ισχυρό CPU/SoC. Το cloud λειτουργεί σε αυτή την περίπτωση ως «εξισωτής» (cloud democratization), ωστόσο τίθεται εν προκειμένω ζήτημα ελευθερίας και αυτονομίας, διαχωρίζοντας τους χρήστες σε αυτούς που μπορούν να «τρέξουν» την ΤΝ τοπικά και σε αυτούς που εξαρτώνται από άυλες υπηρεσίες για την αξιοποίησή της.
Ο οικονομικά ισχυρότερος χρήστης μπορεί να έχει τοπικές (on device) εφαρμογές ΤΝ στην (ακριβή) συσκευή του (για επεξεργασία κειμένου, μετάφραση, εικόνες, προσωπικό assistant, φωνητικές αναζητήσεις, κ.λπ.), ενώ ο οικονομικά ασθενέστερος θα βιώνει, για τις ίδιες εργασίες, χωρητικούς περιορισμούς, παρεμβολή διαφημίσεων, υψηλό latency, όρια χρήσης και ανάγκη συνεχούς σύνδεσης. Εκτός αυτού, επειδή τα cloud-based ΤΝ μοντέλα έχουν τεράστιο λειτουργικό κόστος (λόγω της κατανάλωσης μεγάλων ποσοτήτων ενέργειας και μνήμης στα data centers), το οποίο οι εταιρείες αναμενόμενα μετακυλούν στους χρήστες μέσω κλιμακωτών μηνιαίων συνδρομών, προκαλείται και μια εσωτερική (μεταξύ των cloud ΤΝ χρηστών) ταξική διαστρωμάτωση, πριμοδοτώντας συγκριτικά όσους έχουν την οικονομική δυνατότητα να πληρώνουν ακριβότερες συνδρομές, προκειμένου να εξασφαλίζουν πρόσβαση σε πιο εξελιγμένα και εξυπνότερα μοντέλα.
Υπό ένα τέτοιο πρίσμα, η μέχρι πρότινος κλασική ψηφιακή ανισότητα «έχω ή δεν έχω internet» μεταβάλλεται σε «έχω πρόσβαση στην ίδια τεχνολογία, αλλά όχι στην ίδια ποιότητα, ταχύτητα, ιδιωτικότητα και αυτονομία χρήσης της». Μάλιστα, η εν λόγω ανισότητα μπορεί να γίνεται ιδιαιτέρως σημαντική όσο οι μελλοντικές εφαρμογές ΤΝ θα απαιτούν ολοένα ισχυρότερο hardware και, την ίδια στιγμή, κάποιοι πολίτες δεν θα έχουν την απαραίτητη υπολογιστική και μνημονική ισχύ στη διάθεσή τους, ανάγοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την πρόσβαση σε σύγχρονο hardware σε παράγοντα κοινωνικοοικονομικής διάστασης, όπου σχηματικά η ανισότητα συσκευών θα ισοδυναμεί με ανισότητα δυνατοτήτων (όχι απλά τεχνικών, αλλά εξελικτικών, γνωσιακών). Επίσης, το εύρος αυτής της ανισότητας, που ίσως τώρα δεν μας απασχολεί εντόνως, θα διαδραματίζει σημαίνοντα και πρωταγωνιστικό ρόλο όσο η ΤΝ θα γίνεται αυξητικά απαραίτητη και υποχρεωτική σε εργασίες, στις οποίες σήμερα η χρήση της είναι προαιρετική ή εναπόκειται σε διακριτικές ευχέρειες.
Η ΤΝ δεν είναι απλώς ένα λογισμικό, αλλά μία ενεργοβόρα και υλικοβόρα τεχνολογία, όπου η τεράστια απορρόφηση υλικών πόρων από τα data centers μετατρέπει την υπολογιστική ισχύ όχι μόνο σε σπάνιο, αλλά επιπλέον σε ακριβό αγαθό για τους τελικούς καταναλωτές. Όσο αυτή η τάση συνεχίζεται χωρίς ρυθμιστικές ή διαρθρωτικές παρεμβάσεις και, ταυτόχρονα, όσο οι μελλοντικές εφαρμογές ΤΝ μεταφέρουν ολοένα μεγαλύτερο μέρος του inference τοπικά στις συσκευές, αυξάνοντας τις απαιτήσεις τους ακόμα και ταχύτερα από την εξέλιξη της αποδοτικότητας του hardware, ο κίνδυνος είναι υπαρκτός: Η προηγμένη ΤΝ κινδυνεύει να γίνει όχι αποκλειστικό προνόμιο των λίγων, αλλά μία τεχνολογία στην οποία όλοι θα έχουν πρόσβαση, χωρίς όμως αυτή η πρόσβαση να είναι ισότιμη αναφορικά με την αξιοποίηση δυνατοτήτων, δημιουργώντας όχι ακριβώς ένα νέο «ψηφιακό προλεταριάτο» (κάτι τέτοιο θα ήταν υπερβολικό να ειπωθεί), αλλά εντείνοντας υπαρκτές ή δημιουργώντας νέες μορφές κοινωνικοοικονομικών ανισοτήτων στην ψηφιακή εποχή.
17°
