Αρμάντ Λερουά: Σε 10 χρόνια δεν θα κάνουμε παιδιά χωρίς να έχουμε διαβάσει το γονιδίωμά μας

Ανήκει σε εκείνη την κατηγορία επιστημόνων που μπορούν να μιλούν ταυτόχρονα για τον Δαρβίνο, τον Αριστοτέλη και την τεχνητή νοημοσύνη. Εξελικτικός βιολόγος στο Imperial College του Λονδίνου, συγγραφέας και δημιουργός ντοκιμαντέρ, ο Αρμάντ Μαρί Λερουά έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της καριέρας του στην προσπάθεια να κατανοήσει πώς η ζωή οργανώνει την πληροφορία, πώς η εξέλιξη παράγει πολυπλοκότητα και γιατί ο άνθρωπος είναι αυτό που είναι.

Λίγες ημέρες πριν βρεθεί στην Αθήνα για το Lyceum Project, κάναμε μια συζήτηση που ξεκίνησε από την ΑΙ και κατέληξε στη βιολογία, τη φιλοσοφία και το μέλλον του ανθρώπινου είδους. Για τον Λερουά, η νοημοσύνη δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο του ανθρώπινου εγκεφάλου, αλλά μια πολύ ευρύτερη ιδιότητα της ζωής.

Με αυτή την αφετηρία, η εμφάνιση ολοένα ισχυρότερων συστημάτων AI δεν συνιστά απλώς μια τεχνολογική εξέλιξη, αλλά ίσως ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία της ίδιας της νοημοσύνης.

Μίλησε για το ενδεχόμενο οι μηχανές να αποκτήσουν πραγματική αυτενέργεια, για το πώς η γενετική τεχνολογία μπορεί να επηρεάσει την ανθρώπινη εξέλιξη μέσα στις επόμενες δεκαετίες, για τη γοητεία που ασκεί η βιολογία στη Silicon Valley και για ένα υποθετικό αλλά συναρπαστικό ερώτημα: τι θα έλεγε ο Αριστοτέλης αν καθόταν σήμερα απέναντι στο ChatGPT;

Μέχρι σήμερα κάθε μορφή νοημοσύνης που γνωρίζαμε ήταν αποτέλεσμα της βιολογικής εξέλιξης. Τώρα εμφανίζονται συστήματα που δεν προήλθαν από τη φύση αλλά από τον άνθρωπο. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα καμπή στην ιστορία της ζωής;

Ας ξεκινήσω λέγοντας ότι ένα από τα πράγματα που θα συζητήσουμε είναι ακριβώς η φύση της νοημοσύνης. Τι είναι ακριβώς νοημοσύνη; Έχουμε την τάση να τη μετράμε με βάση τον εαυτό μας, με τις δικές μας, ανθρώπινες γνωστικές ικανότητες. Στην πραγματικότητα όμως είναι μάλλον πιο χρήσιμο να τη σκεφτούμε με πολύ πιο γενικούς όρους: ως την ικανότητα ενός συστήματος να αντλεί πληροφορία από το περιβάλλον και να την επεξεργάζεται για κάποιον συγκεκριμένο σκοπό.

Αν δεχτούμε αυτόν τον πολύ γενικό ορισμό, τότε όλη η ζωή είναι νοήμων, στον βαθμό που κάθε ζωντανός οργανισμός επεξεργάζεται, λίγο ή πολύ, πληροφορία από το περιβάλλον του. Πράγματι, η ίδια η διαδικασία της εξέλιξης, η φυσική επιλογή, είναι κατά κάποιον τρόπο ένας τρόπος να ενσωματωθεί στους οργανισμούς νοημοσύνη για το περιβάλλον. Αυτή ήταν και η κεντρική διορατικότητα του Δαρβίνου: οι οργανισμοί προσπαθούν να προσαρμοστούν στις συγκεκριμένες συνθήκες του περιβάλλοντος, και κάνοντάς το, στην ουσία μοντελοποιούν το περιβάλλον και μεταβάλλουν τη μορφή τους ανάλογα, μέσω της φυσικής επιλογής. Έτσι, όλα τα άλλα είδη νοημοσύνης που διαθέτουμε είναι απλώς διαφορετικοί βαθμοί εκλέπτυνσης του ίδιου πράγματος - με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τον δικό μας εγκέφαλο και τις ανώτερες γνωστικές διεργασίες.

Αν πάρεις αυτόν τον ορισμό, τότε στην πραγματικότητα και όλοι οι υπολογιστές είναι, σε διάφορους βαθμούς, νοήμονες. Απλώς τώρα ανεβάζουμε την ικανότητά τους να αντλούν και να χειρίζονται πληροφορία - και ο τρόπος με τον οποίο το κάνουν πλέον είναι, φυσικά, εκπληκτικός για οποιονδήποτε έχει δουλέψει με τα frontier models της AI.

Πώς θα επηρεάσει τη ζωή;

Μιλώντας γενικά, μένει να το δούμε. Αυτή τη στιγμή, ο τρόπος που λειτουργούν τα περισσότερα μοντέλα -και θα έχεις δουλέψει κι εσύ μ' αυτά, όπως όλοι- είναι ότι ουσιαστικά πρόκειται απλώς για εργαλεία που χρησιμοποιούνται για να επεξεργαστούν πληροφορία, με έναν εξαιρετικά εξελιγμένο τρόπο που δεν είχαμε ξαναδεί, αλλά και πάλι εργαλεία που λειτουργούν κατ' εντολή μας. Δεν έχουν αυτενέργεια. Δεν έχουν δικές τους επιθυμίες. Αν δεν πω στο Claude να κάνει κάτι, το Claude απλώς κάθεται εκεί. Μόνο όταν του πω να κάνει κάτι θα ξυπνήσει και θα προσπαθήσει να το κάνει.

Πότε θα αποκτήσει η ΑΙ πραγματική αυτενέργεια - πότε θα αρχίσει, ας πούμε, να συλλέγει και να χειρίζεται πληροφορία αυτόνομα; 

Αυτό, όπως ξέρεις, είναι κάτι που πολλοί φαντάζονται ότι συμβαίνει και ως έναν βαθμό ήδη συμβαίνει. Έχουν βγει, για παράδειγμα, τον τελευταίο χρόνο, τους τελευταίους μήνες, επιστημονικές εργασίες που δείχνουν πώς οι AI μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως ημιαυτόνομες επιστημονικές μηχανές. Δηλαδή, αντί να λες στην AI «κάνε αυτό, κάνε εκείνο», της δίνεις ένα γενικό πρόβλημα και της λες «πήγαινε και λύσε το» μέσα σε ένα πολύ ευρύ πεδίο. Κι αυτό προϋποθέτει πολλούς agents που δουλεύουν μαζί, που εξερευνούν τον χώρο των πιθανών λύσεων, που ανταγωνίζονται για να βρουν την καλύτερη απάντηση, που ελέγχουν και δοκιμάζουν τα αποτελέσματα - ολόκληρες ιεραρχίες από agents. Αυτά τα συστήματα μόλις τώρα αναπτύσσονται. Κι αν αποδειχθούν επιτυχημένα -και πιστεύω ότι θα αποδειχθούν- τότε ανοίγει ένα εντελώς νέο πεδίο για τη ζωή, στον βαθμό που η AI γίνεται μια πραγματικά αυτόνομη οντότητα που επιδιώκει στόχους, όπως κάθε άλλο πλάσμα - κι όχι απλώς ένα εργαλείο που ακολουθεί τυφλά εντολές.

Πλησιάζουμε άραγε σε μια στιγμή όπου ο άνθρωπος θα αρχίσει να κατευθύνει συνειδητά τη δική του εξέλιξη; Μιλάω για τη μακροζωία, για το προσδόκιμο ζωής - για την προσπάθεια να ζήσουμε για πάντα, να επαναπρογραμματίσουμε τη βιολογία μας.

Ναι. Υπάρχουν δύο τρόποι με τους οποίους γίνεται αυτό. Ο ένας είναι μέσω της, ας πούμε, συμβατικής ιατρικής, που επιδρά στο σώμα μας και εφαρμόζεται με ολοένα μεγαλύτερη εκλέπτυνση, σπρώχνοντας πιο πέρα τα όρια των ανθρώπινων περιορισμών. Αυτό είναι απλώς η συνέχεια του μεγάλου βιοϊατρικού εγχειρήματος που τρέχει εδώ και τουλάχιστον διακόσια χρόνια - μόνο που τώρα παίρνει ταχύτητα. Δεν είναι όμως και τόσο ενδιαφέρον από μόνο του, γιατί είναι απλώς ιατρική: επιδρά στα επιμέρους σώματα. Αυτό που δεν επηρεάζει είναι η εξέλιξη του είδους.

Για να επηρεάσεις την εξέλιξη του είδους, πρέπει να αρχίσεις να αλλάζεις την κληρονομικότητα - πρέπει κυριολεκτικά να αρχίσεις να πειράζεις τα γονιδιώματά μας και τον τρόπο που μεταβιβάζονται από τη μια γενιά στην άλλη. Και η ικανότητά μας να το κάνουμε αυτό είναι, σε γενικές γραμμές, ευκολότερη στη θεωρία απ' ό,τι στην πράξη - κυρίως επειδή υπάρχουν ισχυροί ηθικοί περιορισμοί γύρω από το τι μπορείς, ή τι οφείλεις, να κάνεις όταν χειρίζεσαι τη δική μας γενετική κληρονομιά. Ή, μάλλον, τη γενετική κληρονομιά των παιδιών μας.

Τι μπορεί να γίνει;

Ας είμαι σαφής για το τι μπορεί να γίνει, τι πρέπει να γίνει και τι θα γίνει πολύ σύντομα. Αυτή τη στιγμή, αν πάσχεις -ή αν έχεις οικογενειακό ιστορικό κάποιας γενετικής νόσου, ας πούμε θαλασσαιμίας- μπορείς, στις περισσότερες χώρες και σίγουρα στη Βρετανία, να κάνεις γενετικό έλεγχο εμβρύων, την προεμφυτευτική γενετική εξέταση, ώστε να εξαλείψεις αυτή τη νόσο από τους μελλοντικούς σου απογόνους. Αυτή η τεχνολογία υπάρχει εδώ και δεκαετίες και ως επί το πλείστον είναι μάλλον περιορισμένη. Είναι όμως εύκολο να δει κανείς πώς πολύ σύντομα θα εφαρμοστεί πολύ πιο ευρέως.

Ο καθένας μας κουβαλάει πολλές, πάρα πολλές χιλιάδες μεταλλάξεις που μας βλάπτουν με διάφορους τρόπους - μεταλλάξεις που μας εμποδίζουν να είμαστε τόσο έξυπνοι, τόσο όμορφοι ή τόσο υγιείς όσο θα μπορούσαμε. Δεν είναι κατ' ανάγκην καταστροφικές, αλλά κάποιες φορές εμφανίζονται απρόσμενα και οδηγούν σε παιδιά με συγγενείς διαταραχές, διαφορετικής βαρύτητας. Είναι αυτές οι μεταλλάξεις που, ανάλογα με τη σοβαρότητά τους, μπορούν και πιστεύω ότι θα εξαλειφθούν μέσω επιλογής τις επόμενες δεκαετίες, καθώς ο κόσμος θα αρχίσει να χρησιμοποιεί ευρύτατα αυτή την τεχνολογία.

Τι εκτιμάτε ότι θα συμβεί τα επόμενα 10 με 20 χρόνια;

Να το πω πολύ απλά: πιστεύω ότι μέσα στα επόμενα 10 με 20 χρόνια, ανάλογα με το πού βρίσκεσαι, δεν θα υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που θα αποφασίζουν να κάνουν παιδιά χωρίς να έχουν πρώτα αλληλουχήσει το γονιδίωμά τους. Κι αν έχεις την αλληλουχία του γονιδιώματος των γονιών, μπορείς να το εξετάσεις για το ενδεχόμενο γενετικών νοσημάτων, μικρών και μεγάλων. Σε πάρα πολλές περιπτώσεις θα διαπιστώσεις ότι το έμβρυο, τα παιδιά σου, κινδυνεύουν από κάτι - και αυτό θα σε οδηγήσει στην προεμφυτευτική γενετική διάγνωση (PGD), που θα έχει ως αποτέλεσμα την εξάλειψη ορισμένων μεταλλάξεων. Όπως έχει ξανασυμβεί στο παρελθόν, αλλά σε πολύ ευρύτερη κλίμακα. Κι αυτό από μόνο του θα έχει ουσιαστική επίδραση στην πορεία της βιολογικής μας εξέλιξης. Είναι, κυριολεκτικά, μια μορφή εξέλιξης που θα γίνει εξαιρετικά διαδεδομένη.

Ας περάσουμε στη φιλοσοφία. Θέλω να σας ρωτήσω για τον Αριστοτέλη. Αν ζούσε σήμερα και είχε ChatGPT, θα το έβλεπε ως εργαλείο γνώσης ή ως μια εξελιγμένη απομίμηση της γνώσης;

Πολύ καλή ερώτηση. Δεν το έχω σκεφτεί. Τι θα έλεγε ο Αριστοτέλης για την AI; Το πρόβλημα είναι ότι ο Αριστοτέλης δεν είναι ιδιαίτερα σαφής. Αυτό που είναι σαφές είναι ότι έχει μια ιεραρχία της οργανικής οργάνωσης: τα φυτά έχουν θρεπτική ψυχή, τα ζώα έχουν αισθητική ψυχή πέρα από τη θρεπτική, και ο άνθρωπος έχει επιπλέον μια νοήμονα, σκεπτόμενη, έλλογη ψυχή. Δεν είναι όμως πολύ σαφής για το πώς ακριβώς λειτουργεί όλο αυτό. Οπότε ας πάρουμε μια πιο αφηρημένη οπτική. Η υποψία μου είναι ότι ο Αριστοτέλης θα γοητευόταν από την AI, στον βαθμό που θα έβλεπε την άμεση χρησιμότητά της για τους δικούς του σκοπούς.

Γιατί ο Αριστοτέλης θέλει να καταλάβει τον κόσμο. Λέει ότι ο καλύτερος τρόπος να περάσεις μια ζωή είναι να αναζητάς τα αίτια των πραγμάτων. Και πέρασε τη ζωή του συγκεντρώνοντας τεράστιες ποσότητες πληροφορίας -σχεδόν εγκυκλοπαίδειες- για την πολιτική, για τα θεατρικά έργα, και βεβαίως για τη βιολογική ζωή, και ύστερα ταξινομώντας τα όλα σε σχέσεις αιτίου και αιτιατού. Ουσιαστικά αυτό που κάνουν οι επιστήμονες. Και θα ήταν μαγεμένος με το να έχει στη διάθεσή του αυτή τη δύναμη, αυτόν τον τεράστιο όγκο πληροφορίας και την ικανότητα να τον χειρίζεται.

Θα θεωρούσε όμως ότι πρόκειται για μια νοημοσύνη συγκρίσιμη με την ανθρώπινη;

Έχω την υποψία πως όχι - κι αυτό είναι απλώς μια εικασία, δεν το έχω σκεφτεί σε βάθος. Ο Αριστοτέλης έχει μια πολύ ξεκάθαρη εικόνα για τους σκοπούς της ζωής, το τέλος, τους στόχους της ζωής. Και πιστεύει ότι είμαστε εδώ για να ζήσουμε την καλύτερη δυνατή ζωή - αυτή είναι, στην ουσία, η καρδιά της μεταφυσικής και της ηθικής του. Θα κοιτούσε λοιπόν μια μηχανή σαν το ChatGPT και δεν θα κατάφερνε να εντοπίσει κανέναν σκοπό για μια καλή ζωή, κανέναν από τους στόχους που κάνουν τους ανθρώπους ανθρώπους. Και γι' αυτό, νομίζω, θα την απέρριπτε ως νοημοσύνη συγκρίσιμη με τη δική μας - ακόμη κι αν αναγνώριζε τη δύναμή της και απολάμβανε την ικανότητά της να χειρίζεται τα πράγματα. Κάτι τέτοιο.

Για δεκαετίες η Silicon Valley πίστευε ότι το λογισμικό θα άλλαζε τον κόσμο. Γιατί τώρα μοιάζει ολοένα πιο γοητευμένη από τη βιολογία;

Αυτό είναι πολύ απλό. Επειδή η βιολογία φαίνεται να προσφέρει τη δυνατότητα μιας υπολογιστικής ισχύος τέτοιας κλίμακας και αποδοτικότητας που δεν μπορεί να συναγωνιστεί το πυρίτιο. Σκέψου το έτσι: μένουμε έκπληκτοι με την εξαιρετική ισχύ των ΑΙ όπως είναι σήμερα. Αλλά η ποσότητα ενέργειας και ισχύος που χρειάζεται για να δουλέψουν είναι τεράστια - μιλάω για όλα αυτά τα απέραντα data centers και την τεράστια κατανάλωση ενέργειας, όλο αυτό το compute που τις κάνει να κάνουν αυτά που κάνουν.

Κι όμως, όπως έχουν επισημάνει πολλοί, όσο έξυπνες κι αν φαίνονται, από πολλές απόψεις μια AI δεν είναι τόσο έξυπνη όσο μια γάτα. Μια γάτα μπορεί να πλοηγηθεί στον κόσμο, στον φυσικό κόσμο, με έναν σύνθετο τρόπο που μια AI δεν μπορεί - ακόμη κι αν οι AI έχουν καταπιεί όλα τα κείμενα του διαδικτύου. Φαίνεται, λοιπόν, ότι οι βιολογικοί εγκέφαλοι είναι απλώς απίστευτα αποδοτικοί με κάποιον τρόπο. Ο τρόπος που υπολογίζουν, που επεξεργάζονται την πληροφορία, ο τρόπος που είναι δομημένοι - κάτι στη δομή τους είναι θεμελιωδώς, κατά πολύ πιο αποδοτικό από τον τρόπο που λειτουργούν οι εγκέφαλοι από πυρίτιο.

Και φαίνεται ότι, αν θέλεις να κάνεις πραγματική πρόοδο προς τη νοημοσύνη ανθρώπινου ή υπερανθρώπινου επιπέδου, στο τέλος θα θελήσεις να μπορείς να την προσομοιώσεις σε ένα βιολογικό σύστημα. Να φτιάξεις βιολογικούς εγκεφάλους -οργανικούς εγκεφάλους, με άλλα λόγια- και να τρέξεις τους υπολογιστές σου πάνω σ' αυτούς. Νομίζω ότι αυτή είναι η γοητεία, τουλάχιστον αυτή είναι η πιο γενική εξήγηση. 

Γιατί η ελίτ της τεχνολογίας έχει κάτι σαν εμμονή με τη μακροζωία και την αθανασία;

Αυτοί οι tech bros της Silicon Valley είναι όλοι, όπως ξέρεις, ουτοπιστές, τεχνο-ουτοπιστές, ελπίζουν λοιπόν ότι θα είναι η τελευταία γενιά που θα κατακτήσει την αθανασία. Αλλά αυτό είναι μια εντελώς ξεχωριστή ιστορία.