Άγνωστες Ηρωίδες: Λίζε Μάιτνερ, ΟΧΙ η Μητέρα της Βόμβας

Η ιστορία γράφεται από άντρες, και συχνά παραλείπει τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν οι σιωπηλές αρχιτέκτονες της προόδου, αφήνοντας το έργο τους στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης. Από τα εργαστήρια της πυρηνικής φυσικής και τα πεδία των μαχών έως τις κορυφές των ορέων και τις απαγορευμένες ζώνες του πνεύματος, οι γενναίες αυτές γυναίκες αψήφησαν τους περιορισμούς της εποχής τους και άλλαξαν τον ρου των γεγονότων. Η παρούσα σειρά κειμένων δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια, αλλά να παρουσιάσει μικρά πορτρέτα με τη ζωή και τη δράση γυναικών που, παρά την καθοριστική συμβολή τους, παρέμειναν —αν όχι όλες, οι περισσότερες— επί πολύ χρόνο στην αφάνεια: μια μικρή αναδρομή σε ιστορίες γεμάτες θάρρος και ευφυΐα, που αποδεικνύουν ότι η εξέλιξη του κόσμου φέρει ανεξίτηλο, αν και συχνά αόρατο, γυναικείο αποτύπωμα.

Η Λίζε Μάιτνερ γεννήθηκε στη Βιέννη το 1878, στην τότε Αυστροουγγαρία. Ήταν παιδί πολυμελούς οικογένειας εβραϊκής καταγωγής. Αν και από μικρή έδειξε σπάνια κλίση στα μαθηματικά και τη φυσική, ο δρόμος προς το πανεπιστήμιο παρέμενε κλειστός για τις περισσότερες γυναίκες της γενιάς της: εκείνο τον καιρό, η ανώτερη εκπαίδευση των γυναικών αποτελούσε εξαίρεση και όχι δικαίωμα. Χρειάστηκε να κάνει ιδιωτική προετοιμασία για να δώσει τις απαιτούμενες εξετάσεις. Ωστόσο τα κατάφερε —πολύ πιο εύκολα από όλους τους συνομηλίκους της— και το 1906 έλαβε το διδακτορικό της στη Φυσική από το Πανεπιστήμιο της Βιέννης. Ήταν μία από τις πρώτες γυναίκες που είχαν καταφέρει κάτι τέτοιο.

Στη Βιέννη η Μάιτνερ μαθήτευσε κοντά στον Ludwig Boltzmann, έναν από τους κορυφαίους φυσικούς της εποχής, που η σκέψη του είχε στραφεί οριστικά προς τη θεωρητική και πειραματική φυσική. Το 1907 έφυγε για το Βερολίνο, αναζητώντας ερευνητικές ευκαιρίες που η πατρίδα της αδυνατούσε να της προσφέρει. Εκεί παρακολούθησε τις διαλέξεις του Max Planck, ο οποίος, παρά τις αρχικές του επιφυλάξεις για την παρουσία γυναικών στα αμφιθέατρα, αναγνώρισε γρήγορα την αξία της και την έχρισε βοηθό του. Την ίδια περίοδο η Μάιτνερ γνώρισε τον χημικό Otto Hahn, ειδικευμένο στη ραδιοχημεία. Η συνεργασία τους θα διαρκούσε τρεις ολόκληρες δεκαετίες και θα οδηγούσε σε μία από τις μεγαλύτερες επιστημονικές ανακαλύψεις του 20ού αιώνα, αλλά και της ιστορίας.

Η αρχική της θέση στο Βερολίνο αντικατόπτριζε ανάγλυφα τα εμπόδια που αντιμετώπιζαν οι γυναίκες στην επιστήμη. Ενώ οι άντρες συνάδελφοί της είχαν εύκολη πρόσβαση σε θεσμούς, τίτλους και μισθούς, η Μάιτνερ εργαζόταν υπό δυσμενείς συνθήκες. Ακόμη και στο Ινστιτούτο Χημείας Kaiser Wilhelm, όπου μετακινήθηκε μαζί με τον Χαν το 1912 ακριβώς λόγω της επιστημονικής της επάρκειας, η παρουσία της θεωρούνταν για καιρό άτυπη και θεσμικά κατώτερη. Σταδιακά, ωστόσο, κέρδισε τον δικό της ερευνητικό χώρο και την πολυπόθητη αναγνώριση. Η σύμπραξή της με τον Χαν αποδείχθηκε υποδειγματική: εκείνος εισέφερε την ακρίβεια της χημικής ανάλυσης, και εκείνη την εις βάθος φυσική ερμηνεία των φαινομένων.

Ενώ οι άντρες συνάδελφοί της είχαν εύκολη πρόσβαση σε θεσμούς, τίτλους και μισθούς, η Μάιτνερ εργαζόταν υπό δυσμενείς συνθήκες. Ακόμη και στο Ινστιτούτο Χημείας Kaiser Wilhelm, όπου μετακινήθηκε μαζί με τον Χαν το 1912 ακριβώς λόγω της επιστημονικής της επάρκειας, η παρουσία της θεωρούνταν για καιρό άτυπη και θεσμικά κατώτερη

Το 1917 οι δυο τους ταυτοποίησαν ένα μακρόβιο ισότοπο του πρωτακτινίου (το στοιχείο με ατομικό αριθμό 91), επιτυχία που εδραίωσε το διεθνές επιστημονικό κύρος της Μάιτνερ. Στη δεκαετία του 1920 αναδείχθηκε σε ηγετική μορφή της πυρηνικής φυσικής στη Γερμανία, το 1922 υπέβαλε με επιτυχία διατριβή επί υφηγεσία στο Βερολίνο, και το 1926 έγινε η πρώτη γυναίκα τακτική καθηγήτρια Φυσικής σε γερμανικό πανεπιστήμιο. Οι διακρίσεις αυτές, όμως, αποδείχθηκαν ανίσχυρες μπροστά στις πολιτικές εξελίξεις. Η άνοδος του ναζισμού άλλαξε βίαια τη ζωή της, καθώς η εβραϊκή της καταγωγή τη μετέτρεψε από διακεκριμένη επιστήμονα πελώριου κύρους σε ανεπιθύμητη παρουσία μέσα στο ίδιο το σύστημα που τόσο είχε υπηρετήσει.

Όταν ο Χίτλερ κατέλαβε την εξουσία το 1933, πολλοί Εβραίοι επιστήμονες απολύθηκαν ή βιάστηκαν να εγκαταλείψουν τη χώρα για να σωθούν από αυτό που έβλεπαν να έρχεται. Η Μάιτνερ προστατεύτηκε προσωρινά λόγω της αυστριακής της υπηκοότητας, όμως η προσάρτηση της Αυστρίας στη ναζιστική Γερμανία το 1938 εκμηδένισε και αυτό το καταφύγιο. Τον Ιούλιο του ίδιου έτους, σε ηλικία σχεδόν εξήντα ετών, διέφυγε κρυφά με τη βοήθεια συναδέλφων της στην Ολλανδία, και από εκεί πέρασε σύντομα στη Σουηδία. Η καταναγκαστική αυτή αυτοεξορία διέκοψε βίαια την καριέρα της και την απέκοψε από τις εργαστηριακές υποδομές όπου είχε μεγαλουργήσει για δεκαετίες.

Η Μάιτνερ προστατεύτηκε προσωρινά λόγω της αυστριακής της υπηκοότητας, όμως η προσάρτηση της Αυστρίας στη ναζιστική Γερμανία το 1938 εκμηδένισε και αυτό το καταφύγιο

Πίσω στο Βερολίνο, ο Χαν και ο συνάδελφός του φυσικός Fritz Strassmann συνέχιζαν ωστόσο τα πειράματα βομβαρδισμού του ουρανίου με νετρόνια. Τα αποτελέσματα ήταν αναπάντεχα: αντί για στοιχεία βαρύτερα από το ουράνιο, οι αναλύσεις έδειχναν επίμονη παρουσία βαρίου, ενός πολύ ελαφρύτερου στοιχείου. Αν και το εύρημα ήταν χημικά αδιαμφισβήτητο, στερούνταν φυσικής εξήγησης. Ο Χαν στράφηκε μέσω αλληλογραφίας στη Μάιτνερ, αναζητώντας ερμηνεία για το φαινομενικά αδιανόητο: τη διάσπαση του πυρήνα του ουρανίου σε δύο μεγάλα τμήματα.

Τον Δεκέμβριο του 1938, κατά τη διάρκεια της διαμονής της στη Σουηδία, η Μάιτνερ συζήτησε το πρόβλημα με τον ανιψιό της, και επίσης διακεκριμένο φυσικό, Otto Frisch. Μαζί διατύπωσαν τη θεωρητική λύση: ο πυρήνας του ουρανίου, δεχόμενος ένα νετρόνιο, παραμορφώνεται, διασπάται και απελευθερώνει τεράστια ποσότητα ενέργειας. Η ερμηνεία τους βασίστηκε στη διάσημη εξίσωση ισοδυναμίας μάζας και ενέργειας του Αϊνστάιν, ενώ ο Φρις δανείστηκε από τη βιολογία τον όρο «fission» για να περιγράψει τη σχάση. Το κοινό τους άρθρο, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Nature» τον Φεβρουάριο του 1939, προσέφερε στην επιστημονική κοινότητα το θεωρητικό υπόβαθρο για να γίνουν κατανοητά τα πειράματα του Βερολίνου.

Μαζί διατύπωσαν τη θεωρητική λύση: ο πυρήνας του ουρανίου, δεχόμενος ένα νετρόνιο, παραμορφώνεται, διασπάται και απελευθερώνει τεράστια ποσότητα ενέργειας

Η ανακάλυψη της πυρηνικής σχάσης άλλαξε την πορεία της επιστήμης και, μοιραία, την ιστορία του πολέμου, καθώς η προοπτική μιας αλυσιδωτής αντίδρασης πυροδότησε έναν αδυσώπητο ερευνητικό αγώνα δρόμου για την κατασκευή της ατομικής βόμβας.

Το 1942 ξεκίνησε από τις ΗΠΑ, με τη συνδρομή του Ηνωμένου Βασιλείου και του Καναδά, το άκρως απόρρητο, γιγαντιαίο ερευνητικό και στρατιωτικό πρόγραμμα με την κωδική ονομασία Σχέδιο Μανχάταν, που σκοπό είχε την ανάπτυξη πυρηνικών όπλων πριν από τη ναζιστική Γερμανία. Την αμέσως επόμενη χρονιά έγινε επίσημη πρόταση στη Λίζε Μάιτνερ να συμμετάσχει. Εκείνη την περίοδο, το 1943, η Μάιτνερ ζούσε απομονωμένη στη Στοκχόλμη. Η πρόσκληση της μεταφέρθηκε από τον ανιψιό της, Ότο Φρις, που είχε ήδη συνδιαμορφώσει τις θεωρητικές βάσεις για τη βόμβα στη Βρετανία μέσω του λεγόμενου Μνημονίου Frisch-Peierls (Frisch-Peierls Memorandum, Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ, Μάρτιος 1940), του πρώτου τεχνικού εγγράφου στην ιστορία που αποδείκνυε επιστημονικά ότι η κατασκευή μιας ατομικής βόμβας ήταν πρακτικά εφικτή και ότι ένα τέτοιο όπλο θα είχε πρωτοφανή καταστροφική ισχύ.

Ο Φρις είχε ήδη ενταχθεί στο Σχέδιο Μανχάταν χωρίς δεύτερη σκέψη, και επρόκειτο να μετακομίσει άμεσα στο Λος Άλαμος. Εκπροσωπώντας τους Συμμάχους, επισκέφτηκε τη Μάιτνερ, μεταφέροντάς της την επίσημη πρόσκληση να ταξιδέψει στις ΗΠΑ και να ενσωματωθεί στην ομάδα των κορυφαίων επιστημόνων που στελέχωναν το πρόγραμμα. Η απάντηση της Μάιτνερ ήταν άμεση και κατηγορηματική: «Δεν θέλω να έχω καμία σχέση με τη βόμβα!» Παρά το γεγονός ότι μισούσε το ναζιστικό καθεστώς και η επιστημονική της ανακάλυψη ήταν η ίδια η βάση του εγχειρήματος, αρνήθηκε να χρησιμοποιήσει τη φυσική για τη δημιουργία ενός όπλου μαζικής καταστροφής, παραμένοντας πιστή στις ανθρωπιστικές της αξίες. Αργότερα, κάποιοι θα τη βάφτιζαν Μητέρα της Βόμβας. Η ίδια ανατρίχιαζε όποτε το αντιλαμβανόταν και το απέρριπτε κάθε φορά.

Εκπροσωπώντας τους Συμμάχους, επισκέφτηκε τη Μάιτνερ, μεταφέροντάς της την επίσημη πρόσκληση να ταξιδέψει στις ΗΠΑ και να ενσωματωθεί στην ομάδα των κορυφαίων επιστημόνων που στελέχωναν το πρόγραμμα. Η απάντηση της Μάιτνερ ήταν άμεση και κατηγορηματική: «Δεν θέλω να έχω καμία σχέση με τη βόμβα!»

Το 1944 το Νόμπελ Χημείας απονεμήθηκε στον Ότο Χαν «για την ανακάλυψη της σχάσης των βαρέων πυρήνων» (η ανακοίνωση έγινε το 1945 λόγω του πολέμου). Η Μάιτνερ, ο Φρις και ο Στράσμαν παραλείφθηκαν εντελώς. Παρότι η επίσημη ομιλία της Ακαδημίας αναγνώριζε την τριαντάχρονη στενή συνεργασία της Μάιτνερ με τον Χαν, το κορυφαίο βραβείο δεν μοιράστηκε και στους δύο όπως θα ήταν αναμενόμενο.

Αυτή η παράλειψη θεωρείται σήμερα μία από τις πιο κραυγαλέες αδικίες στην ιστορία των θεσμών των βραβείων Νόμπελ, και δεν μπορεί παρά να μας θυμίσει ακόμη μία ανάλογη. Η Μάιτνερ δεν υπήρξε μια περιφερειακή βοηθός, αλλά η συνδιοργανώτρια του ερευνητικού προγράμματος που έδωσε τη φυσική ερμηνεία στο εύρημα. Το αρχείο των Νόμπελ, μάλιστα, αποκαλύπτει ότι η Μάιτνερ προτάθηκε συνολικά 49 (!!!) φορές για τα βραβεία Φυσικής και Χημείας, χωρίς ωστόσο να βραβευτεί ποτέ. Ούτε μία!

Η Μάιτνερ δεν υπήρξε μια περιφερειακή βοηθός, αλλά η συνδιοργανώτρια του ερευνητικού προγράμματος που έδωσε τη φυσική ερμηνεία στο εύρημα

Μετά τη λήξη του πολέμου η Λίζε Μάιτνερ παρέμεινε στη Σουηδία συνεχίζοντας το έργο της, ενώ η διεθνής κοινότητα αποκατέστησε σταδιακά τη φήμη της. Το 1949 τιμήθηκε με το μετάλλιο Max Planck και το 1966 μοιράστηκε με τους Χαν και Στράσμαν το επίζηλο αμερικανικό βραβείο Enrico Fermi. Άφησε την τελευταία της πνοή στις 27 Οκτωβρίου 1968 στο Κέιμπριτζ της Αγγλίας, λίγο πριν συμπληρώσει τα ενενήντα της χρόνια.

Τριάντα χρόνια αργότερα, το υπερουράνιο στοιχείο με ατομικό αριθμό 109 ονομάστηκε «μαϊτνέριο» (meitnerium) προς τιμήν της.

Η Lise Meitner (7.11.1878-27.10.1968) υπήρξε μία κορυφαία επιστήμονας, πρόσφυγας σε ένα εχθρικό περιβάλλον, και μια γυναίκα που υπερπήδησε τα στερεότυπα ενός ανδροκρατούμενου ακαδημαϊκού κατεστημένου, αρνούμενη μέχρι τέλους να εκποιήσει τη γνώση της για την κατασκευή όπλων μαζικής καταστροφής. Στον τάφο της, η επιγραφή που συνέταξε ο ανιψιός της Ότο συμπυκνώνει τη στάση ζωής της: «Μια φυσικός που δεν έχασε ποτέ την ανθρωπιά της». Ίσως να έλεγε κάτι και για όλους τους υπόλοιπους αυτό.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.