Ακτινογραφία αποκαλύπτει Έλληνα συγγραφέα σε πάπυρο του 1ου αι. π.Χ. από τον Βεζούβιο

Ένας απανθρακωμένος πάπυρος που ανακτήθηκε από ρωμαϊκή έπαυλη και θάφτηκε κάτω από στάχτη όταν εξερράγη ο Βεζούβιος πριν από σχεδόν 2.000 χρόνια, ταυτοποιήθηκε ως έργο επιρροής από αρχαίο Έλληνα φιλόσοφο.

Οι ερευνητές ανακάλυψαν τον τίτλο και τον συγγραφέα στον πάπυρο του Ερκολάνο μέσω ακτινογράφησης του απανθρακωμένου υλικού και εικονικού «ξετυλίγματός» του στον υπολογιστή – η πρώτη φορά που τέτοιες λεπτομέρειες προέκυψαν μέσω αυτής της μεθόδου.

Ίχνη γραμμάτων μελανιού που εντοπίστηκαν στις ακτινογραφίες αποκάλυψαν πως το κείμενο είναι τμήμα του πολύτομου έργου «Περί Κακιών» του Επικούρειου φιλοσόφου Φιλόδημου, γραμμένο τον 1ο αιώνα π.Χ. Ο πάπυρος είναι ένας από τους τρεις από το Ερκολάνο που φυλάσσονται στη Βιβλιοθήκη Bodleian της Οξφόρδης.

Νέα τεχνολογία «ξεδιπλώνει» απανθρακωμένους παπύρους

«Είναι ο πρώτος πάπυρος όπου το μελάνι φάνηκε καθαρά στη σάρωση», δήλωσε ο δρ Μάικλ ΜακΌσκερ, παπυρολόγος του University College London, που συνεργάζεται με ερευνητές της Οξφόρδης. «Δεν γνωρίζαμε ούτε αν είχε γραφή».

We're excited to announce that we are awarding our inaugural $60,000 First Title Prize!!!

PHerc. 172 is officially On Vices

Congratulations to Marcel Roth and Micha Nowak for the historic achievement of recovering the first title ever found in a still-rolled Herculaneum… pic.twitter.com/P0eFUAsvxO

— Vesuvius Challenge (@scrollprize) May 5, 2025

Ο πάπυρος είναι ένας από τους εκατοντάδες που βρέθηκαν στη βιβλιοθήκη πολυτελούς ρωμαϊκής έπαυλης, που πιθανολογείται πως ανήκε στον πεθερό του Ιουλίου Καίσαρα. Η έπαυλη θάφτηκε κάτω από στάχτη και ελαφρόπετρα όταν το Ερκολάνο (Ηράκλειο), κοντά στη Νάπολη, καταστράφηκε μαζί με την Πομπηία στην έκρηξη του 79 μ.Χ.

Οι ανασκαφές του 18ου αιώνα ανέκτησαν πολλούς από τους αρχαίους παπύρους, οι περισσότεροι από τους οποίους βρίσκονται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Νάπολης. Ωστόσο, οι πάπυροι είναι τόσο κατεστραμμένοι που θρυμματίζονται κατά την προσπάθεια ξετυλίγματος και το μελάνι είναι αόρατο στο απανθρακωμένο χαρτί.

Η πρόσφατη έρευνα βασίζεται σε προηγούμενα επιτεύγματα του Vesuvius Challenge, ενός παγκόσμιου διαγωνισμού που ξεκίνησε το 2023, προσφέροντας έπαθλα για πρόοδο στην ανάγνωση παπύρων μέσω 3D ακτινογραφιών. Πέρυσι, ομάδα φοιτητών μοιράστηκε το μεγάλο βραβείο των 700.000 δολαρίων για την ανάπτυξη τεχνητής νοημοσύνης που κατάφερε να «διαβάσει» 2.000 αρχαία ελληνικά γράμματα.

Ο πάπυρος από τη Bodleian, με την ονομασία PHerc. 172, σαρώθηκε τον Ιούλιο στο Diamond, το εθνικό σύγχροτρον του Ηνωμένου Βασιλείου στην Οξφόρδη. Ασυνήθιστα, ορισμένο μελάνι φάνηκε στις ακτινογραφίες, με τους ερευνητές να εντοπίζουν τη λέξη «ἀηδία» τουλάχιστον δύο φορές στο κείμενο.

Αναγνώριση του έργου «Περί Κακιών» του Φιλόδημου 

Περαιτέρω ανάλυση από τον Σον Τζόνσον (Vesuvius Challenge) και ανεξάρτητα από τους Μαρσέλ Ροθ και Μίχα Νοβακ (Πανεπιστήμιο του Βίρτσμπουργκ) αποκάλυψε τον τίτλο και τον συγγραφέα στο εσώτατο τμήμα του παπύρου, κερδίζοντας το σχετικό βραβείο 60.000 δολαρίων.

Μαζί με το όνομα «Φιλόδημος» και τον τίτλο «Περί Κακιών», εντοπίστηκε πιθανώς και το γράμμα άλφα, που ίσως δηλώνει πως πρόκειται για τον πρώτο τόμο του έργου. Το «Περί Κακιών» περιλαμβάνει τουλάχιστον 10 βιβλία, που καλύπτουν θέματα όπως η αλαζονεία, η απληστία, η κολακεία και η οικιακή διαχείριση.

Σύντομα οι ειδικοί αναμένουν να μάθουν περισσότερα. Δεκαοκτώ πάπυροι σαρώθηκαν στο Diamond τον Μάρτιο, και άλλοι είκοσι θα σαρωθούν στο Ευρωπαϊκό Σύγχροτρον της Γκρενόμπλ αυτήν την εβδομάδα.

«Βλέπουμε ίχνη μελανιού σε πολλούς νέους παπύρους, αλλά δεν τα έχουμε μετατρέψει ακόμα σε συνεκτικό κείμενο», ανέφερε ο δρ Μπρεντ Σιλς, επιστήμονας υπολογιστών στο Πανεπιστήμιο του Κεντάκι και συνιδρυτής του Vesuvius Challenge. «Αυτό είναι το τρέχον εμπόδιο: να μετατρέψουμε τα τεράστια δεδομένα σάρωσης σε οργανωμένες ενότητες, κατάλληλα διαμορφωμένες ώστε να μπορούμε να αναγνωρίσουμε το μελάνι ως πραγματικό κείμενο».

Ο ΜακΌσκερ προσθέτει: «Η πρόοδος επιταχύνεται ραγδαία… Όλες αυτές οι τεχνολογικές εξελίξεις έγιναν τα τελευταία τρία με πέντε χρόνια, κάτι απίστευτο για τα δεδομένα των κλασικών σπουδών. Ό,τι ανακαλύπτουμε από τη Βιβλιοθήκη του Ερκολάνο είναι νέο για εμάς».

(Με πληροφορίες του Guardian)