Δεν ανασταίνουν νεκρούς, αλλά αλλάζουν συμπεριφορές: Τα πραγματικά «ζόμπι» της φύσης
Στο «Thriller» του Μάικλ Τζάκσον, οι νεκροί βγαίνουν από τους τάφους και χορεύουν. Στο «The Last of Us», ένας μύκηταςμολύνει ανθρώπους και τους μετατρέπει σε φορείς που εξαπλώνουν τη μόλυνση. Στη φύση, οι αντίστοιχες ιστορίες δεν περιλαμβάνουν αναστημένους νεκρούς. Περιλαμβάνουν, όμως, οργανισμούς που παρεμβαίνουν στη συμπεριφορά άλλων, στρέφοντάς την προς όφελός τους.
Όπως εξηγεί η Τάρα Ντινς, αναπληρώτρια καθηγήτρια βιοϊατρικής μηχανικής στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Τζόρτζια, σε άρθρο που δημοσιεύεται στη Washington Post σε συνεργασία με το The Conversation, ορισμένοι μύκητες και παράσιτα μπορούν να επηρεάσουν την κίνηση, τα κίνητρα και τις αντιδράσεις ενός ζωντανού ξενιστή. Μερικές φορές αρκεί να αλλάξουν μία μόνο συμπεριφορά για να εξασφαλίσουν την αναπαραγωγή τους.
Τα μυρμήγκια που καταλήγουν σε μια «λαβή θανάτου»
Το γνωστότερο παράδειγμα είναι ο μύκητας οφιοκόρντισεπς, ο οποίος συνέβαλε στην έμπνευση του «The Last of Us». Ο κύκλος του αρχίζει όταν σπόριά του προσκολλώνται στην εξωτερική επιφάνεια ενός μυρμηγκιού και τελικά τη διαπερνούν. Στη συνέχεια ο μύκητας αναπτύσσεται μέσα στο σώμα, ενώ το έντομο παραμένει ζωντανό.
Η μόλυνση μπορεί να εξελίσσεται για εβδομάδες πριν εμφανιστούν οι πιο εντυπωσιακές αλλαγές. Το μυρμήγκι εγκαταλείπει την αποικία, περιπλανιέται και αρχίζει να σκαρφαλώνει στη βλάστηση. Με αυτόν τον τρόπο μεταφέρεται σε ένα σημείο που ευνοεί την αναπαραγωγή και τη διασπορά του μύκητα.
Προς το τέλος, δαγκώνει σφιχτά ένα φύλλο, κλαδάκι ή άλλη φυτική επιφάνεια και παραμένει προσκολλημένο σε αυτό που οι ερευνητές αποκαλούν «λαβή θανάτου». Αφού πεθάνει, ο μύκητας καταναλώνει τους ιστούς που απομένουν και αναπτύσσει ένα στέλεχος έξω από το σώμα του. Από εκεί απελευθερώνονται νέα σπόρια, τα οποία μπορούν να πέσουν σε άλλα μυρμήγκια.
Ο μηχανισμός δεν είναι τόσο απλός όσο η εικόνα ενός μύκητα που εισβάλλει στον εγκέφαλο και παίρνει τον έλεγχο. Σε μολυσμένα μυρμήγκια που εξετάστηκαν πριν πεθάνουν, οι ερευνητές βρήκαν εκτεταμένη ανάπτυξη του μύκητα στο σώμα και γύρω από τις μυϊκές ίνες, αλλά όχι μέσα στον εγκέφαλο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι μύες των γνάθων, όπου παρατηρούνται έντονος αποικισμός από τον μύκητα και σημάδια ακραίας σύσπασης. Οι κινητικοί νευρώνες και οι συνδέσεις νεύρων και μυών μπορούν, ωστόσο, να παραμένουν άθικτοι. Τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι ο μύκητας ενδέχεται να τροποποιεί τους μηχανισμούς που ελέγχουν τη σύσπαση, αντί απλώς να τους καταστρέφει.
Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν ακόμη τι ακριβώς προκαλεί ολόκληρη την ακολουθία περιπλάνησης, αναρρίχησης και δαγκώματος. Έχουν εντοπίσει πιθανούς βιολογικούς παράγοντες, αλλά πολλοί από τους προτεινόμενους μηχανισμούς παραμένουν ανεπιβεβαίωτοι.
Κατσαρίδες, σκουλήκια και τρωκτικά που χάνουν τον φόβο τους
Μια διαφορετική στρατηγική χρησιμοποιεί η σμαραγδένια σφήκα, η οποία εγχέει δηλητήριο στο νευρικό σύστημα μιας κατσαρίδας. Το έντομο δεν παραλύει: μπορεί ακόμη να περπατήσει, αλλά γίνεται πολύ λιγότερο πιθανό να αρχίσει να κινείται μόνο του ή να επιχειρήσει να ξεφύγει. Η σφήκα μπορεί έτσι να το οδηγήσει σε μια κρυψώνα και να εναποθέσει πάνω του ένα αυγό.
Έρευνες δείχνουν ότι το δηλητήριο μειώνει τη δραστηριότητα σε περιοχές του νευρικού συστήματος που συμμετέχουν στην έναρξη της κίνησης. Η δυνατότητα παραμένει, αλλά η παρόρμηση για δράση έχει μεταβληθεί.
Ορισμένα νηματόμορφα σκουλήκια μολύνουν αλογάκια της Παναγίας ή γρύλους και αναπτύσσονται μέσα τους. Όταν είναι έτοιμα να αναπαραχθούν, ο ξενιστής εμφανίζει ασυνήθιστη έλξη προς το φως, η οποία μπορεί να τον οδηγήσει στη γυαλιστερή επιφάνεια του νερού. Εκεί το σκουλήκι εξέρχεται από το σώμα του και συνεχίζει τον κύκλο ζωής του. Για ένα έντομο που δεν μπορεί να κολυμπήσει, η κατάληξη ενδέχεται να είναι θανατηφόρα.
Αλλαγές συμπεριφοράς παρατηρούνται και σε θηλαστικά. Το τοξόπλασμα μπορεί να μολύνει πολλά θερμόαιμα ζώα, αλλά αναπαράγεται στις γάτες. Τρωκτικά που κανονικά αποφεύγουν τις οσμές της γάτας μπορούν, όταν μολυνθούν, να χάσουν μέρος αυτής της αποστροφής ή ακόμη και να έλκονται από αυτές. Αυτό ενδέχεται να αυξάνει την πιθανότητα να φαγωθούν από μια γάτα, επιτρέποντας στο παράσιτο να ολοκληρώσει τον κύκλο του.
Γι’ αυτό, επισημαίνει η Ντινς, ο «έλεγχος του νου» αποτελεί ατελή περιγραφή. Τα παράσιτα δεν χρειάζεται να καθορίζουν κάθε ενέργεια του ξενιστή. Αρκεί να επηρεάσουν το αν θα σκαρφαλώσει, αν θα απομακρυνθεί, αν θα μπει στο νερό ή αν θα αποφύγει έναν θηρευτή.
Ένας μοναδικός «διακόπτης ζόμπι» δεν υπάρχει. Υπάρχουν διαφορετικές εξελικτικές στρατηγικές που παρεμβαίνουν στην επικοινωνία ανάμεσα στο νευρικό σύστημα, στους μυς και στους υπόλοιπους ιστούς. Η μελέτη τους μπορεί να βοηθήσει τους επιστήμονες να κατανοήσουν καλύτερα τόσο τη δράση των παρασίτων όσο και τον τρόπο με τον οποίο παράγεται και ελέγχεται η φυσιολογική συμπεριφορά.
Από τις 3 έως τις 6 Νοεμβρίου, το Ρίμινι φιλοξενεί τη διεθνή διοργάνωση με επίκεντρο την κυκλική οικονομία, τις περιβαλλοντικές τεχνολογίες και τη βιώσιμη ανάπτυξη
17°
