Η Αθήνα και ο δημόσιος χώρος

Μπορεί μία πόλη σαν την Αθήνα, να διαθέτει ενοποιημένους δημόσιους χώρους υψηλής ποιότητας; Είναι εφικτό η ποδηλατοκίνηση και ο σεβασμός στον πεζό να μπει στη ζωή μας; Γίνεται μια παιδική χαρά ή ένα πάρκο να βρίσκεται σε απόσταση βαδίσματος πέντε λεπτών από οποιαδήποτε σπίτι; Μπορεί τελικά μια μητέρα με καροτσάκι να μετακινηθεί ευχάριστα και απρόσκοπτα χωρίς κανένα εμπόδιο στο κέντρο της Αθήνας; Θα καταφέρουμε να διατηρήσουμε τη γοητεία της συνύπαρξης της παραδοσιακής επιχείρησης και της καινοτομίας; Η πόλη θα καταφέρει να παρηγορεί και να θεραπεύει την κοινωνική ανισορροπία και την αδικία; Αν επιτευχθούν αυτά θα είναι αλλαγή του σημερινού υποδείγματος και ταυτόχρονα θα σηματοδοτήσει το πέρασμα στην νέα πόλη της ανθρώπινης διάστασης, της «πράσινης» κινητικότητας.

Η πανδημία δημιούργησε μία παγκόσμια διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής. Μία πρωτόγνωρη οριζόντια κρίση σε ολόκληρο τον κόσμο, χωρίς διακρίσεις. Έπληξε συλλογικά τη δημόσια υγεία, την καθημερινή ζωή και τις οικονομικές ισορροπίες. Ειδικά στις μεγάλες πόλεις. Αποδιοργάνωσε σε ατομικό επίπεδο τη ψυχική ισορροπία, την επικοινωνία, τη συνεύρεση. Ταυτόχρονα όμως έδειξε τι χάθηκε, τι δεν εκτιμήθηκε στο παρελθόν, ποια είναι η σημαντικότητα της δημόσιας ζωής, πόσο κεντρική της σύγχρονης εκδοχής είναι ο δημόσιος χώρος της πόλης. Διδαχθήκαμε δύο κρίσιμα πράγματα πρώτον πως ο δημόσιος χώρος είναι ζωτικής σημασίας όταν η φιλοσοφία ανάπτυξης είναι ανθρωποκεντρική, και δεύτερον ότι η χαρά, η δημιουργία, η έμπνευση, η ισορροπία νοηματοδοτούνται μόνο στη δημόσια αστική σφαίρα. Αυτά ακριβώς μας λείπουν και για αυτό αισθανόμαστε άβολα στην υποχρεωτική απομόνωση της καραντίνας. Επομένως αυτά οφείλουμε να επαναφέρουμε αποφασιστικά και πολύ περισσότερο ενδυναμωμένα

Αυτή η ζώσα μαζική εμπειρία, ένας είδος συλλογικής ψυχανάλυσης, θα δημιουργήσει νέες τάσεις στην διακυβέρνηση των μεγάλων μητροπόλεων του κόσμου. Η αρνητική εμπειρία θα δράσει αυτοκριτικά στα λάθη του παρελθόντος και θα επαναφέρει ως πρώτη προτεραιότητα τη σημασία και αξία του δημοσίου χώρου στις πόλεις. Το όραμα ζωντανών, ασφαλών, βιώσιμων και υγιών πόλεων θα γίνει μία επείγουσα ανάγκη. Και οι τέσσερις αυτοί καθοριστικοί παράγοντες -ζωντανές πόλεις, ασφάλεια, βιωσιμότητα και υγεία- μπορούν να εκπληρωθούν αποτελεσματικά μόνο όσο αυξάνεται το ενδιαφέρον για του πεζούς, τους ποδηλάτες και τον σχεδιασμό της ανθρώπινης κλίμακας. Όσο αυξάνεται το ενδιαφέρον για αυτήν την ανθρώπινη διάσταση της καθημερινής ζωής, τόσο είναι δυνατόν να αυξάνεται η ποιότητα της ίδιας της ζωής.

Η πανδημία μπορεί να κλείσει την περίοδο των αμήχανων χειρισμών πολλών δεκαετιών στον αστικό σχεδιασμό των πόλεων. Πλησιάζει το τέλος της κρίσης. Πολλές ευρωπαϊκές πόλεις ήδη τα έχουν καταφέρει, αλλά και η πανδημία κινητοποίησε νέες πρωτοβουλίες. Πολλές όμως αστικές περιοχές βρίσκονται ακόμη πίσω. Στη χώρα μας μέσα στην παραδοσιακή πολεοδομική υστέρηση, τις εγγενείς αδυναμίες, και τη δίνη της δεκαετούς κρίσης τα αποτελέσματα είναι πενιχρά ακόμη. Όμως η ευκαιρία είναι τώρα.

Ωστόσο, πολλές ελληνικές πόλεις δεν έχασαν την ευκαιρία, ούτε επαναπαύτηκαν. Δουλεύουν στο διάκενο του χρόνου της πανδημίας. Μεταξύ αυτών και η Αθήνα. Θέλησαν ή πείστηκαν να μετατρέψουν την κρίση σε ευκαιρία. Σε μία μεγάλη ευκαιρία επέκτασης αναζωογόνησης και αναδιανομής του δημοσίου χώρου κατά το πρότυπο πετυχημένων εγχειρημάτων των πρωτοπόρων οικουμενικών μητροπόλεων. Τόλμησε εν’ μέσω της πρώτης πανδημίας να θέσει σε πιλοτική εφαρμογή το μεγαλύτερο αστικό πείραμα, αυτό του Μεγάλου Περιπάτου, αλλά παράλληλα να ετοιμάζει ένα συντεταγμένο πρόγραμμα μακράς πνοής, όπως φαίνεται από τα πρώτα έργα που κάνουν την εμφάνισή τους και την διαμόρφωση του τεχνικού προγράμματος. Βγήκαν πολλά και χρήσιμα συμπεράσματα τους προηγούμενους μήνες, με πρώτο και σημαντικότερο πως ο σχεδιασμός επηρεάζει τις συμπεριφορές. Ότι πρώτα οφείλουμε να δώσουμε μορφή στην πόλη, και μετά εκείνη σε εμάς. Για αυτό απαιτείται μία νέα πολιτική. Παρεμβάσεις εναλλακτικής διαχείρισης του δημοσίου χώρου μαζί με τις διορθωτικές κινήσεις που πρόσφερε η εμπειρική- επιστημονική παρατήρηση είναι μόνο ένα μέρος, ενός φιλόδοξου μεγάλου προγράμματος αειφόρων, βιώσιμων έργων και παρεμβάσεων στο σώμα της πόλης. Γραμμικές ή δικτυακές παρεμβάσεις, νέοι ή αναζωογονημένοι δημόσιοι χώροι, έργα μεγάλης κλίμακας και πρότυπα σημειακά έργα αρχιτεκτονικής και ενεργειακής αναβάθμισης που όπως φαίνεται θα το συγκροτήσουν. Είναι η Αθήνα που θα θέλαμε μετά την παρατεταμένη και δεκαετή κρίση, είναι μία Αθήνα που θα μπορούσε να ανοίξει μία νέα εποχή. Οι πόλεις είναι ο γεωμετρικός τόπος της ανθρώπινης δημιουργίας, ο συνεκτικός δημόσιος χώρος είναι η πεμπτουσία της δημοκρατίας, θρυαλλίδα της προόδου και της βιώσιμης προοπτικής.