Συνταγματική Αναθεώρηση και Ενωσιακό Δίκαιο: Όρια και Προκλήσεις
Γράφει ο Δρ. Απόστολος Σαμαράς, Διδάκτωρ Ευρωπαϊκού Δικαίου Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, Δικηγόρος, Ερευνητής στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα «Αριάν Κοντέλλη» του Ελληνικού Ιδρύματος Ευρωπαϊκής & Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ).
Η αναθεώρηση του Συντάγματος της Ελλάδας αποτελεί μια αργή και απαιτητική διαδικασία, σχεδιασμένη ώστε να εγγυάται τη σταθερότητα του πολιτεύματος και να αποτρέπει συγκυριακές μεταβολές. Η πρωτοβουλία ανήκει στη Βουλή των Ελλήνων, η οποία καλείται να διαπιστώσει την ανάγκη αναθεώρησης συγκεκριμένων διατάξεων με διαφορετικές πλειοψηφίες (τουλάχιστον 151 βουλευτών και τουλάχιστον 180 βουλευτών) και σε δύο διακριτές φάσεις. Η πρώτη σύνθεση της Βουλής («προτείνουσα») προσδιορίζει τις αναθεωρητέες διατάξεις, ενώ η επόμενη («αναθεωρητική»), μετά από εκλογές, προχωρά στην ουσιαστική αναθεώρησή τους. Το διπλό αυτό φίλτρο ενισχύει τη δημοκρατική νομιμοποίηση των αλλαγών και αποτυπώνει τον σχετικά «αυστηρό» χαρακτήρα του ελληνικού Συντάγματος.
Η αναγγελθείσα νέα αναθεώρηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων θεσμικών προκλήσεων. Ωστόσο, η σχετική συζήτηση δεν μπορεί να διεξαχθεί αποκομμένα από το ευρωπαϊκό πλαίσιο. Η συμμετοχή της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) συνεπάγεται ότι ακόμη και η άσκηση της αναθεωρητικής εξουσίας οφείλει να λαμβάνει υπόψη τις δεσμεύσεις που απορρέουν από το ενωσιακό δίκαιο.
Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ), η «αρχή της υπεροχής» διασφαλίζει την ενότητα, την αποτελεσματικότητα και την ομοιόμορφη εφαρμογή του ενωσιακού δικαίου σε όλα τα κράτη μέλη. Τούτο σημαίνει ότι σε περίπτωση σύγκρουσης κανόνων, το ενωσιακό δίκαιο υπερισχύει του εθνικού δικαίου των κρατών μελών. Άλλωστε, η ΕΕ ενεργεί εντός των ορίων των αρμοδιοτήτων που τα κράτη μέλη τής έχουν απονείμει με τις ενωσιακές Συνθήκες. Στο πλαίσιο αυτό, το ΔΕΕ έχει κρίνει ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να εξασφαλίζουν την πλήρη αποτελεσματικότητα των ενωσιακών κανόνων, ακόμη και όταν ενεργούν στο επίπεδο του συνταγματικού δικαίου. Από τις αποφάσεις «Costa/Enel» (1964) και «Internationale Handelsgesellschaft» (1970), έως τις αποφάσεις «Poplawski» (2019) και «Επιτροπή κατά Πολωνίας» (2025), και άλλες, η θέση παραμένει σταθερή, ότι η ενωσιακή έννομη τάξη δεν υποχωρεί έναντι εθνικών κανόνων. Η απόφαση Poplawski υπογράμμισε δε ότι η «σύμφωνη ερμηνεία» του εθνικού δικαίου με το ενωσιακό δίκαιο αποτελεί άμεση συνέπεια της υπεροχής. Η ενωσιακή νομολογία δεν αναιρεί τον θεμελιώδη ρόλο των συνταγμάτων των κρατών μελών, αλλά υπογραμμίζει ότι η άσκηση εθνικών αρμοδιοτήτων (ακόμη, πλέον, και σε πεδία του σκληρού πυρήνα της εθνικής κυριαρχίας, όπως η ιθαγένεια και ο γάμος) δεν μπορεί να οδηγεί σε υπονόμευση των βασικών αρχών και ελευθεριών της ΕΕ.
Η πρόσφατη πρακτική επιβεβαιώνει τη σημασία της προβληματικής αυτής. Για παράδειγμα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προ ολίγων μηνών ενεργοποίησε διαδικασία επί παραβάσει κατά της Σλοβακίας για συνταγματική αναθεώρηση που επιτρέπει επανέλεγχο της εφαρμογής του ενωσιακού δικαίου, δείχνοντας την αυστηρότητα με την οποία η ΕΕ αντιμετωπίζει πλέον παρεμβάσεις που μπορούν να υπονομεύσουν την αυτονομία της ενωσιακής έννομης τάξης. Το μήνυμα είναι σαφές: ακόμη και οι συνταγματικές αναθεωρήσεις δύνανται να υπαχθούν σε έλεγχο συμβατότητας με το ενωσιακό δίκαιο. Άλλωστε, και ο ενωσιακός δικαστής έχει προβεί στο παρελθόν σε αντίστοιχες διαπιστώσεις στην ερμηνευτική προσέγγισή του [βλ. ελληνικού ενδιαφέροντος αποφάσεις: «Αγγελιδάκη κ.λπ.» (2009), και «Μ.Β. κ.λπ.» (2021)].
Η συζήτηση για τη συνταγματική αναθεώρηση αποτελεί, συνεπώς, ευκαιρία για έναν πιο ώριμο προβληματισμό σχετικά με τη θέση και την προσαρμογή του ελληνικού Συντάγματος στο ευρωπαϊκό πολυεπίπεδο συνταγματικό περιβάλλον. Η πρόκληση δεν έγκειται μόνο στον εκσυγχρονισμό επιμέρους διατάξεων, αλλά και στη διατήρηση μιας λειτουργικής ισορροπίας μεταξύ εθνικής συνταγματικής ταυτότητας και ενωσιακών δεσμεύσεων, υπό το πρίσμα δε του ευρωπαϊκού και διεθνούς γίγνεσθαι και λαμβανομένων υπόψη των ιδιομορφιών των διαφόρων εννόμων τάξεων που λειτουργούν παράλληλα, αλλά σε ένα πολιτικό περιβάλλον όπου η απαιτούμενη ευρεία συναίνεση είναι σπάνια και οι επιπτώσεις των επιλογών (ή της αδράνειας) αγγίζουν άμεσα την καθημερινότητα των πολιτών.
17°
