Νικηφόρος Διαμαντούρος: «Η εργαλειοποίηση της δυσπιστίας προς τους θεσμούς αποδυναμώνει τη δημοκρατία»

Ο Νικηφόρος Διαμαντούρος είναι ο νέος πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών εδώ και έναν μήνα περίπου. Τον συναντώ στο επιβλητικό μέγαρο της Ακαδημίας, εκεί όπου το αρχιτεκτονικό όραμα του Χάνσεν με την επίβλεψη του Τσίλερ συνομιλεί με το παρόν. Κάθεται απέναντί μου και το πρώτο που εισπράττω είναι μια ευγένεια παλαιάς κοπής, που σπανίζει στην εποχή των «κραυγών».

Υπάρχουν άνθρωποι  που ενσαρκώνουν την Ιστορία με αφοπλιστική φυσικότητα. Ο νέος πρόεδρος είναι ένας απ’ αυτούς. Από τα αμφιθέατρα του Κολούμπια στο Στρασβούργο ως Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής και στην έδρα του Πανεπιστημίου Αθηνών, η διαδρομή του υπήρξε μια διαρκής προσπάθεια χαρτογράφησης του «ελληνικού παραδόξου» – αυτού του πολιτισμικού δυϊσμού που μας θέλει να ακροβατούμε ανάμεσα στον μεταρρυθμιστικό εκσυγχρονισμό (reformist culture) και την εσωστρεφή καχυποψία (underdog culture).

Τωρα, αναλαμβάνοντας την προεδρία της Ακαδημίας, δεν έρχεται απλώς να υπηρετήσει έναν ιστορικό θεσμό, αλλά να τον καταστήσει έναν ζωντανό καταλύτη διαλόγου. Σε μια εποχή που ο λαϊκισμός και ο θυμός δείχνουν να κερδίζουν έδαφος διεθνώς, η γνώση αμφισβητείται και η αριστεία συχνά παρεξηγείται, το στοίχημα είναι αν η Ακαδημία μπορεί τελικά να γίνει το «ζωντανό κύτταρο» μιας πόλης που τρέχει με χίλια.

Νικηφόρος Διαμαντούρος: Ο νέος πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών μιλά στην Athens Voice

Το βάρος του θεσμού και η πόλη

― Κύριε πρόεδρε, έπειτα από μια μακρά και επιτυχημένη θητεία στους κορυφαίους ευρωπαϊκούς θεσμούς, επιστρέφετε στην καρδιά της πνευματικής Αθήνας. Πόσο εύκολη είναι η προσαρμογή ενός ανθρώπου που έχει ταυτιστεί με την ευρωπαϊκή θεσμική ορθότητα στην καθημερινότητα της οδού Πανεπιστημίου; Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση, από την οπτική του νέου αξιώματός σας, στην αθηναϊκή πραγματικότητα σήμερα;

Η προσαρμογή δεν μου δημιουργεί ιδιαίτερη δυσκολία. Μεγάλωσα στην Αθήνα και υπηρέτησα επί πέντε έτη ως Συνήγορος του Πολίτη, γεγονός το οποίο μου επέτρεψε να γνωρίσω εκ των έσω τη δημόσια διοίκηση και τη λειτουργία των ελληνικών θεσμών. Υπό αυτή την έννοια, η επιστροφή μου δεν συνιστά  μια μετάβαση σε άγνωστο περιβάλλον, αλλά μια επανασύνδεση με έναν χώρο τον οποίο γνωρίζω καλά. Κεντρικός άξονας της σκέψης μου, από τη νέα μου θέση, είναι η ενίσχυση της εξωστρέφειας της Ακαδημίας. Η πρόκληση δεν αφορά την προσωπική μου προσαρμογή, αλλά τον τρόπο με τον οποίο ένας θεσμός με ιστορικό βάρος μπορεί να συνομιλεί ουσιαστικά με την κοινωνία.

— Η Ακαδημία Αθηνών θεωρείται από πολλούς ένας χώρος πνευματικής απομόνωσης, εσωστρέφειας και εντέλει ένα ίδρυμα μακριά από τη ζωή. Πιστεύετε ότι οφείλει να λειτουργήσει ως ένας πιο εξωστρεφής πόλος, ένα πεδίο διαλόγου που θα παρεμβαίνει ενεργά στις προκλήσεις της σύγχρονης πόλης;

Πιστεύω ότι η Ακαδημία οφείλει να ενισχύσει την εξωστρεφή της διάσταση. Χωρίς να απεμπολήσει τον θεσμικό της ρόλο και την επιστημονική της αυστηρότητα, μπορεί και πρέπει να προσπαθήσει να λειτουργήσει ως πεδίο διαλόγου με την κοινωνία.

 — Σε μια εποχή που η πληροφορία καταναλώνεται ταχύτατα και η τεχνητή νοημοσύνη αναδιαμορφώνει την πραγματικότητα, ποιο είναι το διακύβευμα για έναν ακαδημαϊκό; Είναι ο θεματοφύλακας της ιστορικής μνήμης ή ο πλοηγός σε ένα μέλλον που μοιάζει να μας ξεπερνά και μάλιστα με τρομακτική ταχύτητα;

Δεν θα έθετα το ζήτημα ως δίλημμα. Ο ακαδημαϊκός δεν είναι αποκλειστικά ούτε θεματοφύλακας του παρελθόντος ούτε πλοηγός ενός αβέβαιου μέλλοντος· είναι και τα δύο. Η ιστορική μνήμη και η συστηματική γνώση αποτελούν προϋπόθεση για την κατανόηση των ταχύτατων μεταβολών που επιφέρει, μεταξύ άλλων, η τεχνητή νοημοσύνη.

Την ίδια στιγμή, ο ρόλος του ακαδημαϊκού είναι να συμβάλλει στη διαμόρφωση ενός πλαισίου σκέψης που θα επιτρέπει στην κοινωνία να προσεγγίζει το μέλλον με κριτική νηφαλιότητα και όχι με άκριτο ενθουσιασμό ή φόβο.

Πολιτισμικός δυϊσμός και η παθογένεια του θυμού

— Στο εμβληματικό σας έργο «Πολιτισμικός δυϊσμός και πολιτική αλλαγή στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης» (εκδ. Αλεξάνδρεια) αναλύετε τη θεωρία του «πολιτισμικού δυϊσμού» (cultural dualism), περιγράφοντας τη διαρκή σύγκρουση ανάμεσα στην «εκσυγχρονιστική» (reformist culture) και στην «παραδοσιακή/υπονομευτική» τάση (underdog culture). Με δεδομένη την πρόσφατη διατύπωσή σας ότι «ο θυμός δεν παράγει θεσμούς», θεωρείτε ότι ο σημερινός κοινωνικός θυμός αποτελεί μια νέα έξαρση της underdog κουλτούρας απέναντι στην ανάγκη για μεταρρυθμίσεις; Πώς μπορεί ο ορθός λόγος να επικρατήσει έναντι αυτής της παγιωμένης καχυποψίας;

Δεν θεωρώ ότι η λεγόμενη underdog culture έχει εγγενώς υπονομευτική διάσταση. Πρόκειται μάλλον για ένα διαφορετικό σύστημα παραστάσεων και αντιλήψεων ως προς το πώς πρέπει να κινούμαστε  για το «δέον γενέσθαι» και το «δέον πράττειν». Το ζήτημα του κοινωνικού θυμού είναι σύνθετο και δεν επιδέχεται εύκολες απαντήσεις. Μακροπρόθεσμα, η υπέρβασή του συνδέεται με τον τρόπο συγκρότησης του αξιακού μας συστήματος: με τη σταδιακή μείωση της καχυποψίας και την ενίσχυση της εμπιστοσύνης, τόσο προς τους άλλους, συμπεριλαμβανομένου του κράτους, όσο και προς τον ίδιο μας τον εαυτό ως συλλογικό υποκείμενο.

 — Περιγράφετε μια σχέση του πολίτη με το κράτος την οποία χαρακτηρίζετε σχεδόν εργαλειακή και συγκρουσιακή. Σήμερα που ο λαϊκισμός εξαπλώνεται ραγδαία στην Ευρώπη και στον κόσμο εργαλειοποιώντας αυτήν ακριβώς τη δυσπιστία προς τους θεσμούς, ανησυχείτε ότι διολισθαίνουμε σε μια εποχή όπου η «φωνή του λαού» χρησιμοποιείται ως πρόσχημα για την αποδυνάμωση της Δημοκρατίας;

Η εργαλειοποίηση της δυσπιστίας προς τους θεσμούς, ακόμη κι όταν δεν εμφανίζεται ρητά ως πρόσχημα, οδηγεί σε αποδυνάμωση της δημοκρατίας. Η δημοκρατική λειτουργία προϋποθέτει ένα ελάχιστο επίπεδο εμπιστοσύνης στους κανόνες και στις διαδικασίες. Το ζήτημα δεν είναι η «φωνή του λαού», αλλά η χρήση της ως μέσου απονομιμοποίησης των θεσμών. Όταν η δυσπιστία καθίσταται μόνιμο ερμηνευτικό σχήμα της πολιτικής ζωής, τότε υπονομεύεται η ίδια η θεσμική ισορροπία.

 — Η έννοια της αριστείας στην Ελλάδα συχνά παρερμηνεύεται ως ελιτισμός. Πώς θα πείθατε έναν νέο άνθρωπο σήμερα ότι η επιδίωξη της διάκρισης δεν είναι κοινωνικό προνόμιο, αλλά μια βαθιά ηθική υποχρέωση προς τον εαυτό του και το κοινωνικό σύνολο;

Η απάντηση βρίσκεται στην παιδεία. Το ερώτημα της αριστείας δεν είναι μεμονωμένο, καθώς συνδέεται άμεσα με τις κοινωνικές διεργασίες μέσα από τις οποίες συγκροτείται το αξιακό σύστημα μιας κοινωνίαςΤο αξιακό αυτό σύστημα οικοδομείται σε τέσσερα βασικά πεδία κοινωνικοποίησης: πρώτον, στην οικογένεια· δεύτερον, στο σχολείο· τρίτον, στον χώρο εργασίας και, τέταρτον, για τους άνδρες, στον στρατό. Εκεί διαμορφώνονται οι αντιλήψεις για την προσπάθεια, τη διάκριση και τη σχέση του ατόμου με το σύνολο. Εάν σε αυτά τα πεδία η αριστεία νοείται ως συνέπεια προσπάθειας και ευθύνης, τότε δεν εκλαμβάνεται ως ελιτισμός, αλλά ως φυσική έκφραση μιας ώριμης κοινωνικής κουλτούρας.

Το κρίσιμο ζητούμενο δεν είναι η απουσία ιδεών ή συγκρούσεων, αλλά η διασφάλιση ότι ο διάλογος διεξάγεται χωρίς αποκλεισμούς και φόβο

Το διεθνές πεδίο: Από την ακαδημαϊκή ελευθερία στη woke κουλτούρα

— Οι σπουδές σας σε κορυφαία αμερικανικά πανεπιστήμια συνέπεσαν με περιόδους μεγάλων πνευματικών αναζητήσεων. Με δεδομένη την οικογενειακή σας παράδοση στις αξίες της φιλελεύθερης δημοκρατίας, πώς αποτιμάτε τη σημερινή κρίση στα αμερικανικά campus και την άνοδο του τραμπισμού;

Θεωρώ ότι πρόκειται για μια ιδιαίτερα δυσάρεστη και, εν πολλοίς, απογοητευτική εξέλιξη, στην οποία πρέπει όλοι όσοι πιστεύουν στις αξίες της ελεύθερης δημοκρατίας να αντισταθούν. Θα ήθελα, ωστόσο, να επισημάνω ότι στην αμερικανική ιστορία υπάρχει μια διαχρονική φλέβα αντισυστημισμού, η οποία πηγαίνει πολλές γενιές πίσω. Το φαινόμενο αυτό έχει περιγραφεί με εξαιρετικό τρόπο ήδη από τη δεκαετία του 1950 από τον κοινωνιολόγο του Kολούμπια Ρίτσαρντ Χόφστατερ.

— Θεωρείτε ότι τα πανεπιστήμια διεθνώς παραμένουν προπύργια της ελεύθερης σκέψης ή μήπως οι νέες ιδεολογικές περιχαρακώσεις και ο φόβος της «πολιτικής ορθότητας» έχουν αρχίσει να περιορίζουν το εύρος της ακαδημαϊκής έρευνας;

Τα πανεπιστήμια οφείλουν να παραμείνουν προπύργια της ελεύθερης σκέψης και της ακαδημαϊκής ελευθερίας. Σε κάθε εποχή αναπτύσσονται ιδεολογικές τάσεις και πιέσεις που δοκιμάζουν τα όρια αυτής της ελευθερίας. Το κρίσιμο ζητούμενο δεν είναι η απουσία ιδεών ή συγκρούσεων, αυτές είναι αναπόφευκτες, αλλά η διασφάλιση ότι ο διάλογος διεξάγεται χωρίς αποκλεισμούς και φόβο. Και αυτόν τον διάλογο πρέπει να διασφαλίσουν τα πανεπιστήμια διεθνώς.

— Ποια είναι η θέση σας απέναντι στη λεγόμενη woke κουλτούρα; Την εισπράττετε ως μια αναγκαία κοινωνική αφύπνιση ή ως έναν νέο δογματισμό που, μέσα από το φαινόμενο της cancel culture, τείνει τελικά να φιμώσει τη διαφορετική άποψη και την κριτική σκέψη;

Η φιλελεύθερη δημοκρατία προϋποθέτει τον πλουραλισμό, την έμφαση στη διαφορετική άποψη και την κριτική σκέψη. Υπό αυτή την έννοια, η απάντηση είναι μάλλον προφανής. Σε γενικές γραμμές, οι δογματισμοί, είτε νέοι είτε παλαιοί, δεν είναι συμβατοί με τη δημοκρατική λειτουργία.

Η ανθρώπινη διάσταση και η υστεροφημία

— Σε πρόσφατη συνέντευξή σας αναφερθήκατε με ιδιαίτερη θέρμη στη σύζυγό σας και στους γονείς σας, στα παιδιά σας και στα εγγόνια σας ως τις «σταθερές» της ζωής σας. Πόσο καθοριστικός είναι ο ρόλος της οικογενειακής εστίας ως αντίβαρου στην ένταση της δημόσιας παρουσίας και των διεθνών υποχρεώσεων;

Η οικογενειακή εστία αποτελεί το βάθρο, τον ακρογωνιαίο λίθο πάνω στον οποίο οικοδομεί κανείς τον εαυτό του. Χωρίς αυτό το βάθρο δεν έχεις μέλλον. Η πρόκληση έγκειται στο πώς αξιοποιεί κανείς όσα του προσφέρει αυτό το θεμέλιο, ώστε να προχωρήσει δημιουργικά και να συμβάλει στο κοινωνικό σύνολο.

— Πώς μεταφράζεται η σοφία ενός ακαδημαϊκού στη γλώσσα των εγγονιών σας; Τι είναι αυτό που σας διδάσκουν εκείνα για το μέλλον και τι σας ανησυχεί περισσότερο στον κόσμο που τους παραδίδουμε;

Τα εγγόνια μου ενισχύουν τη βαθιά μου πεποίθηση στην ανάγκη οικοδόμησης αξιακών συστημάτων που στηρίζονται σε λογικές θετικού και όχι μηδενικού αθροίσματος. Τέτοια αξιακά συστήματα λειτουργούν ως γνώμονας για την πορεία του καθενός μας στον κόσμο και προς το μέλλον. Η απουσία τους είναι εκείνο που με ανησυχεί περισσότερο.

— Ποια είναι η προσωπική σας«γωνιά» στην Αθήνα, το μέρος που σας προσφέρει ηρεμία, και ποιο βιβλίο σάς συντροφεύει αυτόν τον καιρό στο κομοδίνο σας;

Η προσωπική μου γωνιά δεν βρίσκεται στο κέντρο της Αθήνας, αλλά στην Κηφισιά, στο σπίτι μου, και ιδίως στο γραφείο μου, όπου βρίσκω την αναγκαία ηρεμία και αυτοσυγκέντρωση. Στο κομοδίνο μου αυτόν τον καιρό έχω δύο βιβλία. Το πρώτο είναι πιο θεωρητικό. Είναι μια παλιά μελέτη του καθηγητή Pocock που επιγράφεται «The Machiavellian Moment» και αναδεικνύει τη σημασία της ρεπουμπλικανικής παράδοσης για τη διαμόρφωση του σύγχρονου πολίτη και της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Το δεύτερο είναι πολύ πιο κοντά στα πιο πρόσφατα δικά μου ενδιαφέροντα και αποτελεί την πρώτη επιστημονική μονογραφία για τον θεσμό του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή, έναν θεσμό τον οποίο υπηρέτησα επί μία δεκαετία, προσπαθώντας να προωθήσω αρχές που συνδέονται με την υποχρέωση του πολίτη να υπηρετεί το σύνολο.

— Κλείνοντας τη θητεία σας στην προεδρία της Ακαδημίας, ποιο θα θέλατε να είναι το αποτύπωμα που θα αφήσετε πίσω σας; Ποια φράση θα θέλατε να συμπυκνώνει το έργο σας;

Θα ήθελα το αποτύπωμα της θητείας μου να συνδέεται με την προαγωγή και εμπέδωση μιας νοοτροπίας συμβολής στα κοινά. Ο σύγχρονος πολίτης στη φιλελεύθερη δημοκρατία δεν είναι απλά ένας παθητικός φορέας ή δέκτης δικαιωμάτων, αλλά ένα συνειδητοποιημένο μέλος μιας κοινωνίας με ισχυρή αίσθηση ηθικής ευθύνης και ενεργού συμμετοχής. Εάν κάτι θα ήθελα να συνοψίζει το έργο μου, είναι η καλλιέργεια αυτής ακριβώς της κουλτούρας, μιας κουλτούρας εξωστρέφειας, ευθύνης και ηθικής υποχρέωσης για συμβολή στα κοινά.

Ολοκληρώνοντας τη συζήτηση με τον Νικηφόρο Διαμαντούρο, μένει μια αίσθηση ότι η Δημοκρατία, τελικά, δεν είναι ένα αφηρημένο ιδεολόγημα, αλλά μια καθημερινή, σχεδόν χειρωνακτική εργασία πάνω στις αξίες μας. Ένα επίμοχθο έργο. Οι απαντήσεις στις ερωτήσεις που του θέσαμε είναι ένα μάθημα πνευματικής πειθαρχίας και θεσμικής νηφαλιότητας. Δεν ενδίδει στον πειρασμό της καταστροφολογίας ούτε στην ευκολία των αφορισμών. Αντίθετα, επιστρέφει διαρκώς στην έννοια της ευθύνης και του αξιακού συστήματος. Αποδεικνύει ότι δεν είναι ο άνθρωπος των μεγάλων τίτλων, αν και τους κατέχει όλους. Είναι ο στοχαστής που θα σου μιλήσει για την underdog κουλτούρα όχι ως κατάρα, αλλά ως ένα σύστημα παραστάσεων που περιμένει να μεταβολιστεί σε εμπιστοσύνη. Είναι ο παππούς που βλέπει στα εγγόνια του την ανάγκη για «παιχνίδια θετικού αθροίσματος», εκεί όπου η επιτυχία του ενός δεν προϋποθέτει την ήττα του άλλου.

Φεύγοντας από το γραφείο του στην οδό Πανεπιστημίου, η πόλη έξω μοιάζει λίγο λιγότερο χαοτική. Ίσως γιατί ο πρόεδρος μας υπενθύμισε κάτι αυτονόητο, που όμως έχουμε ξεχάσει: ότι το κράτος δεν είναι εργαλείο προς εκμετάλλευση, αλλά ένας καθρέφτης της δικής μας ηθικής υποχρέωσης για συμβολή στα κοινά.Και καθώς τον φαντάζομαι να επιστρέφει στη δική του «γωνιά» στην Κηφισιά, ανάμεσα στις σελίδες του Pocock και στις αναμνήσεις από το Στρασβούργο, αντιλαμβάνομαι πως η μεγαλύτερη πρόκληση για την Ακαδημία σήμερα δεν είναι να μας διδάξει Ιστορία, αλλά να μας δείξει πώς να γίνουμε οι πολίτες που αξίζει το μέλλον μας, πολίτες με  κριτική νηφαλιότητα και χωρίς φόβο.

Ποιος είναι ο Νικηφόρος Διαμαντούρος

Ο Νικηφόρος Διαμαντούρος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1942. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Ιντιάνα, στις ΗΠΑ, και έκανε μεταπτυχιακές σπουδές και διδακτορική διατριβή στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια των ΗΠΑ. Δίδαξε στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης και στο Κέντρο Juan March για Ανώτατες Σπουδές στις Κοινωνικές Επιστήμες, στη Μαδρίτη. Είναι καθηγητής της Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Διετέλεσε διευθυντής ερευνητικών προγραμμάτων για τη Δυτική Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή στο Συμβούλιο Ερευνών για τις Κοινωνικές Επιστήμες στη Νέα Υόρκη, πρόεδρος της Εταιρείας Νεοελληνικών Μελετών στις ΗΠΑ, διευθυντής και πρόεδρος του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ) και πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Πολιτικής Επιστήμης.

Εξελέγη Συνήγορος του Πολίτη για την περίοδο 1998-2003, εγκαινιάζοντας το θεσμό στην Ελλάδα, και στη συνέχεια, από το 2003, Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ο δεύτερος από την ίδρυση του θεσμού. Έχει εκδώσει τα βιβλία: Πολιτισμικός δυϊσμός και πολιτική αλλαγή στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2000) και Οι απαρχές της συγκρότησης σύγχρονου κράτους στην Ελλάδα, 1821-1828 (2002).

Έχει επιμεληθεί τους συλλογικούς τόμους: Τhe Politics of democratic consolidation. Southern Europe in Comparative Perspective (1995), Hellenism and the First Greek War of Liberation, 1821-1830 (1997), Parties, Politics and Democracy in the New Southern Europe (2001), The European Ombudsman. Origins, Establishment, Evolution (2005), Democracy and the State in the New Southern Europe(2006), Rethinking Good Administration in the European Union (2008).

Έχει τιμηθεί το 2004 με το Παράσημο του Τάγματος Αριστείας του Φοίνικος, της Ελληνικής Δημοκρατίας και 2010 του απονεμήθηκε ο Σταυρός της Αξίας της Δημοκρατίας της Πολωνίας. Το 2011 πριν αναλάβει την πρωθυπουργία της Ελλάδας ο Λουκάς Παπαδήμος, ήταν ανάμεσα στους υποψήφιους πρωθυπουργούς, θέση όμως που ο ίδιος απέρριψε. Στις 6 Σεπτεμβρίου 2015, ανακοινώθηκε η τοποθέτησή του στη θέση του επικεφαλής του ψηφοδελτίου επικρατείας του Ποταμιού για τις εκλογές του Σεπτεμβρίου 2015.

Το 2026 εξελέγη Πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών.