Ποια είναι όμως η σχέση του Μένγκελε με την Ελβετία;
Η Ελβετική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών ανακοίνωσε ότι τελικά θα ανοίξει τους επί μακρόν σφραγισμένους φακέλους για τον διαβόητο Ναζί εγκληματία πολέμου Γιόζεφ Μένγκελε, χωρίς όμως να διευκρινίσει πότε.
Ο Μένγκελε διέφυγε από την Ευρώπη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά επί χρόνια κυκλοφορούσαν φήμες ότι είχε περάσει χρόνο στην Ελβετία, παρότι εκκρεμούσε διεθνές ένταλμα σύλληψης εις βάρος του. Ιστορικοί είχαν επανειλημμένα ζητήσει πρόσβαση στους φακέλους, όμως μέχρι τώρα οι ελβετικές αρχές αρνούνταν.
Μετά τον πόλεμο, ο Μένγκελε, όπως πολλοί υψηλόβαθμοι Ναζί, άλλαξε γρήγορα τόσο τη στολή όσο και το όνομά του. Χάρη στην ψεύτικη ταυτότητά του, απέκτησε ταξιδιωτικά έγγραφα του Ερυθρού Σταυρού από το ελβετικό προξενείο στη Γένοβα της βόρειας Ιταλίας και τα χρησιμοποίησε για να διαφύγει στη Νότια Αμερική. Ο Ερυθρός Σταυρός προόριζε αυτά τα έγγραφα για χιλιάδες ανθρώπους σε όλη την Ευρώπη που είχαν εκτοπιστεί ή μείνει χωρίς υπηκοότητα εξαιτίας του πολέμου, αλλά και Ναζί που προσπαθούσαν να αποφύγουν τη δίωξη κατάφεραν να τα αποκτήσουν — κάτι για το οποίο ο Ερυθρός Σταυρός έχει αργότερα ζητήσει συγγνώμη.
Η Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού στη Γένοβα είχε εκδώσει αυτά τα διαβατήρια με ψεύτικα ονόματα για Ναζί εγκληματίες πολέμου, όπως ο Γιόζεφ Μένγκελε, ο Κλάους Μπάρμπι και ο Άντολφ Άιχμαν.
Ποια είναι όμως η σχέση του Μένγκελε με την Ελβετία;
Παρότι έφυγε από την Ευρώπη το 1949, έκανε διακοπές για σκι στις ελβετικές Άλπεις με τον γιο του Ρολφ το 1956. Αυτό είναι γνωστό ήδη από τη δεκαετία του 1980. Επισήμως, μετά από αυτό, πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του στη Νότια Αμερική. Ωστόσο, η Ελβετίδα ιστορικός Ρεγκούλα Μπόχσλερ αναρωτιόταν πάντα αν ο Μένγκελε επέστρεψε ξανά, ιδιαίτερα μετά την έκδοση διεθνούς εντάλματος σύλληψης το 1959.
Ερευνώντας τον πιθανό ρόλο της Ελβετίας ως χώρας διέλευσης για φυγάδες Ναζί, η Μπόχσλερ ανακάλυψε ότι τον Ιούνιο του 1961 οι αυστριακές μυστικές υπηρεσίες είχαν προειδοποιήσει τις ελβετικές αρχές πως ο Μένγκελε ταξίδευε με ψεύτικο όνομα και ενδέχεται να βρισκόταν σε ελβετικό έδαφος. Παράλληλα, η σύζυγός του είχε νοικιάσει διαμέρισμα στη Ζυρίχη και είχε υποβάλει αίτηση για μόνιμη άδεια παραμονής. «Φαίνεται να υπάρχουν ενδείξεις ότι ο Μένγκελε σχεδίαζε ταξίδι στην Ευρώπη το 1959», δήλωσε η ιστορικός στο BBC. «Γιατί η κυρία Μένγκελε νοίκιασε διαμέρισμα στη Ζυρίχη;»
Το διαμέρισμα βρισκόταν σε ένα απλό προάστιο, παρότι η οικογένεια Μένγκελε είχε την οικονομική δυνατότητα για κάτι πολύ πιο πολυτελές. Όμως ήταν κοντά στο διεθνές αεροδρόμιο. Η Μπόχσλερ κατάφερε να δει φακέλους της αστυνομίας της Ζυρίχης, οι οποίοι αποδείκνυαν ότι το 1961 το διαμέρισμα τέθηκε υπό παρακολούθηση. Η αστυνομία είχε μάλιστα καταγράψει την κυρία Μένγκελε να οδηγεί το Volkswagen της συνοδευόμενη από έναν άγνωστο άνδρα. Ήταν όμως ο σύζυγός της; Η σύλληψη ενός καταζητούμενου εγκληματία πολέμου, όπως ήταν ο Μένγκελε το 1961, θα είχε εμπλέξει την ομοσπονδιακή αστυνομία της Ελβετίας. Το 2019 η Μπόχσλερ ζήτησε πρόσβαση και στους σχετικούς ομοσπονδιακούς φακέλους. Το αίτημά της απορρίφθηκε. Οι φάκελοι είχαν σφραγιστεί μέχρι το 2071 για λόγους εθνικής ασφάλειας και προστασίας της ευρύτερης οικογένειας.
Το 2025, ο επίσης ιστορικός Ζεράρ Βετστάιν προσπάθησε ξανά, το αίτημά του απορρίφθηκε. «Μου φαινόταν γελοίο», είπε στο BBC. «Όσο παραμένουν κλειστοί μέχρι το 2071, τροφοδοτούν θεωρίες συνωμοσίας — όλοι λένε “κάτι πρέπει να κρύβουν”».
Ο Βετστάιν προσέφυγε στα δικαστήρια κατά των ελβετικών αρχών, σε μια ακριβή διαδικασία για την οποία ζήτησε χρηματοδότηση από το κοινό. «Συγκεντρώσαμε 18.000 ελβετικά φράγκα μέσα σε λίγες ημέρες». Τότε ήταν που η Ελβετική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών άλλαξε τελικά στάση. Σε ανακοίνωση αυτού του μήνα, που υποδηλώνει ότι η πλήρης διαφάνεια ίσως αργήσει ακόμη, ανέφερε: «Θα επιτραπεί στον προσφεύγοντα πρόσβαση στον φάκελο, υπό όρους και προϋποθέσεις που δεν έχουν ακόμη καθοριστεί».
Δεν είναι όλοι βέβαιοι ότι οι φάκελοι θα αποκαλύψουν πολλά για τον ίδιο τον Μένγκελε. Ο Σάσα Ζάλα, πρόεδρος της Ελβετικής Εταιρείας Ιστορίας, δηλώνει «απολύτως βέβαιος ότι δεν υπάρχει τίποτα σημαντικό για τον Μένγκελε», αλλά πιστεύει ότι ίσως υπάρχουν αναφορές σε ξένες μυστικές υπηρεσίες ή πληροφοριοδότες.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, η ισραηλινή Μοσάντ καταδίωκε ενεργά φυγόδικους Ναζί εγκληματίες πολέμου και ο Ζάλα υποψιάζεται ότι μπορεί να είχε επαφές με τις ελβετικές αρχές. Αυτό θα μπορούσε να δικαιολογεί τη διατήρηση του απορρήτου, καθώς ευαίσθητες πληροφορίες σχετικές με ξένες υπηρεσίες πληροφοριών συχνά λογοκρίνονται.
Αλλά είναι πράγματι τόσο ευαίσθητη μια απλή αναφορά στη Μοσάντ και στο γνωστό κυνηγητό των Ναζί πριν από 70 χρόνια;
«Αυτό δείχνει την ανοησία της διαδικασίας αποχαρακτηρισμού χωρίς ιστορική γνώση», πιστεύει ο Ζάλα. «Με αυτόν τον τρόπο, η διοίκηση τροφοδότησε θεωρίες συνωμοσίας».
Άλλοι ιστορικοί, όπως ο Γιάκομπ Τάνερ, λένε ότι η μυστικότητα γύρω από τους φακέλους αποκαλύπτει περισσότερα για την ίδια την Ελβετία παρά για τον Μένγκελε.«Είναι μια σύγκρουση ανάμεσα στην εθνική ασφάλεια και την ιστορική διαφάνεια — και στην Ελβετία συνήθως υπερισχύει η πρώτη», υποστηρίζει. Ο Τάνερ συμμετείχε τη δεκαετία του 1990 στην Επιτροπή Μπεργκιέ, η οποία εξέτασε τις σχέσεις της ουδέτερης Ελβετίας με τη ναζιστική Γερμανία, ιδιαίτερα τον ρόλο των ελβετικών τραπεζών.
Γνωρίζει καλά την ελβετική ευαισθησία και ντροπή για τον ρόλο της στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν Εβραίοι πρόσφυγες απορρίπτονταν στα σύνορα ενώ ελβετικές τράπεζες διατηρούσαν χρήματα εβραϊκών οικογενειών που αργότερα πέθαναν σε ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Παρ’ όλα αυτά, θεωρεί πιθανό ο Μένγκελε να βρισκόταν στην Ελβετία το 1961.
Ο καταζητούμενος Ναζί Άντολφ Άιχμαν είχε συλληφθεί από τη Μοσάντ στην Αργεντινή το 1960, και υπάρχουν ενδείξεις ότι άλλοι Ναζί που είχαν διαφύγει στη Νότια Αμερική πίστευαν πλέον ότι κινδύνευαν εκεί και ότι η Ευρώπη — όπου παρέμεναν συγγενείς και φίλοι — ίσως ήταν ασφαλέστερη. Ο Τάνερ επισημαίνει ότι και ο Βάλτερ Ράουφ, άλλος καταζητούμενος Ναζί που είχε διαφύγει στη Χιλή, πέρασε χρόνο στη Γερμανία το 1960.
Ένας ιστορικός της Επιτροπής Μπεργκιέ είχε λάβει για λίγο πρόσβαση σε ορισμένους φακέλους του Μένγκελε το 1999 και είχε καταλήξει ότι ήταν αδύνατο να αποδειχθεί ή να διαψευσθεί η παρουσία του σε ελβετικό έδαφος. Όμως αυτή ήταν απλώς μια μικρή αναφορά μέσα σε μια έκθεση 24 τόμων για ολόκληρο τον πόλεμο. Οι φάκελοι σφραγίστηκαν ξανά, ενώ ο ιστορικός πέθανε πριν από επτά χρόνια.
17°
