Η συζήτηση για μορφές «μερικής ένταξης» της Ουκρανίας στην ΕΕ, η μετατόπιση της ευρωπαϊκής διεύρυνσης και η ρωσική οπτική.
Η συζήτηση στις Βρυξέλλες για μια μορφή «μερικής ένταξης» της Ουκρανίαςστην Ευρωπαϊκή Ένωση πριν από την πλήρη ολοκλήρωση των μεταρρυθμίσεων δεν είναι τεχνική καινοτομία. Είναι στιγμή γεωπολιτικής αυτοσυνείδησης και τεστ στρατηγικής ωριμότητας για την Ευρώπη.
Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, η διεύρυνση δεν αντιμετωπίζεται ως γραμμική γραφειοκρατική διαδικασία, αλλά ως εργαλείο στρατηγικής ασφάλειας. Το μήνυμα είναι σαφές: η θέση της Ουκρανίας δεν θα κριθεί μόνο στο τέλος ενός καταλόγου κριτηρίων, αλλά μέσα στο ίδιο το γεωπολιτικό πεδίο όπου διεξάγεται ο πόλεμος. Όταν ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι ζητά συγκεκριμένη ημερομηνία ένταξης, δεν αρκείται σε συμβολισμούς, επικεντρώνεται αποκλειστικά σε έμπρακτες διασφαλίσεις ισχύος.
Για τη Ρωσία, μια τέτοια εξέλιξη δεν θα ήταν απλώς θεσμική μεταβολή, αλλά πολιτική ήττα πριν ακόμη κριθεί η στρατιωτική έκβαση του πολέμου. Η σταδιακή πολιτική ένταξη της Ουκρανίας θα σήμαινε ότι ο βασικός στρατηγικός στόχος της εισβολής -η διατήρησή της σε ζώνη γεωπολιτικής ασάφειας- θα είχε αποτύχει. Με αυτή την έννοια, η ευρωπαϊκή επιτάχυνση δεν θα αντιμετωπιζόταν στη Μόσχα ως διπλωματική διαδικασία, αλλά ως ανατροπή ισορροπίας ισχύος, ικανή να επιταχύνει ρωσικές κινήσεις στο πεδίο πριν παγιωθεί η νέα πραγματικότητα.
Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της ευρωπαϊκής εγρήγορσης: η διεύρυνση παύει να είναι μόνο υπόθεση εσωτερικής μεταρρύθμισης των υποψήφιων χωρών και γίνεται τμήμα της αρχιτεκτονικής ασφάλειας της ηπείρου. Η Ουκρανία δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως «υποψήφια χώρα», αλλά ως προκεχωρημένο σύνορο της ευρωπαϊκής πολιτικής τάξης.
Εντούτοις, η συγκεκριμένη επιλογή συνοδεύεται από το ανάλογο ρίσκο. Οι επιφυλάξεις κρατών όπως η Γερμανία δεν είναι αμελητέες. Ο φόβος μιας Ευρώπης πολλών κατηγοριών, όπου η πολιτική ένταξη προηγείται της θεσμικής ωρίμανσης, αγγίζει τον ίδιο τον πυρήνα του ευρωπαϊκού εγχειρήματος: την ισότητα δικαιωμάτων και υποχρεώσεων.
Η ανησυχία αυτή δεν αφορά μόνο την Ουκρανία. Αγγίζει άμεσα το σύνολο της πολιτικής διεύρυνσης και ιδίως τα Δυτικά Βαλκάνια. Χώρες που βρίσκονται επί δεκαετίες σε καθεστώς αναμονής όπως η Σερβία, το Μαυροβούνιο ή η Βόρεια Μακεδονία θα μπορούσαν να εκλάβουν μια επιταχυνόμενη πολιτική ένταξη της Ουκρανίας ως γεωπολιτική προτεραιοποίηση εις βάρος τους. Ένα τέτοιο προηγούμενο θα υπονόμευε την αξιοπιστία της ενταξιακής μεθοδολογίας, δημιουργώντας την αίσθηση ότι η πρόοδος δεν εξαρτάται μόνο από μεταρρυθμίσεις, αλλά και από τη γεωστρατηγική «χρησιμότητα» κάθε υποψηφίου.
Μια τέτοια εξέλιξη θα μετέβαλλε ποιοτικά τη φύση της διεύρυνσης. Από διαδικασία σύγκλισης κανόνων θα μετατρεπόταν σε εργαλείο διαφοροποιημένης πολιτικής ένταξης, όπου τα επίπεδα συμμετοχής θα καθορίζονταν από στρατηγικές ανάγκες. Αν δεν συνοδευόταν από σαφή θεσμικά όρια και δεσμευτικά χρονοδιαγράμματα πλήρους ένταξης, θα κινδύνευε να παγιώσει μια μόνιμη περιφέρεια «ημι-μελών» στο εσωτερικό της Ένωσης.
Ακριβώς σε αυτό το σημείο η ρωσική στρατηγική συναντά τις ευρωπαϊκές αδυναμίες. Η αξιοποίηση εσωτερικών διαφωνιών, μέσω πολιτικών, ενεργειακών ή οικονομικών δεσμών με επιμέρους κράτη-μέλη, αποτελεί διαχρονικό εργαλείο της Μόσχας. Η ομοφωνία κινδυνεύει να μετατραπεί από μηχανισμό ενότητας σε δίαυλο εξωτερικής επιρροής.
Το μεγαλύτερο εμπόδιο προσωποποιείται σήμερα στον Βίκτορ Όρμπαν. Η αντίθεσή του δεν είναι μόνο θεσμική· είναι ιδεολογική και πολιτική. Εδώ η ευρωπαϊκή ευθύνη αποκτά σκληρά χαρακτηριστικά ισχύος. Η συζήτηση για αξιοποίηση του Άρθρου 7 ή για πολιτικές πιέσεις δείχνει ότι η Ένωση αντιλαμβάνεται πως η ομοφωνία δεν μπορεί να μετατρέπεται σε εργαλείο στρατηγικής ομηρίας. Η διαμάχη δεν αφορά πια μόνο τις σχέσεις Βρυξελλών–Βουδαπέστης, αλλά το αν η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να λειτουργήσει ως γεωπολιτικός δρων ή θα παραμείνει θεσμικά καθηλωμένη μπροστά σε στρατηγικές προκλήσεις.
Η ευρωπαϊκή επιλογή, επομένως, δεν κινείται σε πεδίο μηδενικού ρίσκου. Ανάμεσα στη θεσμική ακαμψία και τη γεωπολιτική επιτάχυνση, η Ένωση καλείται να ισορροπήσει χωρίς ιστορικά προηγούμενα. Το διακύβευμα δεν είναι μόνο η ένταξη μιας χώρας σε πόλεμο, αλλά ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο η Ευρώπη θα ορίζει στο εξής τα σύνορα της πολιτικής της κοινότητας.
Για χώρες όπως η Ελλάδα, που βρίσκονται στα εξωτερικά σύνορα της Ένωσης και γνωρίζουν τι σημαίνει γεωπολιτική πίεση, η εξέλιξη αυτή δεν είναι αφηρημένη. Μια ΕΕ που αντιλαμβάνεται την ασφάλεια ως κοινό πολιτικό εγχείρημα -και όχι ως εθνικό πρόβλημα του «επόμενου»- αποτελεί προϋπόθεση σταθερότητας για ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο και τη Νοτιοανατολική Ευρώπη.
Η ευρωπαϊκή υπευθυνότητα σήμερα δεν μετριέται μόνο σε κυρώσεις ή οικονομικά πακέτα. Μετριέται στη βούληση να οριστεί το πολιτικό μέλλον μιας χώρας που βρίσκεται σε πόλεμο ως ευρωπαϊκό, όχι κάποτε, αλλά τώρα ως στρατηγική κατεύθυνση. Δεν πρόκειται για μια τεχνητή επιτάχυνση των εξελίξεων, αλλά για μια στρατηγική κίνηση με στόχο να μην δημιουργηθεί ένα ιστορικό κενό που άλλοι θα σπεύσουν να καλύψουν.
15°
