Η παγκόσμια αβεβαιότητα ως νέα κανονικότητα

Με την είσοδο του 2026, εάν ανοίξει κάποιος στο κινητό του την ροή ειδήσεων, θα «βομβαρδιστεί» με την εξής επικαιρότητα: την ανατροπή του καθεστώτος Μαδούρο στην Βενεζουέλα από την κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ, την εξέγερση στο Ιράν, όπου χιλιάδες άνδρες και γυναίκες έχουν βγει στους δρόμους έτοιμοι να θυσιάσουν τις ζωές τους για την ανατροπή του αιμοσταγούς θεοκρατικού καθεστώτος, ενώ, τις ώρες που γράφονται αυτές οι γραμμές, η ένταση μεταξύ Ουάσινγκτον και Ευρώπης γύρω από την διεκδίκηση της Γροιλανδίας κορυφώνεται. Ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε την επιβολή δασμών 10% από την 1η Φεβρουαρίου σε οκτώ χώρες της Ευρώπης: Δανία, Νορβηγία, Σουηδία, Γαλλία, Γερμανία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ολλανδία και Φινλανδία. Προειδοποίησε δε ότι οι δασμοί θα αυξηθούν στο 25% από την 1η Ιουνίου 2026 και θα καταβάλλονται «μέχρι να επιτευχθεί συμφωνία για την πλήρη και ολική αγορά της Γροιλανδίας», σύμφωνα με ανάρτηση του ίδιου του Προέδρου. Εν τω μεταξύ, η Ουκρανία για ακόμη μία φορά δέχθηκε μία ισοπεδωτική επίθεση με drones από την Ρωσία στις περιοχές του Χαρκόβου και του Σούμι, με νεκρούς και τραυματίες. Ο Ουκρανός πρόεδρος Ζελένσκι έκανε έκκληση για αύξηση της βοήθειας προς την Ουκρανία, ειδικά στο πυραυλικό σύστημα αεράμυνας.

Τι συμπέρασμα να βγάλει κανείς από όλα τα παραπάνω; Παλαιότερα, η πολιτική επιστήμη βασιζόταν σε ορισμένες «σταθερές», που της επέτρεπαν, αν όχι να προβλέψει, τότε σίγουρα να ερμηνεύσει την εξέλιξη του σύγχρονου μεταπολεμικού κόσμου. Το άλλοτε σαφώς διχοτομημένο διπολικό μοντέλο όμως κατέρρευσε με κρότο, δίνοντας τη θέση του τα τελευταία χρόνια σε ένα άναρχο σύστημα ωμής ισχύος, το οποίο μοιάζει να μεταλλάσσεται λυσσαλέα κάθε φορά που υπάρχει μετατόπιση σε οικονομικά, επιχειρηματικά και ενεργειακά συμφέροντα. Τα εν λόγω συμφέροντα καθορίζουν τις κινήσεις των ισχυρών παικτών πολύ περισσότερο -αν όχι καθολικά- από ό,τι η υπογραφή συνθηκών, οι διμερείς σχέσεις, οι διπλωματικές διαβουλεύσεις και οι παρεμβάσεις των διεθνών οργανισμών. «Απολυταρχία ΑΕ» κατονομάζει το φαινόμενο στο τελευταίο βιβλίο της η διάσημη ιστορικός και δημοσιογράφος βραβευμένη με Πούλιτζερ, Αν Άπλμπαουμ, η οποία, στην πρόσφατη επίσκεψή στην Αθήνα, δεν μίλησε με υπονοούμενα, αλλά με ξεκάθαρες προειδοποιήσεις. Καλεσμένη του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης, στα πλαίσια της ετήσιας διάλεξης στη μνήμη του Γεωργίου Μαύρου, στην εκπνοή του 2025, η Άπλμπαουμ προειδοποίησε: υπάρχουν πλέον ξεκάθαροι «εχθροί της Φιλελεύθερης Δημοκρατίας», η οποίοι με κάθε ένδειξη αποσταθεροποίησης των δημοκρατικών συστημάτων της Γηραιάς Ηπείρου εμφορούνται από άγρια χαρά. Η Ευρώπη, είπε η Άπλμπαουμ, είναι καιρός να σταθεί στα πόδια της, πολιτικά, αμυντικά και, ίσως κυριότερα, τεχνολογικά. Ειδάλλως, το μέλλον προβλέπεται ζοφερό.

Και στο κοινωνικό πεδίο τα πράγματα εμφανίζονται εξίσου ρευστά. Πάνε οι εποχές των «εκλογικών μοντέλων» και των «διαιρετικών τομών», που κάποτε καθόριζαν τον εκλογικό χάρτη, διαμόρφωναν ταυτότητες και ανεδείκνυαν προτεραιότητες και ζητήματα προς επίλυση στη δημόσια σφαίρα. Ούτε καν το πιο «κυνικό» και τετραγωνισμένο «οικονομικό μοντέλο» του Antony Downs, στο διάσημο έργο του «An Economic Theory of Democracy», όπου ο ψηφοφόρος περιγράφεται ως «καταναλωτής» εκλογικών προϊόντων με συγκεκριμένες απαιτήσεις, δεν επαρκεί για να βοηθήσει ερμηνευτικά την κατάσταση. Κι αυτό γιατί πλέον σε όλα τα εκλογικά σώματα παρατηρούνται κύματα ανορθολογικών επιλογών, με κριτήρια περισσότερο συναισθηματικά και λιγότερο ορθολογικά. Οι ίδιες οι συστημικές δυνάμεις πρωτίστως είναι αυτές που συχνά αποδεικνύονται ανίκανες να πείσουν και να προτάξουν ισχυρά προγραμματικά και ιδεολογικά αναχώματα, ενώ η συνωμοσιολογία, ο λαϊκισμός, καθώς και η περιπλοκότητα των σύγχρονων διακυβευμάτων, που δεν επιτρέπουν την γραμμική κατανόηση των γεγονότων, καθιστούν μεγάλη μερίδα των ψηφοφόρων ευάλωτη στην ριζοσπαστικοποίηση, τον αντικαθεστωτισμό και την σπασμωδική-αντιδραστική ψήφο.

Υπάρχει κάποια λύση ανακούφισης για όλα τα παραπάνω, πέραν του να παρακολουθεί κανείς αποσβολωμένος την οθόνη του; Η σύντομη απάντηση είναι πως όχι. Προς το παρόν. Διότι αυτό που ίσως διανύουμε στον μακρό χρόνο, δεν είναι παρά μία ακόμη μεγάλη μεταβατική περίοδος, στην οποία οι τομές, οι ταυτότητες, τα διακυβεύματα, όλα επανακαθορίζονται μέσα από τις πολιτικές τάσεις που ξεπροβάλλουν εν μέσω των σοβαρών διεθνών κρίσεων, της τεχνολογικής έκρηξης της τεχνητής νοημοσύνης, της ενεργειακής μετάβασης, των προκλήσεων της κλιματικής κρίσης. Το περίφημο «Τέλος της Ιστορίας» - φράση από την οποία αδικήθηκε ο λαμπρός θεωρητικός του Φιλελευθερισμού Φράνσις Φουκουγιάμα - εν τέλει δεν έρχεται ποτέ, κι ας μοιάζει παρήγορο να το προσμένουμε σε κάθε παροδική εδραίωση ενός νέου κόσμου. Η προσαρμογή είναι πάντοτε δύσκολη, ωστόσο μπορούμε να αναζητούμε τον Ορθολογισμό, την καλώς εννοούμενη μετριοπάθεια και σωφροσύνη, την πίστη στον δυτικό πολιτισμό και την υπεράσπιση των κεκτημένων του -που καθόλου δεδομένα δεν είναι- και με αυτά να πορευόμαστε στην σημερινή χαοτική εποχή. Και ποιος ξέρει, ίσως στο σύντομο μέλλον, να αναδειχθούν οι ολοκληρωμένες, θεωρητικά και μεθοδολογικά, σχολές σκέψης, που θα προσφέρουν λύση στον γρίφο της σύγχρονης κοινωνικοπολιτικής χαρτογράφησης. Άλλωστε, αυτονοήτως η κατανόηση και ερμηνεία προηγείται της πρόβλεψης και της παραγωγής τυποποιημένων μοντέλων. Και από όσο φαίνεται, τα δύο πρώτα δεν τα έχουμε κατακτήσει. Ακόμη.