Η νουβέλα «Αντοχή υλικών» της Μελίσσας Κωτσάκη κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Εστία
Στη μηχανική τα σώματα υφίστανται πιέσεις. Κι όταν υφίστανται πιέσεις, αντιδρούν. Ορισμένα λυγίζουν, άλλα υποχωρούν, συρρικνώνονται, γκρεμίζονται ή σπάνε. Λόγου χάριν οι γέφυρες: ενώνουν δύο διαφορετικές γεωγραφίες και συνεπώς είναι ευάλωτες στην καταπόνηση. Ή οι παλιοί φίλοι, που είναι οι γέφυρες μνήμης με το παρελθόν μας. Ή οι κολόνες των σπιτιών και των κτιρίων, που έχουν «τάσεις θλίψεως», δηλαδή δέχονται πιέσεις συρρίκνωσης, επειδή σηκώνουν άλλα σώματα. Όπως οι γονείς. Οι καλοί φίλοι. Οι σύντροφοι.
Όλες αυτές οι πιέσεις επιφέρουν τη λεγόμενη «κόπωση υλικού», το σημάδεμα του σώματος, δηλαδή, που οφείλεται στη διαρκή καταπόνηση από επαναλαμβανόμενες τάσεις. Άλλα σώματα αντέχουν περισσότερο, άλλα λιγότερο. Καμιά φορά νομίζουμε ότι τα σώματα με σκληρότητα, σώματα δηλαδή που έχουν μεγάλη αντίσταση στην εισδοχή νέων σωμάτων μέσα τους, είναι και τα πιο ανθεκτικά. Όχι πάντα όμως. Συχνά, τα σκληρά σώματα είναι αυτό που λέμε «ψαθυρά» – δηλαδή, όταν σπάνε, σπάνε μια κι έξω, χωρίς προειδοποίηση. Εν αντιθέσει, ας πούμε, με τα «όλκιμα», τα οποία προειδοποιούν, παραμορφώνονται πριν σπάσουν.
Οποιαδήποτε τέτοια παραμόρφωση ή κατάρρευση ονομάζεται «αστοχία υλικού». Είναι η κατάσταση στην οποία το σώμα δεν αντέχει άλλο τις επαναλαμβανόμενες πιέσεις: πώς να το κάνουμε, σώμα είναι κι αυτό. Συνεπώς, αν ο σκοπός είναι να αποφευχθεί η αστοχία υλικού, πρέπει να εξερευνήσει κανείς πώς ενισχύεται η αντοχή υλικού. Πώς δηλαδή ένα σώμα αντιστέκεται και αντέχει υπό την πίεση των καταπονητικών φορτίων.
Τι σχέση έχουν όλα αυτά με ένα κουίρ βιβλίο; Είναι ο τρόπος, η ιδιαίτερη γεωγραφία που διάλεξε η Μελίσσα Κωτσάκη για να μιλήσει για τις πιέσεις που υφίστανται τα ΛΟΑΤΚΙ+ σώματα, πρωτίστως, αλλά και όλα τα ανθρώπινα σώματα εν γένει· σώματα και ψυχισμοί, που εδώ εκλαμβάνονται ως ενιαίο σύνολο. Ο ανθρώπινος ψυχισμός, το ανθρώπινο σώμα, βλέπετε, υπόκειται κι αυτό σε πιέσεις. Όλκιμο (συνήθως) καθώς είναι, θλίβεται και συνθλίβεται, συρρικνώνεται και λυγίζει και ενδορρήγνυται (καταρρέει δηλαδή προς τα μέσα – αυτό που στα αγγλικά λέμε implosion). Για να μη μιλήσουμε για τα κοντινά του σώματα, που εκρήγνυνται κι αυτά από συμπάθεια. Ή για τα ΛΟΑΤΚΙ+ σώματα, ξανά, που υφίστανται πιέσεις όπως όλα τα άλλα, μα συχνά πιο επώδυνα, καθότι ανομολόγητα.
Το λοξό λεξιλόγιο περί αντοχής υλικών διάλεξε η Κωτσάκη για να εξηγήσει στον εαυτό της πώς και γιατί η πρώτη πρώτη εμπειρία εγκατάλειψης που θυμάται γέννησε μέσα της μια αίσθηση πως η ζωή είναι άδικη. Κι όσο επαναλαμβανόταν αυτή η αδικία, όσο δηλαδή την έβρισκαν ξανά και ξανά οι αποχωρισμοί –από ανθρώπους, σπίτια, πόλεις, από την ίδια την αίσθηση ταυτότητας–, τόσο το συναίσθημα της αδικίας μετατρεπόταν σε φόβο εγκατάλειψης. Κι ο φόβος εγκατάλειψης σε μια πρώιμη γεύση του φόβου του θανάτου.
Αν κάνουμε ένα βήμα πίσω, ίσως θυμηθούμε εδώ ότι ο παππούς της σύγχρονης δυτικής σκέψης περί συναισθήματος, ο ολίγον απαισιόδοξος κύριος Φρόυντ, μας κληροδότησε την ιδέα ότι ο φόβος του θανάτου και η ενόρμησή του είναι μια κατάσταση αναπόφευκτη: η βασική συνθήκη της ανθρώπινης φύσης. Τι σόι αντοχή υλικού, συνεπώς, να περιμένει κανείς μπροστά σε μια τόσο μεγάλη πίεση/θλίψη;
Ευτυχώς, νεότεροι ψυχαναλυτές δεν είχαν την ίδια απαισιοδοξία: ο Ντόναλντ Γουίνικοτ, λ.χ., μας εξηγεί πως ο φόβος θανάτου (υποείδος του γενικού «φόβου κατάρρευσης») δεν είναι παρά ο φόβος για ένα γεγονός που έχει ήδη συντελεστεί στο παρελθόν, απλώς εμείς δεν είχαμε ακόμα σχηματίσει την ταυτοτική έννοια του «εγώ» για να καταλάβουμε ότι συνέβαινε σ’ εμάς. Να μια πρώτη άμυνα προς την αντοχή υλικού λοιπόν: αν, πιο συνειδητοποιημένοι πια, καταλάβουμε ότι αυτή η απειλή του θανάτου, της εγκατάλειψης είναι έωλη, ανύπαρκτη, ή και ακίνδυνη, χάνει τον λόγο ύπαρξής της. Και δεν είμαστε καταδικασμένοι να ζούμε υπό τη σκιά της.
Δεν είμαι σίγουρη αν η Κωτσάκη κάνει συνειδητά τη σύνδεση με αυτή την ιδέα του Γουίνικοτ –τον οποίο, κατά τα άλλα, παραθέτει στο βιβλίο της–, φαίνεται όμως ότι αντιστέκεται στη φροϋδική απαισιοδοξία με την εξής λύση: η ανθεκτικότητα, λέει, είναι θέμα ευαισθησίας. Όσο πιο ευαίσθητος και τρυφερός είναι κανείς, τόσο πιο ανθεκτικός. «Βρίσκω τρομερό το γεγονός», γράφει, «πως από όλα μας το πιο επαναστατικό αλλά και το πιο ευάλωτο είναι αυτό που θα φάει την πρώτη πέτρα στο κούτελο. Αυτό που είναι στην πρώτη γραμμή της μάχης. Μα αυτό που βρίσκεται εκεί μπροστά είναι και το πιο ευαίσθητο σε αυτήν την πέτρα. Γιατί […] το αφορά περισσότερο από όλα μας αυτή η μάχη, γι’ αυτό ακριβώς είναι εκεί μπροστά και ανοίγει τον δρόμο […] Αναρωτιέμαι λοιπόν για πόσο ακόμη άραγε θα αντέχουμε να τρώμε αυτές τις πέτρες στα κούτελά μας. Εγώ στερεύω από αυτήν την αντοχή. Ευτυχώς. Και βγαίνω, βγαίνω στο φως».
Καλή κι η αντοχή υλικών, λοιπόν, αλλά ακόμα καλύτερη η φωτερή αποκάλυψη πως ο φόβος της κατάρρευσης είναι έωλος. Όχι επειδή δεν υφίσταται. Μα επειδή, παρά τις κοπώσεις και τις πιθανές αστοχίες, το υλικό της χαράς και της ελευθερίας του να είναι κανείς το εαυτό του λάμπει τόσο δυνατά, που χάνονται οι σκιές της απόρριψης, της εγκατάλειψης, της αδικίας, του θανάτου. Συνεχίζουν όλα αυτά να υφίστανται, φυσικά, μα δεν έχουν πια δύναμη πάνω μας.
Να τι κάνει αυτή η νουβέλα, λοιπόν, με την ιδιόμορφη σύστασή της: αφού σ’ έναν κόσμο ετεροκανονικό το coming out δεν σταματά ποτέ, δείχνει πώς, αν το πάρεις απόφαση και βγεις στο φως, κάθε χτύπημα σε κάνει πιο δυνατό, σοφότερο, ανθεκτικότερο, αμετανόητο, πιο χαρούμενο. Κι όλα αυτά με έναν τρόπο ποιητικό και γοητευτικό.
Με αφορμή το νέο της βιβλίο, «Το τούνελ», η Ξένια Κούρτογλου μιλά για τις απώλειες, τους χωρισμούς, τις ανατροπές της ζωής και την ψυχική ανθεκτικότητα, που μας βοηθά να ξανασταθούμε στα πόδια μας.
Με αφορμή το νέο του βιβλίο, «Η ανάγκη της εμψύχωσης», ο ομότιμος καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας μιλά για τη σύγχρονη εποχή της ψυχικής κόπωσης και της εσωτερικής παραίτησης.
17°
