Δημήτρης Λάλλας: Η μόδα και το πολιτιστικό της βάρος στον σύγχρονο κόσμο

Καθώς εδώ και λίγες δεκαετίες η μόδα έχει μπει στα μουσεία και εκτίθεται ως μια υψηλή τέχνη ανάμεσα στις άλλες, διευρύνεται η ελληνική βιβλιογραφία γι’ αυτό το πολιτιστικό φαινόμενο. Το βιβλίο του Ρολάν Μπαρτ «Το μπλε είναι φέτος στη μόδα… – Κείμενα για την ένδυση και τη μόδα» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πλέθρον το 2016, ακολούθησε η «Μικρή Ιστορία της Μόδας» του Δημοσθένη Δαββέτα (Διόπτρα, 2021) και οι «Βελονιές της πρωτοπορίας: Η ιστορία της μόδας του 20ού αιώνα» της Ζέφης Κόλια (Μεταίχμιο, 2023).

Το βιβλίο του Δημήτρη Λάλλα «Μόδα: Στον αστερισμό της νεωτερικότητας» είναι το πιο πρόσφατο που κυκλοφόρησε γύρω από αυτό το θέμα (εκδ. Πατάκη). Εντάσσεται στη σειρά «Κοινωνικές Σπουδές» που διευθύνει ο αναπληρωτής καθηγητής κοινωνιολογίας Παναγής Παναγιωτόπουλος, ένα βήμα έκφρασης νέων ερευνητών από το πεδίο των κοινωνικών επιστημών που απευθύνεται στο ευρύ κοινό, όχι αποκλειστικά στην επιστημονική κοινότητα. (Έχει ήδη κυκλοφορήσει το βιβλίο του Γιώργου Ρακκά, «Υπερτουρισμός. Ανέμελος καπιταλισμός και κοινωνική κρίση της πόλης».) Σ’ αυτόν τον τόμο, ο Δημήτρης Λάλλας τοποθετεί τη μόδα στο πλαίσιο της νεωτερικότητας, διατρέχει την ιστορία της, επισημαίνει τα χαρακτηριστικά της —εφημερότητα, ηδιαλεκτική παράδοσης και καινοτομίας, ανάπτυξη κλάδων όπως το πρετ-α-πορτέ και η γρήγορη μόδα— και αναλύει το πολιτιστικό της βάρος στον σύγχρονο κόσμο.

Ως κοινωνιολόγος ο Δημήτρης Λάλλας αντιμετωπίζει τη μόδα ως θεσμό της ύστερης νεωτερικότητας όπου επικρατεί η λατρεία του καινούργιου, η ανάγκη και η επιθυμία για διαρκή ανανέωση του εαυτού, η επιτάχυνση των ρυθμών της ζωής. Σχολιάζει τις διαφορετικές γλώσσες της μόδας: υψηλή (haute couture), μαζική (mass fashion), γρήγορη και γρήγορα κινούμενη (fast fashion), καθώς και το πώς χρησιμεύει σαν φίλτρο των κοινωνικών και των πολιτισμικών τάσεων και ως μηχανισμός συγκρότησης υποκειμενικότητας. Προπάντων, αναλύει τη μόδα ως οικονομικό μέγεθος που εντάσσεται στις λειτουργίες του κεφαλαίου και παράγει επιθυμία και ζήτηση, παρεμβαίνει και ορίζει τις κοινωνικές σχέσεις και συνδιαλέγεται με άλλους θεσμούς της νεωτερικότητας όπως τα ΜΜΕ, η διαφήμιση, η τεχνολογία, ο τουρισμός και η ψυχαγωγία.

Από το βιβλίο δεν λείπουν οι προειδοποιήσεις οι σχετικές με την υπερκατανάλωση και το περιβαλλοντικό της αποτύπωμα. Όπως γράφει ο Δημήτρης Λάλλας, «Η μόδα δεν είναι απλώς ένα φαινόμενο της νεωτερικότητας (κλασικής και ύστερης), αλλά ένα φαινόμενο το οποίο συνεργεί, μαζί με άλλους θεσμούς, στη διαμόρφωση της νεωτερικότητας. Η μόδα συμβάλλει καίρια στη διαμόρφωση των νεωτερικών χρονικών καθεστώτων, δηλαδή στους ρυθμούς, στις αφηγήσεις/αναπαραστάσεις για τον χρόνο, στον προσανατολισμό των ανθρώπων ως προς τον χρόνο και στις αξιοδοτήσεις τους για τις χρονικές φάσεις του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος. Επίσης, η μόδα εμφανίζει εκλεκτικές συγγένειες με άλλους νεωτερικούς θεσμούς και, υπ’ αυτή την προοπτική, συνεργεί στη διαμόρφωση βασικών όψεων της υποκειμενικότητας της ύστερης νεωτερικότητας (νοούμενης, με ιδεοτυπικούς όρους, ως ενός κυρίαρχου προτύπου υποκειμένου). Πέρα από το ότι η ανάδυση του θνησιγενούς καινούριου –το κεντρικό χαρακτηριστικό της μόδας– συναρμόζεται απολύτως με τους καπιταλιστικούς στόχους της κεφαλαιακής ανακύκλησης (πραγματοποίησης της αξίας) και της αντιμετώπισης του κορεσμού της ζήτησης, η μόδα εισηγείται τρόπους του σχετίζεσθαι με τον εαυτό, τους άλλους, τον χρόνο και τα αντικείμενα. Αυτή είναι η βασική θέση του βιβλίου αυτού. Η μελέτη των τρόπων παραγωγής, προώθησης και κυκλοφορίας της μόδας, της αισθητικής και συμβολικής αξίας των μοδάτων αντικειμένων και των τρόπων πρόσληψης, αποτίμησης και κατανάλωσης αυτών μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε σε τι είδους υποκειμενικότητες συγκροτούμαστε – ακόμη και αν κάποιοι/κάποιες μπορεί να κρατάμε κριτικές αποστάσεις από το παιχνίδι της μόδας. Η μόδα δεν είναι ένας καθρέφτης που αντανακλά τον νεωτερικό μας κόσμο, αλλά ένα συστατικό και διαμορφωτικό στοιχείο αυτού. Για να προβούμε στη διατύπωση μιας προκλητικής θέσης: Αν δεν είχε εμπεδωθεί πολιτισμικά η αναζήτηση της ανανέωσης του εαυτού μέσω του καινούριου, εφήμερου μοδάτου αντικειμένου (ή/και υπηρεσίας), μπορεί η επιτάχυνση απλώς των οικονομικών διαδικασιών να προκαλούσε μια ενδόρρηξη του καπιταλιστικού συστήματος».