Ο Μαρσέλ Προυστ και ο ξανακερδισμένος χρόνος

Δεν ξέρω αν το «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» του Μαρσέλ Προυστ είναι ανάμεσα στα «100 βιβλία που πρέπει κάποιος να διαβάσει πριν πεθάνει», και στην πραγματικότητα, ελάχιστα μ’ ενδιαφέρει. Εκείνο που ξέρω είναι ότι ο νέος τόμος «Η αναζήτηση του χαμένου χρόνου» από τις εκδόσεις Άγρα, με την επιλογή, τη σύνθεση, τον πρόλογο και τη μετάφραση της Κλαίρης Μιτσοτάκη, δίνει μια ιδιαίτερα ικανοποιητική εικόνα του σπουδαίου και σημαντικότατου αυτού βιβλίου. Επιπλέον, όσοι έτυχε να διαβάσουν το πολύ σημαντικό έργο του Γάλλου συγγραφέα σε νεότερη ηλικία, τους δίνει την αφορμή να θυμηθούν όλα όσα θα τους επιτρέψουν να αναβιώσουν εκείνη την εποχή. Να ξεκινήσουν δηλαδή τη διαδικασία ανάκτησης του χαμένου χρόνου.

«Κάποτε πλάγιαζα νωρίς». Όμως, ποτέ τα μάτια μου δεν έκλειναν ιδιαίτερα γρήγορα. Στην πραγματικότητα δεν πλάγιαζα για να κοιμηθώ αλλά για να διαβάσω. Και τις πιο πολλές φορές, παραδινόμουν στον ύπνο νωρίς το πρωί. Υπάρχει στη ζωή μας μια εποχή που εντελώς συμπτωματικά –καμιά φορά και κατά λάθος– είμαστε ξένοιαστοι. Για μένα η εποχή αυτή συμπίπτει μ’ ένα αρκετά μεγάλο διάστημα της φοιτητικής μου ζωής. Στο εννιάμηνο διάστημα σπουδών και παράλληλης ανεργίας –και με την υποστήριξη επιδόματος– διάβασα πολύ. Διάβασα Μπόρχες, διάβασα Χειμωνά, διάβασα Μπέκετ, διάβασα Μπαρτ, διάβασα Λαπαθιώτη, διάβασα Τζόις, διάβασα Μαρσέλ Προυστ.

Την ανάγνωση του «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο», που τότε κυκλοφορούσε από τον Ηριδανό σε μετάφραση Παύλου Ζάννα –που έφυγε αφήνοντας στη μέση τη «Φυλακισμένη»–, τη χρωστάω στον Γιώργο Βέλτσο, καθηγητή μου στη –θηλυκή τότε– Πάντειο, και σε μια σειρά ραδιοφωνικών εκπομπών που έκανε στο κρατικό ραδιόφωνο. Όταν ξεκινούσα το βιβλίο, δεν είχα την αίσθηση ότι αν το τελείωνα θα επρόκειτο για κάποιον αναγνωστικό άθλο. Βλέπεις, εκείνη η εποχή είχε πιο αργούς ρυθμούς στην καθημερινότητά της και ο μακροπερίοδος λόγος του Μαρσέλ Προυστ δεν φάνταζε καθόλου παράξενος. Ούτε οι τεράστιες περιγραφές του, ούτε καν οι λεπτομέρειες μιας καθημερινότητας που δεν έμοιαζε καθόλου μ’ εκείνη ενός εικοσάχρονου, 70 ολόκληρα χρόνια μετά από τη στιγμή που ξεκίνησε να δημοσιεύεται το βιβλίο αυτό.

Καθώς το σκέφτομαι τώρα, περισσότερα από 40 χρόνια μετά την πρώτη ανάγνωση, δεν μ’ ενδιέφεραν σχεδόν καθόλου –ούτε και τώρα– τα ήθη της εποχής εκείνης, ούτε η πολιτική κατάσταση, ούτε και η οπτική του Μαρσέλ Προυστ πάνω σ’ αυτά. Δεν μ’ ενδιέφεραν επίσης οι δομικές ή οι μορφικές καινοτομίες του βιβλίου, κι ας συνειδητοποίησα αργότερα ότι ήταν πολλές και πολύ σημαντικές. Ένα πράγμα που μ’ ενδιέφερε πολύ στο βιβλίο αυτό ήταν οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων: η λύπη, η ζήλια, ο πόνος, η αγάπη και τα πρόσωπα με τα οποία κάθε συναίσθημα από αυτά συνδέεται. Μπορώ να δω ακόμα και σήμερα τη Ζιλμπέρτ, τον Σουάν, τη γιαγιά, την κυρία ντε Γκερμάντ και πάνω απ’ όλες και όλους την Αλμπερτίν και να ζήσω αυτόν τον ανυπέρβλητο έρωτα από την αρχή.

Επίσης, ακόμη κι αν ήταν νωρίς, για κάποιον λόγο που αγνοώ για το «τότε» αλλά γνωρίζω πολύ καλά για το «τώρα», μ’ ενδιέφερε το ζήτημα της μνήμης, ο τρόπος με τον οποίο μέσα από ένα τυχαίο γεγονός, μπορεί να ανακληθεί μια ολόκληρη εποχή. Για παράδειγμα, στο Κομπραί, η θεία Λεονί, είχε προσφέρει στον αφηγητή μαντλέν βουτηγμένες σε αφέψημα φλαμουριάς. Κι εκείνος, ως ενήλικας πια, θα δεχθεί από τη μητέρα του μαντλέν βουτηγμένες στο τσάι. Η γεύση τους, η υφή τους ακόμα περισσότερο, του ξυπνά έναν ολόκληρο κόσμο αναμνήσεων μιας άλλης εποχής.

Όχι ακριβώς όταν είσαι νέος, αρκετά αργότερα, έρχεται κάποια στιγμή που αναζητάς ένα νόημα για όλα αυτά που έχουν συμβεί γύρω σου και μέσα σου. Παλεύεις να κατανοήσεις τον εαυτό σου, να συγκροτήσεις μια σταθερή ταυτότητα μέσα από την προσωπική σου ιστορία. Μια ιστορία που προκύπτει μέσα από τη μνήμη όλων εκείνων που έχεις ζήσει. Και κάποια στιγμή έρχεται η ώρα να τα επαναφέρεις και να τα αφηγηθείς. Όχι σ’ ένα ευρύ ακροατήριο, ενδεχομένως σ’ έναν ή δύο απόλυτα οικείους σου ή και αποκλειστικά στον εαυτό σου. Για τον Μαρσέλ Προυστ αλλά και για σένα, επειδή ακριβώς γνώρισες τον Μαρσέλ Προυστ και το «Aναζητώντας τον χαμένο χρόνο», αυτός είναι ο μοναδικός τρόπος να ανακτήσεις τον χρόνο που έχει περάσει. Να αναδυθείς ως άνθρωπος πέρα από τον χρόνο. Κι αν καταφέρεις να δεις τον εαυτό σου ως ον πέρα από τον χρόνο, θα έχεις καταφέρει να ξεπεράσει ακόμα και τον θάνατο.