Πάνος Βαλαβάνης: Σκύλοι από τους αρχαίους χρόνους

«Κοιτάω πάντα με λατρεία το αφεντικό μου περιμένοντας το χάδι του. Είμαι όμορφος. Το ξέρω. Τόσο όμορφος, που με έκανε αγγείο για το κρασί του». Από Αττικό ερυθρόμορφο ρητό του πρώιμου 5ου αιώνα π.Χ., σε μορφή σκύλου. Πώς γάβγιζαν οι σκύλοι στα αρχαία χρόνια; Άνθρωπος και σκύλος συνδέονταν από τα βάθη των αιώνων με δεσμούς ανιδιοτελούς αγάπης και συντροφικότητας; Από τους σκύλους της Αρχαιότητας διασημότεροι είναι ο Άργος, ο τρικέφαλος Κέρβερος και η φρικώδης Σκύλλα, που από τη μέση της ξεπηδούσαν λαιμοί που κατέληγαν σε τρομακτικά κεφάλια σκύλων. Στην «Οδύσσεια» κορυφαία στιγμή αποτελεί η συνάντηση του Οδυσσέα με τον πιστό του σκύλο Άργο, που έχει δημιουργήσει μια από τις πιο δυνατές και συγκινητικές εικόνες πίστης σκύλου της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ο Άργος, που είχε να δει τον Οδυσσέα από κουτάβι, τον αναγνώρισε από τη μυρωδιά του είκοσι χρόνια μετά και ξεψύχησε στα πόδια του.

«Εκεί κι ο Άργος κείτονταν τσιμπούρια φορτωμένος. Και τότε όπως μυρίστηκε κοντά του τον Δυσσέα / Κούνησε λίγο την ουρά, κατέβασε τα αυτιά του / Όμως δεν είχε ανάκαρα να τρέξει πιο κοντά του. / Έστρεψε κείνος τότε αλλού και σφούγγισε ένα δάκρυ». - Οδύσσεια ρ 290-299

Σε όλους τους πολιτισμούς της γης και σε όλες τις εποχές, οι σκύλοι αποτελούσαν μέρος της ζωής και της κουλτούρας των ανθρώπων και αντιμετωπίζονταν με τον ίδιο τρόπο όπως περίπου και σήμερα. Φύλακες, κυνηγοί, πιστοί σύντροφοι, συνοδοιπόροι και, συχνά, πολύτιμα μέλη της οικογένειας. Και, ναι, οι σκύλοι γάβγιζαν όπως και σήμερα.

«Κάποτε χιλιάδες χρόνια πριν, στην Παλαιολιθική περίοδο, μπορεί σε περισσότερα μέρη από ένα, κάποιοι λύκοι να έγιναν φίλοι με κάποιους ανθρώπους και να διαπίστωσαν γρήγορα ότι δεν θα έμεναν πεινασμένοι κοντά τους. Σιγά σιγά άρχισαν να τους ακολουθούν στη νομαδική ζωή τους και ίσως ορισμένα ζώα να πλησίασαν περισσότερο και να έγιναν μέρος των ανθρώπινων ομάδων. Κι έτσι ο φόβος έφυγε και οι λύκοι έγιναν σκύλοι, οι καλύτεροι φίλοι του ανθρώπου».

Ο Πάνος Βαλαβάνης, καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, συνέγραψε το υπέροχο βιβλίο «Σκύλοι από τους αρχαίους χρόνους» (εκδόσεις Πρώτη Ύλη) εικονογραφημένο εξαιρετικά από τη Χαρά Μαραντίδου, αρχιτέκτονα, εικαστικό και designer.

Προϊόν βαθιάς έρευνας, πρωτότυπο και μοναδικό, το βιβλίο οι «Σκύλοι από τους Αρχαίους Χρόνους» είναι αφιερωμένο στους σύγχρονους τετράποδους φίλους του κ. Βαλαβάνη, τον Πάκο, τη Λούνα και τη Μούσκα. Το κείμενο είναι ζωηρό, ευχάριστο και διαβάζεται εύκολα, διότι στον καθηγητή, άριστο γνώστη της αρχαίας Ελλάδας, αρέσει η εξιστόρηση του παρελθόντος, με τρόπο κατανοητό για τους μαθητές και το ευρύ κοινό ηλικίας από 10 έως 110 ετών. Στο σημαντικότερο βιβλίο για σκύλους που γράφτηκε στην αρχαιότητα, τον «Κυνηγετικό» του Ξενοφώντος, ο συγγραφέας του αναφέρεται με προσοχή και στην ονοματοδοσία των κυνηγόσκυλων.

Αναφέρει ότι τα πιο κατάλληλα ονόματα είναι τα σύντομα, τα μονοσύλλαβα ή δισύλλαβα, τα οποία προφέρονται εύκολα και γίνονται αντιληπτά από τα ζώα. Παραθέτει και μια λίστα με 49 κατάλληλα ονόματα. Όπως Ακτίς (αχτίδα, φλόγα, αστραπή), Φύλαξ (φρουρός, προστάτης), Χαρά (τέρψη, ηδονή), Θυμός (θάρρος, τόλμη), Αλκή (δύναμη, ανδρεία), Στερός (αλύγιστος, πεισματάρης), Σπέρχων (σπεύδων, γρήγορος), Λόχος (καρτέρι, ενέδρα), Οινάς (αυτός που έχει το χρώμα του κρασιού). Από το εξαίσια γραμμένο βιβλίο παραθέτω αποσπάσματα από ορισμένα κεφάλαια.

Ο Πάνος Βαλαβάνης για τα ίχνη μέσα στον χρόνο

Τριάντα χιλιάδες χρόνια πριν, αποκαλύφθηκε σκηνή κυνηγιού σε βραχογραφία από το σπήλαιο Αλταμίρα της Ισπανίας. Πρόκειται για την αρχαιότερη απεικόνιση σκύλου. Αλλά και 26.000 χρόνια πριν σε μια σπηλιά στη Νότια Γαλλία σε λασπωμένο έδαφος διατηρήθηκαν ίχνη από πατημασιές ενός παιδιού και ενός μικρού σκυλιού. Μπορούμε να φανταστούμε ένα μικρό παιδί που ζούσε με τη φυλή του στη σπηλιά να έχει γίνει φίλος με το σκυλί και να πορεύονται πλάι πλάι σε μικρές και μεγάλες διαδρομές μέσα και γύρω από τον τόπο κατοικίας τους. Για πρώτη φορά κατά την Αρχαϊκή περίοδο εμφανίζονται στην ελληνική τέχνη σκηνές με σκυλιά ως οικόσιτα ζώα που αυξάνονται ραγδαία από τα κλασικά χρόνια. Η πρώτη αναφορά σκύλων στην Αρχαία Ελλάδα γίνεται σε δύο πινακίδες μυκηναϊκής Γραμμικής Β’ γραφής από την Πύλο και τη Θήβα, που χρονολογούνται στον 13ο αι. π.Χ.

Οι σκύλοι σε μύθους και ιστορίες

Σκύλοι εμφανίζονται συχνά στα Ομηρικά Έπη: Στην «Ιλιάδα» ο Αχιλλέας προσβάλλει τους συμμάχους του, αλλά και τους εχθρούς του, βρίζοντάς τους ως θυμωμένα και ασυγκράτητα σκυλιά. Πάνω δε από τη νεκρική πυρά του Πατρόκλου θυσιάζει δύο από τα εννιά σκυλιά του νεκρού φίλου του, μαζί με τέσσερα άλογα και δώδεκα νεαρούς Τρώες. Στην «Οδύσσεια» βρίσκουμε μια απροσδόκητη πληροφορία: Δύο σκυλιά ρομπότ φύλαγαν το παλάτι του Αλκίνοου στο νησί των Φαιάκων. Ήταν φτιαγμένα από τον Ήφαιστο με ασήμι και χρυσάφι και όντας ακούραστα και άτρωτα, ξεπερνούσαν σε απόδοση τα φυσικά τους πρότυπα.

Σκύλοι από τις ανασκαφές

Πολλές από τις πληροφορίες σχετικά με τα σκυλιά της Αρχαιότητας λαμβάνουμε και από τα αρχαιολογικά ευρήματα, που προέρχονται από τις ταφές σκύλων. Μόνο του το γεγονός ότι τα ζώα αυτά έτυχαν ταφής αντίστοιχης των ανθρώπων και δεν πετάχτηκαν απλώς τα πτώματά τους σε έναν λάκκο, δείχνει την ιδιαίτερη σημασία που είχαν για τους ιδιοκτήτες τους, καθώς και μια γενικότερη ευαισθησία που έδειχναν οι αρχαίοι Έλληνες για τα αγαπημένα τους ζώα.

Τα εννέα βασιλικά κυνηγόσκυλα

Εντυπωσιακό κυνήγι απεικονίζεται στη μεγάλη, πολύχρωμη τοιχογραφία της πρόσοψης του βασιλικού τάφου της Βεργίνας. Η μεγαλύτερη ζωγραφική παράσταση της αρχαίας ελληνικής τέχνης είναι πολυπρόσωπη και παριστάνει μια δραστηριότητα ιδιαίτερα αγαπητή στον βασιλικό οίκο της Μακεδονίας. Η σύνθεση αποτελείται από έξι κυνηγετικές σκηνές που αναπτύσσονται στη σειρά, ανάμεσα σε δένδρα, βράχια, θάμνους και πέτρες. Συμμετέχουν δέκα κυνηγοί (3 έφιπποι και 7 πεζοί) και δεκαπέντε ζώα, από τα οποία τα εννιά είναι σκυλιά.

Της πλατείας Συντάγματος

Μεγάλη ευαισθησία δείχνει ένας τάφος των Ρωμαϊκών χρόνων με την ταφή ενός σκύλου. Φαίνεται πως αυτός είχε αφεντικό που τον φρόντιζε και τον αγαπούσε πολύ. Γιατί όταν πέθανε, τον αντιμετώπισε σαν να ήταν ο αγαπημένος του φίλος: τον έθεσε σε νεκροταφείο ανθρώπων, μέσα σε χτιστό τάφο, με πήλινες πλάκες στο δάπεδο για να μην ακουμπάει το άψυχο σώμα του στο χώμα. Τον έθαψε με το ωραίο περιλαίμιό του, όπως φορούσαν στους ανθρώπους τα αγαπημένα τους κοσμήματα.

Μέσα στον τάφο τού έβαλε ως κτερίσματα δυο γυάλινα μυροδοχεία, όπως συνήθιζαν να κάνουν στους ανθρώπους της εποχής. Η χρονολόγηση των γυάλινων αυτών αγγείων μάς βοηθάει να συμπεράνουμε ότι ο σκύλος έζησε τον 1ο-2ο αιώνα μ.Χ. Ο τάφος του αγαπημένου σκύλου βρέθηκε στη λεωφόρο Αμαλίας, στο πάνω μέρος της πλατείας Συντάγματος, κατά τις ανασκαφές που προηγήθηκαν της κατασκευής του Μετρό, από το 1992-1997. Το μέρος αυτό της πόλης, παρ’ όλο που σήμερα είναι τόσο κεντρικό, στην Αρχαιότητα βρισκόταν έξω από τα τείχη, γι’ αυτό χρησιμοποιήθηκε και ως νεκροταφείο.

Οι σκύλοι πάντα δίπλα στους ανθρώπους. Στο κυνήγι, στον περίπατο, στα συμπόσια, στις αγορές, στα γυμνάσια, στα ιερά, στον πόλεμο, στα παιχνίδια με τα παιδιά, στις επιτύμβιες στήλες, ο σκύλος στον ουρανό. Ο Αστερισμός του Μεγάλου Κυνός και το πιο φωτεινό του αστέρι, ο Σείριος.

Είχα καιρό να διαβάσω τόσο γλυκό και τρυφερό βιβλίο. Πώς φαίνεται ότι ο συγγραφέας αγαπά τον φίλο που περιγράφει; Όσο σκέφτομαι ότι στην Πομπηία βρέθηκε επιγραφή που προειδοποιούσε τους περαστικούς ότι το σπίτι φυλάσσεται από τον σκύλο φύλακα, με την ένδειξη «cavecanem», που σημαίνει –όπως καταλάβατε– «προσοχή, σκύλος», τόσο πολύ θέλω να ξαναπερπατήσω στους δρόμους της…