Μιλώντας με τους αρνητές ή αυτούς που αψηφούν τη λογική

Στην εποχή της αδιανόητης, και απολύτως φονικής, αμφισβήτησης του ορθού λόγου —αυτήν που ΔΕΝ χαρακτηρίζεται από την πανδημία του κορωνοϊού αλλά από τους αρνητές του εμβολίου σήμερα και των μέτρων κοινωνικής προστασίας μέχρι πρόσφατα—, αδυνατούμε να φανταστούμε πιο ταιριαστό, αλλά και πιο χρήσιμο, βιβλίο από αυτό. Το «Πώς να μιλήσετε στους αρνητές της επιστήμης: Συζητήσεις με υπέρμαχους της θεωρίας της Επίπεδης Γης, αρνητές της κλιματικής αλλαγής και λοιπούς που αψηφούν τη λογική» του πολύ σπουδαίου Lee McIntyre έρχεται την κατάλληλη στιγμή. Κι αυτό, όχι για να πειστούν οι αντιεμβολιαστές (πλέον δεν υπάρχει χρόνος γι’ αυτό: η μόνη πειθώ είναι η υποχρεωτικότητα εδώ και τώρα, και για αυτούς, και για εμάς, και για όλους), αλλά για να εξοπλιστούν με την πιο πλήρη φαρέτρα επιχειρημάτων όλοι οι άνθρωποι που δυο χρόνια τώρα κουβαλάνε την κοινωνία, την οικονομία, αλλά ΚΑΙ τους ίδιους τούς αρνητές, στις πλάτες τους — ή καλύτερα: μέσα στις τσέπες τους.

Στο εκπληκτικό αυτό βιβλίο, που συστήνουμε με όλες μας τις δυνάμεις —μάλιστα, κυκλοφόρησε στα ελληνικά σχεδόν ταυτόχρονα με την πρωτότυπη έκδοση—, ο McIntyre ξεκινά τη μελέτη αυτών «που αψηφούν τη λογική» από τους «επιπεδιστές». Έχει τη σημασία του αυτό, όπως μάς εξηγεί ο ίδιος:

Για ποιο λόγο ξεκίνησα με τη θεωρία της Επίπεδης Γης; Επειδή ήθελα να επιλέξω τους χειρότερους όλων. Να βρεθώ αντιμέτωπος με τον τύπο των αρνητών της επιστήμης που ακόμα και οι υπόλοιποι αρνητές θα χλεύαζαν. Σκέφτηκα ότι, εάν κατάφερνα να μελετήσω την πλέον στοιχειώδη περίπτωση άρνησης της επιστήμης, θα μπορούσα ίσως να μάθω πώς να μιλάω με άλλους αρνητές –όπως είναι οι σκεπτικιστές για την κλιματική αλλαγή– των οποίων οι απόψεις φαίνονται ενδεχομένως πιο μετριοπαθείς και διαφοροποιημένες. Στο πίσω μέρος του μυαλού μου θεωρούσα επίσης ότι όλοι οι αρνητές της επιστήμης ακολουθούν την ίδια στρατηγική ανάπτυξης συλλογισμών· άρα, τα επιχειρηματολογικά τεχνάσματα που θα χρησιμοποιούσα με τους επιπεδιστές, δηλαδή τους οπαδούς της θεωρίας της Επίπεδης Γης, μπορεί να αποδεικνύονταν αποτελεσματικά και στην περίπτωση των αρνητών της κλιματικής αλλαγής.

Αφού λοιπόν περάσει αρκετό χρόνο με οπαδούς της θεωρίας της Επίπεδης Γης, αλλά και πολλούς αντιεμβολιαστές, και υπέρμαχους του ευφυούς σχεδιασμού, και αρνητές της κλιματικής αλλαγής, κ.ο.κ, ο McIntyre άρχισε να διακρίνει ένα μοτίβο. Οι στρατηγικές όλων αυτών των ανθρώπων, όλων των αρνητών, ήταν πανομοιότυπες. Και αυτό διότι η άρνηση της επιστήμης σε κάθε εκδοχή της θεμελιώνεται, όπως λέει, στα ίδια συλλογιστικά σφάλματα. Μάλιστα, υπάρχουν εδώ πέντε ξεκάθαρα κοινά σημεία, ή αλλιώς η Στρατηγική των Πέντε Τεχνικών:

1. Επιλεκτική παρουσίαση δεδομένων
2. Πίστη σε θεωρίες συνωμοσίας
3. Επίκληση ψευδο-ειδικών (και απαξίωση των πραγματικών ειδικών)
4. Διάπραξη λογικών σφαλμάτων
5. Ανεδαφικές προσδοκίες ως προς τις δυνατότητες της επιστήμης

Ο McIntyre θα εφαρμόσει αυτό τον κανόνα ενδελεχώς σε όλες τις κατηγορίες άρνησης της λογικής, με τρόπους που είναι παραπάνω από αποκαλυπτικοί. Αυτά όμως που θα διαβάσουμε στην ανάλυσή του δεν είναι μόνο διδακτικά για τον καθένα μας (μολονότι είναι: και με το παραπάνω). Είναι επίσης, με έναν παράδοξο τρόπο, συναρπαστικά. Και εδώ μεγάλο ρόλο παίζει, βέβαια, το στιλ του McIntyre, που είναι ευθύ, ξεκάθαρο, συχνά χιουμοριστικό και, πάνω απ’ όλα, απλό. Δεν υπάρχουν σκοτεινά σημεία εδώ, υπεκφυγές, ή ξύλινη γλώσσα, όπως επίσης δεν υπάρχει και χλεύη, ή ειρωνεία. Η αφήγηση κυλά σαν νεράκι, γίνεται συχνά πολύ προσωπική και εξομολογητική —χωρίς να χάνει την «επιστημοσύνη» της ούτε λεπτό: άλλωστε υπάρχουν και 70 σελίδες με σημειώσεις και βιβλιογραφικές παραπομπές σε ΟΛΑ τα στοιχεία που παραθέτει—, και είμαστε παραπάνω από βέβαιοι πως όλοι οι αναγνώστες θα ρουφήξουν το βιβλίο με πραγματική απόλαυση.

Πριν περάσουμε σε ένα απόσπασμα από τον πολύ σημαντικό, καίριο και φυσικά επίκαιρο Επίλογο του βιβλίου, ας μας επιτραπεί να παραθέσουμε άλλα δύο σύντομα αποσπάσματα.Το ένα αφορά —τι άλλο— την πανδημία. Όμως υπό ένα άλλο πρίσμα:

Ένας άλλος τρόπος μέσω του οποίου η COVID-19 έγινε αντικείμενο πολιτικοποίησης ήταν η επιρροή ξένων παραγόντων. Γνωρίζουμε ήδη από προηγούμενες έρευνες ότι η Ρωσία υπήρξε υπεύθυνη για ένα σταθερό ρεύμα προπαγάνδας άρνησης με θέμα την κλιματική αλλαγή, τα εμβόλια και τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς. Θα μας ξάφνιαζε εάν ίσχυε το ίδιο και στην περίπτωση της COVID-19; Σύμφωνα με ερευνητές του Πανεπιστημίου Κάρνεγκι Μέλον, σχεδόν οι μισοί από τους λογαριασμούς Twitter που διαδίδουν λανθασμένες πληροφορίες σχετικά με τον κορωνοϊό είναι μάλλον μποτ (διαδικτυακά ρομπότ). Περίπου το 82% των πενήντα πιο επιδραστικών λογαριασμών που αναδημοσιεύουν τουίτ σχετικά με την άρση των περιορισμών στις μετακινήσεις και διαδίδουν θεωρίες συνωμοσίας για την COVID-19 είναι μποτ. Όλα αυτά ταιριάζουν απόλυτα με τις προσπάθειες παραπληροφόρησης των Ρώσων με σκοπό να εκμεταλλευτούν υπάρχοντα ρήγματα στην Αμερική για να σπείρουν περισσότερη διχόνοια και να επιφέρουν βαθύτερο διχασμό.

Το δεύτερο απόσπασμα έχει να κάνει με τα λεγόμενα «μεταλλαγμένα τρόφιμα» και τον τρομερό (και τρομερά άδικο) πόλεμο που τους έχει εξαπολυθεί, όχι από τους συνήθεις υπόπτους (τους «ψεκασμένους»), αλλά από τους… καλούς της υπόθεσης. Το κεφάλαιο αυτό, που είναι και το μικρότερο του βιβλίου, είναι καταπληκτικό. Νά όμως το απόσπασμα που λέγαμε:

Το πρόβλημα είναι το εξής: όταν ρωτάτε έναν μη ειδικό «Εμπιστεύεστε τους επιστήμονες για την ενημέρωσή σας όσον αφορά τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς;», μπορεί κάλλιστα να απαντήσει «Ναι», διότι σκέφτεται πως «Ναι, οι επιστήμονες είναι τόσο έξυπνοι που δεν μπορεί παρά να γνωρίζουν όλα τα στοιχεία που καταδεικνύουν πως η κατανάλωση γενετικά τροποποιημένων τροφίμων από τους ανθρώπους δεν είναι ασφαλής».

Νομίζουμε πως και μόνο αυτή η πρόταση δίνει πολλή τροφή για σκέψη. Αλλά ας κλείσουμε με μία μόνο παράγραφο από τον Επίλογο:

Στο πλαίσιο της διαδικασίας εκμάθησης τού πώς να απευθυνόμαστε σε έναν αρνητή της επιστήμης, πρέπει να αναμετρηθούμε με την εξής πρόκληση: να πείσουμε κάποιον όχι απλώς να μεταστραφεί, αλλά να διευρύνει τη σφαίρα ενδιαφέροντος που περιλαμβάνει τα πράγματα στα οποία αποδίδει αξία. Και θα το καταφέρουμε μόνο εάν έχουμε κατά νου το κοινό σε όλους μας στοιχείο της ανθρωπινότητας. Το να ασπαστούμε την άποψη ότι κάποιος με τον οποίο διαφωνούμε εξακολουθεί να αξίζει την απεύθυνσή μας σημαίνει να επενδύουμε στους συνανθρώπους μας και στο κοινό μας μέλλον. Ενώ προσπαθούμε να πείσουμε τους αρνητές της επιστήμης να διευρύνουν τη σφαίρα ενδιαφέροντός τους, θα πρέπει να διευρύνουμε και τη δική μας ώστε να τους συμπεριλάβουμε. Μια δύσκολη συνομιλία με κάποιον υποδηλώνει ότι δείχνουμε επαρκή σεβασμό στο πρόσωπό του, ώστε να προσπαθήσουμε να τον πείσουμε για το σφάλμα του. Αντί να περιφρονούμε ή να αποφεύγουμε τέτοιου είδους συναντήσεις, ας τις αντιμετωπίσουμε ως το καλύτερο μέσο για να εξασφαλίσουμε την ανανέωση της εμπιστοσύνης και της ενσυναίσθησης, που αμφότερες είναι δυνατόν να επιφέρουν αλλαγές σε επιστημολογικό και κοινωνικό επίπεδο.

Ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να προσεγγίσουμε τους αρνητές της επιστήμης είναι να συζητούμε μαζί τους μέσα σε κλίμα ηρεμίας και σεβασμού — να επιδιώκουμε τη συνάντηση πρόσωπο με πρόσωπο.

Ναι, αυτά είναι πράγματα που πρέπει να μας απασχολούν όλους. Και, πρώτον-πρώτον, αυτόν που υπογράφει το παρόν κείμενο.

ΥΓ. Ο Lee McIntyre είναι Ερευνητικός Εταίρος στο Κέντρο για τη Φιλοσοφία και την Ιστορία της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Βοστόνης και διδάσκει Ηθική στη Σχολή Επιμόρφωσης του Χάρβαρντ. Τη μετάφραση του εξαιρετικά χρήσιμου αυτού εγχειριδίου υπογράφουν οι Αιμιλία-Αλεξάνδρα Κρητικού και Έμιλυ Κρητικού. Εξαιρετική δουλειά, και μπράβο τους. Μπράβο και στις Εκδόσεις Ροπή συνολικά, που επιμένουν να μας προσφέρουν σπουδαία επιστημονικά βιβλία, οι συγγραφείς των οποίων δεν κάνουν μεν την παραμικρή έκπτωση, μα που μπορούν να διαβαστούν —κυριολεκτικά— από όλους τους φιλομαθείς αναγνώστες.