Γιώργο Σκαμπαρδώνη, γιατί οι Ξιφολόγχες του 1931 σημαδεύουν το δικό μας 2026;

Πόσο εύκολο είναι να χωρέσει μια ολόκληρη πόλη μέσα σ’ ένα μυθιστόρημα; Και πόσο πιο δύσκολο είναι να μεταφερθεί αυτή η πόλη στη σκηνή; Το νέο εγχείρημα του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος επιχειρεί ακριβώς αυτό: να μετατρέψει σε θεατρική εμπειρία τον «Ήλιο με ξιφολόγχες», το μυθιστόρημα του Γιώργου Σκαμπαρδώνη, που κυκλοφόρησε το 2023 (εκδ. Πατάκη). Η παράσταση, σε σκηνοθεσία της Ελένης Ευθυμίου, κάνει πρεμιέρα στις 14 Μαρτίου στο Θέατρο της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών και επιστρέφει τον θεατή σε μια από τις πιο ταραγμένες περιόδους της ιστορίας της Θεσσαλονίκης.

Πρόκειται για ένα πολιτικό δράμα με έντονα αστυνομικά στοιχεία, το οποίο συνδυάζει ιστορική έρευνα, μυθοπλασία και ανθρώπινο πάθος, ανασυνθέτοντας την ατμόσφαιρα του Μεσοπολέμου. Στο κέντρο της αφήγησης βρίσκεται ο ταγματάρχης Γόρδιος Κλήμεντος, επικεφαλής της αντικατασκοπίας της πόλης το πρώτο εξάμηνο του 1931. Η αποστολή του είναι να διαχειριστεί ένα εκρηκτικό μωσαϊκό αντιθέσεων: εθνικιστές εναντίον αριστερών, βασιλικοί εναντίον βενιζελικών, κομμουνιστές εναντίον τροτσκιστών, ενώ στο παρασκήνιο κινούνται πράκτορες, παρακρατικοί και ξένες δυνάμεις.

Η Θεσσαλονίκη που περιγράφει ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης δεν είναι απλώς μια πόλη, είναι ένα πεδίο σύγκρουσης. Ένα σύμπαν όπου 140.000 πρόσφυγες, πολιτικές εντάσεις, κοινωνικές ανισότητες και σκοτεινά πάθη συνυπάρχουν σε μια επικίνδυνη ισορροπία. Και η αφήγηση κορυφώνεται σε ένα ιστορικό γεγονός που παραμένει σχετικά άγνωστο: το πογκρόμ του Ιουνίου 1931 και τον εμπρησμό του εβραϊκού συνοικισμού Κάμπελ, την πρώτη μεγάλη οργανωμένη αντισημιτική επίθεση στην Ευρώπη του 20ού αιώνα.

Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης και η Θεσσαλονίκη ως «λογοτεχνική ψύχωση»

Για τον Γιώργο Σκαμπαρδώνη, η πόλη αυτή δεν είναι απλώς σκηνικό, αλλά δημιουργική εμμονή. Όπως ο ίδιος λέει, η Θεσσαλονίκη λειτουργεί περισσότερο ως φαντασιακός τόπος παρά ως γεωγραφική πραγματικότητα. «Η Θεσσαλονίκη είναι ψύχωση. Λογοτεχνική ψύχωση. Δεν υπάρχει ως πραγματική πόλη, αλλά ως φάσμα, ως σύνολο ρευστών αντανακλάσεων», σημειώνει χαρακτηριστικά. Η διατύπωση αυτή εξηγεί πολλά για το έργο του συγγραφέα, ο οποίος εδώ και δεκαετίες επιστρέφει διαρκώς στο ίδιο αστικό τοπίο, εξερευνώντας τις ιστορικές και μυθολογικές του διαστρωματώσεις. Στον «Ήλιο με ξιφολόγχες» η πόλη εμφανίζεται σε μια στιγμή κρίσης, σε μια εποχή που οι πολιτικές και κοινωνικές εντάσεις συσσωρεύονται επικίνδυνα.

Το αποτέλεσμα είναι ένα μυθιστόρημα που λειτουργεί ταυτόχρονα ως ιστορική ανασύσταση, αστυνομικό θρίλερ και ερωτικό δράμα. Ο συγγραφέας παρακολουθεί τον ήρωά του καθώς προσπαθεί να επιβάλει την τάξη σε μια κοινωνία που μοιάζει να διολισθαίνει στο χάος, ενώ ο ίδιος παρασύρεται από ένα ανεξέλεγκτο ερωτικό πάθος. Αυτή η αντιπαράθεση ανάμεσα στον δημόσιο ρόλο και τον ιδιωτικό πυρετό του έρωτα είναι κεντρική στο βιβλίο. Ο Σκαμπαρδώνης αντιμετωπίζει τον έρωτα όχι απλώς ως προσωπική περιπέτεια, αλλά ως δύναμη που μεταμορφώνει τον άνθρωπο. «Το παλαβό πάθος που κυριεύει τον ταγματάρχη τον μαλακώνει. Τον κάνει πιο μετριοπαθή, πιο λογικό, ίσως και πιο έντιμο. Ο έρωτας μετριάζει την αγριότητα της δουλειάς του».

Σε έναν κόσμο όπου η βία και ο φανατισμός πολλαπλασιάζονται και με τον αντισημιτισμό να επανεμφανίζεται με νέες μορφές σε όλη την Ευρώπη, ένιωσε άραγε ο συγγραφέας ότι γράφει και για το παρόν; «Η λογοτεχνία οφείλει να είναι μια απόλαυση ανάγνωσης, μια αισθητική πραγμάτωση», απαντά. «Το λογοτεχνικό έργο είναι ένα αύταρκες σύμπαν πολλαπλών σημάνσεων και η σύνδεσή του με την Ιστορία είναι ζήτημα κρίσης του αναγνώστη».

Ελένη Ευθυμίου: Από τη σελίδα στη σκηνή

Η μεταφορά ενός τόσο πυκνού μυθιστορήματος στο θέατρο αποτελεί πρόκληση. Η διασκευή υπογράφεται από τη σκηνοθέτρια Ελένη Ευθυμίου σε συνεργασία με τον ίδιο τον συγγραφέα και τον Δημήτρη Ζάχο, σε μια διαδικασία που απαιτούσε πολλές επιλογές και αναπόφευκτες απώλειες. «Χάριν της θεατρικής οικονομίας χρειάστηκε να “θυσιαστούν” κάποιοι ήρωες που μας άρεσαν», εξηγεί η Ελένη Ευθυμίου. «Και κάποιες πανέμορφες λογοτεχνικές περιγραφές που, όμως, δεν μπορούσαν να γίνουν σκηνικές δράσεις».

Η ίδια ήρθε σε επαφή με το έργο έπειτα από πρόταση του καλλιτεχνικού διευθυντή του ΚΘΒΕ, Αστέρη Πελτέκη. Από τις πρώτες κιόλας σελίδες ένιωσε ότι το βιβλίο κρύβει μια ισχυρή θεατρική δυναμική. Μια σκηνή, η περιγραφή μιας πυρκαγιάς που ξεκινά από λάθος, με πρωταγωνιστή έναν αρουραίο, ήταν αρκετή για να ενεργοποιήσει τη φαντασία της. «Ήταν τόσο γλαφυρός ο τρόπος που περιγράφονταν οι δράσεις, που άρχισα να σκέφτομαι πώς θα μπορούσε η αφήγηση και η εικόνα να παντρευτούν επί σκηνής».

Από εκεί και πέρα, η σκηνοθετική προσέγγιση κινήθηκε προς μια αισθητική που θυμίζει κινηματογραφικό μοντάζ. Οι εναλλαγές τόπων και σκηνών, που στο μυθιστόρημα έχουν σχεδόν κινηματογραφική ροή, μεταφέρονται στη σκηνή με έναν ρυθμό που επιχειρεί να διατηρήσει την ένταση της αφήγησης. Η Ελένη Ευθυμίου δεν αντιμετωπίζει τη μεταφορά απλά ως ιστορικό ντοκουμέντο. Στόχος της παράστασης είναι να μιλήσει στο σήμερα. «Θεωρώ ότι είναι σημαντικό το θέατρο ν’ ανοίγει συζητήσεις. Να προβληματίζει και να μας υπενθυμίζει τις ευθύνες μας ως πολιτικών όντων. Τόσο το μυθιστόρημα όσο και η ίδια η παράσταση φανερώνουν πως το φίδι του φασισμού μπορεί να εκκολαφθεί μέσα από την ανοχή του συστήματος, την ανέχεια και τις κοινωνικές ανισότητες αλλά και μέσα από τις ίσες αποστάσεις».

Ιστορία που επιμένει να επιστρέφει

Το πολιτιστικό μωσαϊκό που αποτελούσε τότε η Θεσσαλονίκη –Έλληνες, Εβραίοι, πρόσφυγες, αριστεροί, εθνικιστές, παρακρατικοί– αναδύεται στη σκηνή ως ένα σύμπαν πολλαπλών ταυτόχρονων πιέσεων, όπου κανείς δεν είναι απόλυτα αθώος και κανείς δεν ελέγχει τελικά τη ροή των γεγονότων. Ούτε ο Γόρδιος. Η αντικατασκοπία, ο έλεγχος, η τάξη, όλα αποδεικνύονται ψευδαίσθηση μπροστά στον χείμαρρο του Ιουνίου του ’31.

Ένα πολιτικό δράμα, με αστυνομικά στοιχεία και βαθιά ερωτική φόρτιση, ο «Ήλιος με ξιφολόγχες» φτάνει στη σκηνή του ΚΘΒΕ με ό,τι χρειάζεται για να αφήσει ίχνη: μια πόλη που έχει βιώσει τα χειρότερα και εξακολουθεί να τα αρνείται, έναν ήρωα που η αδυναμία του τον κάνει πιο αληθινό και ένα ιστορικό γεγονός που παραμένει στη σκιά της συλλογικής μνήμης. Αξίζει να πάτε!

Info
Θέατρο Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Εθνικής Αμύνης 2, Θεσσαλονίκη
Πρεμιέρα: Σάββατο 14 Μαρτίου