Η Τέχνη ως ζωτικός Θάνατος

Εις μνήμην Ανδρέα Αγγελάκη, Αγίου και Μάρτυρος.

Τη δεκαετία του 1980 ο Σταμάτης Κραουνάκης ήρθε στην ελληνική μουσική με το ντουέντε του Διονύσου για να συντρίψει το Κράτος μιας εθνικής κανονικότητας που ξεφάντωνε με ΛΕ-ΠΑ και βλαχοντίσκο γαρύφαλλα στις Λεωφόρους της Αμαρτίας.

Ο Κραουνάκης είναι για μένα ο γνησιότερος επίγονος του Μ. Χατζιδάκι μέσα σε αυτό που ονομάζουμε νεοελληνική κουλτούρα, επειδή ακριβώς μεταμόρφωσε τη λυρική ευαισθησία του Χατζιδάκι σε θυμικό λυγμό και σε έναν αναπολογητικό θρήνο που κρύβει συνταγές για παλιές πληγές και θεομηνίες. Η μουσική αλλά και ο λόγος του Κραουνάκη είναι τα αντίπαλα δέη ενός ζωτικού πένθους, οι ισόπαλες εκφάνσεις μιας ειρωνικής ελεγείας που περιγελά τον Θάνατο, οι εκστατικές κορυφώσεις ενός αμανέ τον οποίο χορεύουν οι υποψήφιοι νεκροί και κάθε τύπου αντιφρονούντες στις κοινωνικές φυλακές και τα ψυχιατρεία.

Και αναμφισβήτητα ο μεγάλος αυτός καλλιτέχνης έχει προσφέρει σημαντικά έργα στο ελληνικό θέατρο που, όπως και αντίστοιχα έργα άλλων συνθετών, έχουν αυτονομηθεί μουσικά, «θεατροποιώντας» την έντεχνη και την ποπ κουλτούρα μας. Πόσοι και πόσες δεν έχουμε ψάλλει σαν Χορός της Μήδειας «Του Έρωτα μέγα Κακό σπαράζεις τους Ανθρώπους» και πόσοι και πόσες δεν έχουμε θρηνήσει για την «Κρουαζιέρα του Διαδρόμου» και τη «Δεσποινίδα Βαλεντάιν»;

Η αισθητική του Κραουνάκη δεν είναι απλώς θεατρόφιλη, αλλά τόσο θεατρογενής που, όταν ο συνθέτης μάς δίνει ένα έργο για το θέατρο, αντιλαμβανόμαστε αμέσως πως η μουσική του έχει παραχθεί ως παράσταση της ύπαρξης. Δεν είναι τυχαίο εξάλλου που και πολλά από τα «κανονικά» τραγούδια του συνθέτη έχουν μια φύσει θεατρικότητα ως ζωντανές επιτελέσεις ανθρωπίνων παθών. (Ακούστε για παράδειγμα την «Κυριακή», αυτόν τον σπαρακτικό γυναικείο μονόλογο για τους λαϊκούς Έρωτες των ανθρώπων).

 

Το ντουέντε είναι ο Διόνυσος

Η διάλεξη του Λόρκα «Παιχνίδι και θεωρία του ντουέντε» που δόθηκε στο Μπουένος Άιρες το 1933, και δέκα μελοποιημένα ποιήματα του μεγάλου ισπανού δραματουργού αποτελούν το υλικό αυτής της μουσικής περφόρμανς.

Το ντουέντε, για τον Λόρκα, είναι μια δημιουργική ενόρμηση που οδηγεί τον καλλιτέχνη σε «κοχλασμό» κι από την άλλη μεριά χρίζει το έργο τέχνης με μια ανεξήγητη γοητεία. Το ντουέντε είναι μια μυστηριώδης χθόνια δύναμη εφάμιλλη του Θανάτου, η οποία γίνεται τελικά η γενεσιουργός Αιτία και ταυτοχρόνως το Αιτιατό της Τέχνης. Η πιο καθαρή έκφραση του ντουέντε βρίσκεται για τον Λόρκα στο φλαμένκο και τις ταυρομαχίες, όπου οι περφόρμερ «φλέγονται» από την εξώλογη δύναμη του ενστίκτου κι από το πάθος της απάρνησης του Εαυτού για χάρη της Τέχνης.

Τα βασικά συστατικά του ντουέντε είναι το εξώλογο, το διαβολικό, το χθόνιο και ως εκ τούτων η βαθιά συναίσθηση του Θανάτου από την πλευρά του Δημιουργού, αλλά και του Θεατή. Το ντουέντε είναι ουσιωδώς η Μούσα του Θανάτου κι ένας Άγγελος της Καταστροφής και της Έκστασης που εξοντώνει τη λογική συνείδηση του ανθρώπου, ωθώντας τον στην καλλιτεχνική Δημιουργία. Το ντουέντε, τέλος, δεν έχει καμία σχέση με τις τέλειες φόρμες και τις γαλάζιες συνειδήσεις του Απολλώνειου, αλλά διαφαίνεται καθαρότατα στη δημιουργική Καταστροφή και τη μέθεξη του Διονυσιακού.

Μέσα σε αυτή τη συνθήκη του ντουέντε, ο Κραουνάκης έστησε μια Τελετουργία με τελεστές δυο ψαλμωδούς και Ιερουργό τον ίδιο, επιτελώντας μουσικά την πιο ουσιαστική δοξολογία για τον Θάνατο που είναι τελικά η ύστατη ελπίδα για Αλλαγή και παλιγγενεσία.

Βγαίνοντας ο συνθέτης στη σκηνή, άρχιζε να ερμηνεύει το κείμενο με παραθετική ψυχραιμία και διδακτική προσήνεια, αλλά αυτό ήταν μόνο ένας πρωτογενής δόλος. Ως Ιερουργός της Λιτανείας θα εκραγεί αργότερα σε μια δηλητηριώδη ειρωνεία larger-than-life θεατρίνου και σε αυτόν τον σπαρακτικό αναστεναγμό που δεν χωράει τον κόσμο του. Τα χέρια του, όμως, που ανοίγονταν διάπλατα για να ξορκίσουν μακριά κάθε εισβολή, «ζωγράφιζαν» ταυτόχρονα έναν ορίζοντα του ανθρώπινου Πάθους, που ήθελε να μας χωρέσει όλους. 

Οι δύο ψαλμωδοί της Λειτουργίας με τα μαύρα black-tie πουκάμισα και τις φούστες-άμφια σαν ανδρικά κιμονό, έδωσαν ανθρώπινη ύλη στη μουσική, ο καθένας με τη δική του εκφραστικότητα. Πιο εσωτερικός και εικαστικά πλαστικότερος ο Χ. Γεροντίδης, τεχνικά ανυπέρβλητος και τραγουδιστικά παντοδύναμος ο Κ. Μπουγιώτης συμπλήρωναν ο ένας τον άλλο ως αντίστροφα είδωλα μιας κοινής δύναμης.

Τα κοστούμια του νεοφώτιστου στο θέατρο Θ. Καραγκούνη είχαν υψηλό στυλ και ιδιοτυπία μες στην αισθητική αρτιότητα και την ιερατική συμβολικότητά τους.

Το σκηνικό περιβάλλον της Χ. Κάλμπαρη με την ιερή Τράπεζα, τα κεριά, τα πορτοκάλια και τις γυάλες με το «αίμα» έδωσε μια χοϊκή μεσογειακότητα στην παράσταση. Και οι τόσο εύστοχοι φωτισμοί της Σ. Κάλτσου επέτειναν εναλλάξ το κλίμα της κατάνυξης και της έκστασης.

Οι δύο μουσικοί (ο Β. Ντρουμπογιάννης στο πιάνο και ο Γ. Ταμιωλάκης στο τσέλο) συμβίωναν παραστασιακά με τους περφόρμερ, αντιδρώντας με ευαισθησία και προσήλωση στο σκηνικό Πάθος.

Η έξοχη μουσική του Κραουνάκη που έντυσε τα ποιήματα του Λόρκα, άλλοτε ανέδιδε τη μεσογειακή δύναμη ενός φλαμένκο ή ενός αμανέ, κι άλλοτε μας πλημμύριζε με μια θρηνητική συντριβή και τη μυστηριακή μελαγχολία του Θανάτου. Άλλοτε γινόταν θούριο εμβατήριο κι άλλοτε πένθιμη Ακολουθία, χωρίς να προσπαθεί να αναμετρηθεί με κανένα άλλο μουσικό έργο για τον Λόρκα.

Τέλος, είναι «εθνική» ευλογία που για τα ποιήματα χρησιμοποιήθηκε η μετάφραση του Ανδρέα Αγγελάκη, η οποία εκκινεί φύσει και θέσει από την «ομοφυλόφιλη ευαισθησία» και παρρησία αυτού του μεγάλου Έλληνα Ποιητή.

Και κάπως έτσι Αγγελάκης, Λόρκα και Κραουνάκης, άλλοι εν Τάφω και άλλοι εν Ζωή, μας έδωσαν μια σκηνική Μαρτυρία για την Τέχνη που είναι πάντα ένας Ζωτικός Θάνατος.

Υ.Γ.
«ΨΥΧΟΣΑΒΒΑΤΟ», Α. Αγγελάκης
Σάββατο των Ψυχών. Εξουθένωση και ειρήνη.
Ελάτε όλοι οι δικοί μου, κρατείστε για κόλλυβα
τα πάθη σας
σπάστε ρόδι
τριγυρίστε με με δάκρυ κατανόηση σιωπή.Ψάχτε τα σημάδια μου
και σήμερα πλήρωσα το φόρο μου:
Τόσο αίμα
τόσο σπέρμα
τόση αγωνία
τόσοι δρόμοι
τόσα κορμιά
τόσα φιλιά
εξαγνίσθηκα
συγχωρέθηκα
άλλο δεν έχω να δώσω
μου τα πήραν όλα
είμαι έτοιμος πια να μεταλάβω

---

Δείτε περισσότερες πληροφορίες για την παράσταση στο Guide της Athens Voice