Όταν έχουν ειπωθεί σχεδόν όλα για τον Μπράιαν Γουίλσον, τους Beach Boys και το Pet Sounds, μένει να δούμε αν ο δίσκος εξακολουθεί να συγκινεί πέρα από τον μύθο του
Στα μη λαοφιλή καφέ του Παγκρατίου όπου συχνάζουμε μόνο όσοι μεγαλώσαμε σ' αυτήν τη γειτονιά της Αθήνας, σπάνια ακούς τη μουσική εάν κάθεσαι έξω, κάτω από τις ομπρέλες, μακριά από τη μπάρα. Μια ράθυμη Κυριακή, ωστόσο, ήμουν σίγουρος για τη μελωδία και τους στίχους που έφταναν αχνά στ' αυτιά μου: ήταν το «Surfin' U.S.A.» των Beach Boys. Το μυαλό, έπειτα, τις πήρε μόνο του τις στροφές, αφού είναι αδύνατον, πια, ν' ανατρέξεις στο αμερικάνικο συγκρότημα δίχως να σκεφτείς το εμβληματικό Pet Sounds. Άλλωστε φέτος συμπληρώνει και 60 στρογγυλά χρόνια ζωής – τόσα μετράμε από την κυκλοφορία του, το μακρινό 1966.
Είναι ωραία πρόσοψη αυτό το «60 χρόνια Pet Sounds». Με λίγη τύχη στον χαμό θεμάτων τα οποία διεκδικούν την καθημερινή μας προσοχή μπορεί ν' αποφέρει κλικ και να ενεργοποιήσει βαθιά μουσικόφιλα ένστικτα. Ακόμα κι αν το περιεχόμενο τεμπελιάσει, αρκούμενο σε ένα εκ νέου γυάλισμα των «ασημικών» του ποπ/ροκ πολιτισμού. Ένα πρώτο ζητούμενο, λοιπόν, είναι να δούμε μήπως έξι δεκαετίες είναι τελικά πολλές. Μήπως δεν γίνεται, πια, να γράψεις κάτι που να μην υπακούει στην πάντα καλόβολη (και ενίοτε όντως χρήσιμη) ρήση «για να μαθαίνουν οι νεότεροι και να θυμούνται οι παλαιότεροι», μηρυκάζοντας όσα έχουμε διαβάσει ήδη κάμποσες φορές;
Η πικρή αλήθεια είναι ότι δεν υπάρχει κάτι καινούριο να ειπωθεί γύρω από τους βασικούς πυλώνες κατανόησης του Pet Sounds. Αναγκαστικά, δηλαδή, θα σταθείς ξανά στην κομβική απόφαση του Μπράιαν Γουίλσον ν' αποσυρθεί από τις συναυλίες (1965) ώστε να μεγιστοποιήσει τον χρόνο που θ' αφιέρωνε στο γράψιμο τραγουδιών και στις ηχογραφήσεις. Υποχρεωτικά, έπειτα, θα πρέπει να γράψεις για το πού έβγαλε αυτό το πείραμα, μιλώντας για τη ριζοσπαστική χρήση του στούντιο και για την κοσμογονική επανάσταση που επήλθε στη μουσική παραγωγή. Ναι, πάλι θα πούμε κάπου εδώ για την εισαγωγή του «God Only Knows», ώστε να εξηγηθεί πώς οι συμβατικές ποπ/ροκ ενορχηστρώσεις βρήκαν χώρο όχι μόνο για τσέμπαλα, γαλλικά κόρνα και άρπες, αλλά και για κουτάκια αναψυκτικών, μπουκάλια και κόρνες ποδηλάτων, ώστε να μπορέσει ο Γουίλσον να κινηθεί λίγο πιο πέρα από τον ηχητικό ορίζοντα της εποχής –στον οποίον κυριαρχούσε το θρυλικό Wall of Sound του Phil Spector.
Δεν υπάρχει διαφυγή, δε, ούτε από το κλισέ των κλισέ, που ακούει στ' όνομα «οι υπέροχες φωνητικές αρμονίες των Beach Boys». Τι να κάνουμε, ακόμα κι αναγνωρίσουμε, πολύ σωστά, τα δάνεια από τη μαύρη doo-wop παρακαταθήκη και από τα φωνητικά σύνολα της δεκαετίας του 1950 (ή και τις λόγιες χορωδίες, γιατί όχι;), άλλαξε τότε όλη η φιλοσοφία της ποπ ερμηνείας. Με το τραγούδι να γίνεται αναπόσπαστο τμήμα μιας συνολικής, λίαν λεπτοδουλεμένης ηχητικής αρχιτεκτονικής, όπως εύκολα συμπεραίνεις ακόμα κι αν ακούσεις το «Wouldn't It Be Nice» για πρώτη φορά στη ζωή σου.
Από την άλλη, οι συζητήσεις περί τέχνης δεν είναι διελκυστίνδα καινοτομίας: πάντα είχε (και θα έχει) αξία να φωτίζεις ήδη δεδομένα πράγματα υπό διαφορετικές γωνίες, κομίζοντας νέες ισορροπίες ή/και καταρρίπτοντας μύθους. Ως ένα σημείο, ας πούμε, θεωρώ ότι το Pet Sounds έχει υποφέρει από τη διασύνδεσή του με τη χρήση LSD, ακόμα κι αν ήταν ο ίδιος ο Γουίλσον που δήλωσε ότι οι σχετικές εμπειρίες επηρέασαν και το πώς άκουγε μουσική και το πώς αντιλαμβανόταν τις δημιουργικές της λεπτομέρειες. Δεν κομίζουμε γλαύκας εις Αθήνας αν επισημάνουμε πόσοι άλλοι καλλιτέχνες χρησιμοποίησαν LSD δίχως ποτέ να φτάσουν σ' έναν παρόμοιο δίσκο, έτσι; Έπειτα, είναι κι αυτό το χαζό «οι Beatles άκουσαν το Pet Sounds κι έφτιαξαν το Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band». Το οποίο κονιορτοποιεί κι υπεραπλουστεύει μια απίθανη περίοδο λαϊκής αγγλο-αμερικανικής δημιουργικότητας, αγνοώντας και τις ζυμώσεις της δεκαετίας του 1960 (την αλλαγή της κοινωνικής αντίληψης περί νεανικότητας, που δημιούργησε μια φρέσκια πολιτισμική αγορά), όπως και το αλισβερίσι μεταξύ των κορυφαίων εκείνων των καιρών.
Ναι, φυσικά κι άκουσαν το Pet Sounds οι Μπιτλς, ο Σερ Πολ Μακάρτνεϊ το έχει επισημάνει σε διάφορες συνεντεύξεις. Όμως και οι Beach Boys δεν έμειναν ανεπηρέαστοι από τη Βρετανική Εισβολή: χρόνια αργότερα, ο Γουίλσον περιέγραψε (στο «Paste») πόσο τον εντυπωσίασε το Rubber Soul (1965), αποκαλύπτοντάς του ότι ένας ποπ δίσκος γινόταν να σταθεί όχι σαν συλλογή δυνητικών singles και γεμισμάτων, μα (και) ως ενιαίο καλλιτεχνικό σύνολο. Επιπλέον, και τα δύο γκρουπ έβλεπαν τι έκανε παράλληλα ο Μπομπ Ντίλαν. Δεν έφτιαχναν, μεν, την ίδια μουσική, εντούτοις πρόσεξαν ότι τα άλμπουμ Bringing It All Back και Home και Highway 61 Revisited (αμφότερα 1965) έσπασαν τον κώδικα που ήθελε τη μουσική της κοινής τους ηλεκτρικής κουλτούρας να είναι ταυτόσημη της νεανικής διασκέδασης, προσφέροντάς της περιπετειώδεις στιχουργικές προοπτικές. Το Pet Sounds, βέβαια, δεν προβαίνει σε τολμηρές εξερευνήσεις. Ωστόσο στιγμές σαν το «Caroline, No» δείχνουν ότι οι Beach Boys αισθάνονται πια άνετα και να μελαγχολούν, αντί να δοξάζουν το αιώνιο καλοκαίρι και τη συνοδευτική του ξεγνοιασιά.
Εδώ, πάντως, αξίζει να ξαναγυρίσουμε στο «Surfin' U.S.A.» της έναρξης, για να κάνουμε και κάποιες βαθύτερες κουβέντες. Γιατί μέρος του «60 χρόνια Pet Sounds» είναι και η απαξίωση που παρατηρείται σε μουσικόφιλες μαζώξεις, απ' όσους ισχυρίζονται ότι δεν χρειάζεται ν' ασχοληθείς με την All Summer Long περίοδο των Beach Boys προκειμένου να φτάσεις στο πολυθρύλητο άλμπουμ και να το εκτιμήσεις όπως του πρέπει. Δεν πρόκειται, άλλωστε, για κάτι αισθητά διαφορετικό, το οποίο τους έθεσε σε καινούρια τροχιά;
Ήμουν –και παραμένω– πολύ καχύποπτος απέναντι σ' αυτό το επιχείρημα. Δεν αμφιβάλλω, ασφαλώς, για τη δυνατότητα του Pet Sounds να σταθεί ως αυτόνομα απολαυστικό έργο. Ωστόσο, εάν μιλάμε για «κατανόηση» και για «αποτίμηση», δεν γίνεται να το αντιμετωπίζουμε ως μάννα εξ ουρανού ή να μην παρατηρήσουμε ότι, ήδη από το 1964/1965 (ίσως και από το Surfer Girl του 1963;), οι Beach Boys μπήκαν βαθμιαία σε διαφορετικές διαδρομές, ξεμακραίνοντας όλο και περισσότερο από το surf rock και την ενασχόληση με τη νεανική κουλτούρα των νότιων ακτών της Καλιφόρνια. Από προσωπική εμπειρία, μάλιστα, τείνω να πιστεύω ότι τέτοια πράγματα τα λένε όσοι ασχολήθηκαν μόνο με το Pet Sounds (άντε και με την ιστορία και τις ηχογραφήσεις γύρω από το Smile) και ποτέ με τους Beach Boys. Οι οποίοι αργότερα έβγαλαν κι άλλους ωραίους δίσκους, που ακόμα περιμένουν να φωτιστούν όπως τους αξίζει.
Ακόμα κι αυτή, πάντως, δεν είναι η πιο άβολη συζήτηση που μπορείς να πιάσεις για το Pet Sounds. Αν θέλουμε δηλαδή να φτάσουμε σ' εκείνα «τα ανείπωτα» για τα οποία τραγουδούσε κάποτε και ο Διονύσης Σαββόπουλος, θα πρέπει να ρωτήσουμε αν εξακολουθεί να σημαίνει όσα σήμαινε για τους παλιότερους μουσικόφιλους –όσους μεγάλωσαν διαβάζοντας περιοδικά και sites, αποκτώντας σαφή συνείδηση για το πώς κινήθηκε η αλυσίδα της ποπ κουλτούρας μέσα στις δεκαετίες και τι αποτιμήθηκε ως σημείο αναφοράς (και γιατί). Τώρα, όμως, που έχει διαταραχθεί εκείνη η σειρά και έρχεται ταχέως στα πράγματα μια νεολαία μάλλον αδιάφορη για τέτοια χρονικά βάθη, εξακολουθεί να συγκινεί το Pet Sounds; Επιβιώνει το συναίσθημά του για το κοινό, π.χ., της Charli XCX; Ή έχει γίνει μια σεβάσμια, πλην μουσειακή αναφορά όπως είναι (φοβάμαι) ο Μότσαρτ, ο Μπετόβεν, ακόμα και ο Μπαχ;
Δεν ξέρω τη «σωστή» απάντηση. Ίσως, μάλιστα, να μην υπάρχει μόνο μία σωστή απάντηση. Πάντως έχω εμπιστοσύνη στους νέους που θα έρθουν στο Pet Sounds με διάθεση ν' ακούσουν υπομονετικά, σε βάθος, χωρίς να χαζεύουν τις ειδοποιήσεις στα κινητά τους τηλέφωνα. Τείνω στο ότι υπάρχει ακόμα αρκετή «μαγεία», άρα θα βρουν τραγούδια ν' αγαπήσουν ('κείνο το «God Only Knows», αλήθεια, γερνάει ποτέ;), αν και θεωρώ ότι ο δίσκος δεν θα τους εντυπωσιάσει σαν σύνολο. Αυτά, ωστόσο, θα επιθυμούσα να μας τα κάνουν λιανά καινούριοι μουσικογραφιάδες και μουσικοκριτικοί.
17°
