Ο Pawel Pawlikowski στη Σίφνο

Η Σίφνος έχει μια μακρά και ζωντανή πολιτιστική παράδοση, που συνεχίζεται και ανανεώνεται με διαφορετικούς τρόπους. Σε αυτή τη σύγχρονη συνέχεια εντάσσεται το Bring Your Chair – Cozy Festival, που εδώ και έξι χρόνια φέρνει στο νησί σημαντικούς δημιουργούς και ανοίγει έναν χώρο συνάντησης του κινηματογράφου, της μουσικής, της λογοτεχνίας και του κοινού.

Το περασμένο Σάββατο,  ήταν, χωρίς υπερβολή, μία από τις κορυφαίες στιγμές αυτής της μέχρι τώρα πορείας. Περισσότεροι από 400 θεατές συγκεντρώθηκαν στον προαύλιο χώρο του Δημοτικού Σχολείου Σίφνου για να παρακολουθήσουν τη ταινία  «Cold War» του Paweł Pawlikowski και, στη συνέχεια, να ακούσουν τον ίδιο τον σκηνοθέτη σε συνομιλία με τον Γάλλο συγγραφέα Emmanuel Carrère.

Ο Pawlikowski είναι ένας από τους σημαντικότερους Ευρωπαίους σκηνοθέτες της τελευταίας εικοσαετίας. Ξεκίνησε από το ντοκιμαντέρ, πριν περάσει στη μυθοπλασία με ταινίες όπως τα «Last Resort» και «My Summer of Love». Το «Ida» του 2013 κέρδισε το Όσκαρ Διεθνούς Ταινίας, ενώ το «Cold War» του χάρισε το Βραβείο Σκηνοθεσίας στις Κάννες το 2018.

Υπάρχει, όμως, ένας κοινός παρονομαστής που κάνει τις ταινίες του ιδιαίτερα αναγνωρίσιμες: η ιστορία δεν εμφανίζεται ποτέ απλώς ως σκηνικό. Μπαίνει μέσα στις ζωές των ανθρώπων, επηρεάζει τις επιλογές τους, τις σχέσεις τους, την ταυτότητά τους. Και συχνά συναντά την προσωπική μνήμη. Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στο «Cold War», μια ταινία γυρισμένη σε ασπρόμαυρο και σε κάδρο 4:3, που εκτυλίσσεται από το 1949 έως το 1964, από τη σταλινική Πολωνία μέχρι το Παρίσι και τη Δύση.

Μια αγάπη μέσα στον Ψυχρό Πόλεμο

Ο Wiktor είναι μουσικός και η Zula τραγουδίστρια. Γνωρίζονται στην Πολωνία, μέσα από τη δημιουργία ενός μουσικού συνόλου που αναζητά και καταγράφει την παραδοσιακή μουσική της χώρας. Ανάμεσά τους γεννιέται ένας έρωτας που θα αποδειχθεί τόσο δυνατός όσο και αδύνατος.

Οι δυο τους κινούνται ανάμεσα στην κομμουνιστική Πολωνία και τη Δύση, ενώ γύρω τους αλλάζουν οι πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες της μεταπολεμικής Ευρώπης. Η σχέση τους διασχίζει σύνορα, ιδεολογίες και χρόνια, αλλά ποτέ δεν καταφέρνει πραγματικά να ξεφύγει από την εποχή της.                      

Τα γεγονότα δεν αναφέρονται με λεπτομέρεια, αλλά μέσα από χρονικά άλματα και επιλογή καθοριστικών στιγμών, ο σκηνοθέτης αφήνει τον ίδιο τον θεατή να συμπληρώσει τα κενά.                           Η δε  μουσική γίνεται βασικό μέρος αυτής της διαδρομής και αλλάζει καθώς αλλάζουν οι ζωές των ηρώων: από παραδοσιακή σε κρατική προπαγάνδα, σε τζαζ και τέλος σε πιο προσωπική έκφραση.

Και πίσω από αυτή την ιστορία υπάρχει μια πολύ προσωπική αφετηρία. Στην καρδιά του «Cold War» βρίσκεται η σχέση των γονιών του Pawlikowski, όπως ο ίδιος έχει αναφέρει -  μια σχέση θυελλώδη, δυναμική και γεμάτη αντιφάσεις. Έτσι, η ταινία αποκτά μια επιπλέον διάσταση:   η μεγάλη ιστορία της Ευρώπης συναντά την οικογενειακή μνήμη και μετατρέπεται σε προσωπική μυθολογία.

Από τη μνήμη στη δημιουργία

Αυτό ήταν και ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της συζήτησης που ακολούθησε την προβολή. Προσηνής, άμεσος και χαμηλών τόνων, ο Pawlikowski αποπνέει μια αφοπλιστική απλότητα, παραμένοντας, παρά το κύρος του, απόλυτα προσιτός.

Μίλησε για την εμπειρία του από το ντοκιμαντέρ και για τον τρόπο με τον οποίο αυτή επηρέασε τη ματιά του στη μυθοπλασία. Για τον ίδιο, η παρατήρηση των ανθρώπων, των συμπεριφορών και των χώρων παραμένει ουσιαστική ακόμη και όταν η ιστορία είναι εξ ολοκλήρου κατασκευασμένη.

Σε αυτή τη διαδρομή, η προσωπική μνήμη δεν λειτουργεί ως απλή αναπαραγωγή του παρελθόντος. Μετασχηματίζεται. Γίνεται χαρακτήρας, εικόνα, μουσική, ρυθμός και τελικά κινηματογραφική αφήγηση.

Ο Pawlikowski μίλησε επίσης για τη σχέση του Wiktor και της Zula - μια σχέση παθιασμένη, δύσκολη και συχνά καταστροφική. Για τη μουσική, η οποία στο «Cold War» δεν λειτουργεί ως απλό soundtrack αλλά ως βασικός αφηγηματικός μηχανισμός. Για τη μετάβαση από την Ανατολή στη Δύση και για το τι σημαίνει να αλλάζει κανείς τόπο χωρίς να μπορεί να αφήσει πίσω του το παρελθόν.

Αναφέρθηκε ακόμη στις μορφικές επιλογές της ταινίας: το ασπρόμαυρο, το τετράγωνο κάδρο, τα σταθερά πλάνα και την αίσθηση παλιάς φωτογραφίας. Σαν η ταινία να αποτελείται από θραύσματα μιας μνήμης που επιστρέφει.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η ουσία του «Cold War»: δεν είναι τελικά μόνο μια ταινία για τον Ψυχρό Πόλεμο. Είναι μια ταινία για το πώς η ιστορία εισχωρεί στις προσωπικές ζωές, για το πώς ένας μεγάλος πολιτικός κόσμος μπορεί να γίνει η ιστορία δύο ανθρώπων και για το πώς μια οικογενειακή μνήμη μπορεί να μετατραπεί σε έργο τέχνης.

Η συζήτηση με τον Emmanuel Carrère λειτούργησε ιδανικά πάνω σε αυτό το πεδίο. Ο συγγραφέας και ο σκηνοθέτης, δύο δημιουργοί με διαφορετικά μέσα αλλά κοινό ενδιαφέρον για τη σχέση πραγματικότητας, μνήμης και αφήγησης, συνομίλησαν με αξιοσημείωτη άνεση και αμεσότητα.

Το Q&A δεν είχε τον χαρακτήρα μιας τυπικής συνέντευξης· περισσότερο έμοιαζε με μια ανοιχτή συζήτηση γύρω από το πώς μια προσωπική εμπειρία γίνεται τέχνη.

Και η βραδιά δεν τελείωσε ακριβώς εκεί. Ο Pawlikowski ρωτήθηκε και για τη νέα του ταινία, «Fatherland» που του χάρισε φέτος στις Κάννες το Βραβείο Σκηνοθεσίας, εξ ημισείας.

Στο «Fatherland», ο σκηνοθέτης επιστρέφει ξανά στη μεταπολεμική Ευρώπη και στην περιοχή όπου συναντιούνται η Ιστορία και η οικογένεια. Η ταινία τοποθετείται στο καλοκαίρι του 1949 και ακολουθεί τον νομπελίστα συγγραφέα Thomas Mann και την κόρη του Erika σε ένα ταξίδι μέσα σε μια Γερμανία ακόμη διαλυμένη από τον πόλεμο, από την αμερικανικά ελεγχόμενη Φρανκφούρτη έως τη σοβιετικά ελεγχόμενη Βαϊμάρη. Είναι μια ιστορία για την ταυτότητα, την οικογένεια, την αγάπη και την ενοχή, θεματικές που μοιάζουν να συνεχίζουν τον διάλογο που άνοιξε ο Pawlikowski με τα «Ida» και «Cold War».

Το ελληνικό κοινό θα έχει την ευκαιρία να δει τη νέα ταινία στις 29 Αυγούστου, στο πλαίσιο των Νυχτών Πρεμιέρας, στην αυλή του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου.

Με το που τελείωσε η εκδήλωση, τα χαμογελαστά πρόσωπα και τα θετικά σχόλια του κόσμου - για μια ταινία που «μίλησε» σε πολλούς, αλλά και για την υψηλού επιπέδου συζήτηση που ακολούθησε -  ήταν ίσως η καλύτερη ανταμοιβή για όλους όσοι εργάστηκαν για τη διοργάνωση της εκδήλωσης.

Από τη Σίφνο στην Αθήνα, λοιπόν, ο Pawlikowski συνεχίζει να μιλά για την Ευρώπη μέσα από τις ιστορίες των ανθρώπων της. Και η χθεσινή βραδιά του Bring Your Chair ήταν μια σπάνια ευκαιρία να ακούσουμε αυτή τη σκέψη όχι μόνο μέσα από τις ταινίες του, αλλά απευθείας από τον ίδιο.