Γιούργκεν Χάμπερμας, 8 Ιουνίου 1929 – 14 Μαρτίου 2026.
Έγραψε:
Ποτέ δεν γνωρίζεις πραγματικά ποιος είναι ο εχθρός σου.
Ο ομιλητής πρέπει να χρησιμοποιεί απλές, κατανοητές εκφράσεις ώστε να τον κατανοούν οι ακροατές.
Η αστική δημόσια σφαίρα μπορεί να νοηθεί πάνω απ' όλα ως η σφαίρα των ιδιωτών που μετασχηματίζεται σε δημόσια.
Ο Γιούργκεν Χάμπερμαςέκανε κατά καιρούς αναφορές στην αρχαία ελληνική σκέψη και μυθολογία, αλλά όχι με τον τρόπο που το έκαναν οι φιλόσοφοι που αναλύουν μύθους. Για τον Χάμπερμας οι ελληνικοί μύθοι εμφανίζονται κυρίως ως παράδειγμα μετάβασης από τον μύθο στον Λόγο.
Γιούργκεν Χάμπερμας: Ο ελληνικός μύθος ως προ-ορθολογικό στάδιο
Στο έργο του The Theory of Communicative Action, ο Χάμπερμας συζητά πώς οι παραδοσιακές κοινωνίες εξηγούσαν τον κόσμο μέσω μυθολογικών αφηγήσεων. Οι μύθοι, όπως αυτοί της ελληνικής μυθολογίας, λειτουργούσαν για την ερμηνεία του κόσμου, οργάνωση κοινωνικών κανόνων και εξήγηση της τάξης της φύσεως. Για τον Χάμπερμας, η ιστορική εξέλιξη της σκέψης οδηγεί σε κάτι διαφορετικό. Οδηγεί σε ορθολογικό διάλογο και επιχειρηματολογία.
Η Ελλάδα ως σημείο γέννησης του Λόγου. Συχνά ο Χάμπερμας αναφέρεται στην αρχαία Ελλάδα επειδή εκεί πραγματοποιήθηκε η μετάβαση από μυθολογικές εξηγήσεις σε φιλοσοφική και λογική επιχειρηματολογία. Έτσι συνδέει την ελληνική μυθολογική παράδοση με την εμφάνιση της φιλοσοφίας (Προσωκρατικοί, Πλάτων, Αριστοτέλης) και την «επαναστατική» ανάπτυξη της δημόσιας συζήτησης, του Λόγου και του διαλόγου στην πόλη.
Ο Χάμπερμας δεν λέει ότι ο μύθος «εξαφανίστηκε». Αντίθετα οι μύθοι είναι μορφές νοηματοδότησης που προηγήθηκαν του ορθολογικού λόγου όπου η κοινωνία προσπαθεί να αντικαταστήσει τη μυθολογική αυθεντία με κριτική συζήτηση. Ο Χάμπερμας χρησιμοποιεί τη μυθολογία ως θεωρητικό παράδειγμα για να δείξει πώς οι κοινωνίες πέρασαν από τον μύθο στον ορθολογικό διάλογο. Η ιδέα αυτή θυμίζει τη διάκριση που είχαν κάνει οι στοχαστές της Frankfurt School, ειδικά ο Theodor W. Adorno και ο Max Horkheimer στο Dialectic of Enlightenment, για τη σχέση μύθου και Διαφωτισμού.
Για τον Χάμπερμας, η ελληνική αρχαιότητα είναι το ιστορικό σημείο όπου ο πολιτισμός περνά από μια μυθολογική κοσμο εικόνα, όπου ο κόσμος εξηγείται με μύθους σε μια ορθολογική κουλτούρα διαλόγου άρα περνά στη φιλοσοφία, επιχειρηματολογία, δημόσια συζήτηση.
Ο Γιούργκεν Χάμπερμας βλέπει τη μετάβαση από τον Μύθο στον Λόγο στην αρχαία Ελλάδα ως μία από τις πολιτισμικές προϋποθέσεις για να εμφανιστεί κάτι νέο στην ιστορία. Η δημόσια σφαίρα πολιτικού διαλόγου. Η ιδέα αυτή συνδέεται κυρίως με το έργο του The Structural Transformation of the Public Sphere.
Στην αρχαία Αθήνα ο διάλογος γίνεται θεμέλιο της δημοκρατίας όπου οι πολίτες πρέπει να πείθουν με Λόγο, οι αποφάσεις να λαμβάνονται μετά από δημόσια συζήτηση και η πολιτική νομιμότητα να συνδέεται με την πειθώ και όχι με τη μυθική αυθεντία. Αυτό για τον Χάμπερμας είναι μια πρώιμη μορφή επικοινωνιακής ορθολογικότητας και η δημοκρατία βασίζεται στο ότι οι άνθρωποι μπορούν να δικαιολογούν δημόσια τις θέσεις τους. Ο Χάμπερμας πιστεύει ότι στο μύθο η εξουσία ακολουθεί την παράδοση: Ουρανός – Κρόνος – Ζευς.. ενώ στο Λόγο η εξουσία δεν ακολουθεί την παράδοση αλλά για να υπάρξει αυτή η εξουσία πρέπει να έχει ακλόνητα και λογικά επιχειρήματα. Έτσι έχουμε την πρώτη εμφάνιση δημόσιας πολιτικής συζήτησης στην κλασική Αθήνα η οποία αποτελεί την πρώτη ιστορική μορφή αυτής της διαδικασίας. Στην κλασική Αθήνα η δημόσια συζήτηση ήταν άμεσα πολιτική. Οι κύριοι χώροι που συνέβαιναν πολιτικές συζητήσεις ήταν η εκκλησία του δήμου, τα δικαστήρια, η Αγορά, το θέατρο, η Πνύκα..Οι πολίτες μιλούσαν και ψήφιζαν οι ίδιοι, έπαιρναν οι ίδιοι πολιτικές αποφάσεις. Άρα η δημόσια συζήτηση ήταν μέρος της άμεσης δημοκρατίας.
Αδυναμίες: Συμμετείχαν μόνο άνδρες πολίτες, ήταν σχετικά μικρή κοινότητα και η πολιτική και η κοινωνική ζωή δεν είχαν διαχωριστεί πλήρως.
Στην Ευρώπη του 18ου αιώνα (Διαφωτισμός) εμφανίζεται η αστική δημόσια σφαίρα. Οι χώροι συζήτησης δεν είναι πια πολιτικά σώματα αλλά κοινωνικοί χώροι όπως τα καφενεία – μπαρ στο Λονδίνο, τα σαλέ στο Παρίσι, οι μορφωτικές λέσχες στο Βερολίνο..Εκεί συναντιούνται έμποροι, διανοούμενοι, συγγραφείς, μορφωμένοι πολίτες και συζητούν για πολιτική, φιλοσοφία, οικονομία, λογοτεχνία, δημόσια ζητήματα. Η συζήτηση αυτή διαδίδεται μέσω εφημερίδων, φυλλαδίων, βιβλίων.
Η βασική διαφορά κατά Χάμπερμας είναι ότι στην Αθήνα η δημόσια συζήτηση ταυτίζεται με άμεση άσκηση εξουσίας. Οι πολίτες συζητούν και αποφασίζουν.
Στον 18ο αιώνα η δημόσια συζήτησηείναι κριτική της εξουσίας όπου οι πολίτες συζητούν δημόσια, σχηματίζουν «κοινή γνώμη», πιέζουν το κράτος. Η δημόσια σφαίρα λειτουργεί μεσολαβητικά μεταξύ κοινωνίας και κράτους. Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει κάτι κοινό. Η πολιτική νομιμότητα συνδέεται με δημόσια επιχειρηματολογία. Κατά Χάμπερμας αυτό σημαίνει ότι η εξουσία πρέπει να μπορεί να απαντήσει στον δημόσιο λόγο και χρησιμοποιεί αυτή την ιστορική σύγκριση για να δείξει ότι η δημοκρατία στηρίζεται σε ένα βαθύτερο πολιτισμικό θεμέλιο που είναι ότι οι κοινωνικές αποφάσεις πρέπει να προκύπτουν από δημόσια συζήτηση μεταξύ πολιτών. Η αρχαία κλασική Αθήνα ήταν το πρώτο ιστορικό παράδειγμα, ενώ η Ευρώπη του 18ου αιώνα δημιούργησε τη νεωτερική μορφή της δημόσιας σφαίρας. Στην αρχαία Αθήνα υπάρχει άμεση δημοκρατία όπου αποφασίζουν οι πολίτες σε πολιτική συγκέντρωση σε μια μικρή πόλη. Στην Ευρώπη του Διαφωτισμού υπάρχει αστική δημόσια σφαίρα όπου οι πολίτες διαμορφώνουν την κοινή γνώμη στα καφέ, στα σαλέ, στις λέσχες και στις εφημερίδες. Και στις δύο περιπτώσεις όμως υπάρχει το ίδιο θεμέλιο: Πολιτική μέσω δημόσιου λόγου.
Η διαχειρίστρια του έργου του σπουδαίου συγγραφέα μιλάει στην Athens Voice με αφορμή την ενότητα «Η Αθήνα των συγγραφέων» στο Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας
Από το μεγάλο αφιέρωμα στον Ραχμάνινοφ στο Φεστιβάλ της άνοιξης μέχρι τη σύμπραξη του Λεωνίδα Καβάκου με τη Philarmonia Orchestra αλλά και τη επιστροφή του Juilliard String Quartet.
17°
