Ανασκαφή και ερμηνεία ρωμαϊκής αγροτικής έπαυλης στον Αμβρακικό κόλπο

Γράφει ο Χρήστος Δ. Μεράντζας, Καθηγητής ιστορίας και αρχαιολογίας των πολιτισμών

Στο βόρειο άκρο του Αμβρακικού κόλπου, σε ένα τοπίο όπου η θάλασσα, οι προσχώσεις του Λούρου και του Αράχθου και οι διαδοχικές μετατοπίσεις της ακτογραμμής διαμόρφωσαν ένα δυναμικό περιβάλλον, η Στρογγυλή Άρτας επιστρέφει δυναμικά στο προσκήνιο της έρευνας. Από τις 21 Αυγούστου έως τις 17 Σεπτεμβρίου 2026, το Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Άρτας, υλοποιεί τη νέα φάση του συστηματικού ανασκαφικού προγράμματος σε έναν χώρο-κλειδί για την κατανόηση της ρωμαϊκής Ηπείρου. Η Στρογγυλή δεν αποτελεί απλώς μια αγροτική έπαυλη (villa rustica), αλλά ένα πολυλειτουργικό συγκρότημα που συνδύαζε παραγωγή, κατοίκηση και κοινωνική προβολή. Το ρωμαϊκό ελαιοτριβείο μαρτυρεί οργανωμένη και πιθανόν εξαγωγικού χαρακτήρα παραγωγή ελαιολάδου, ενώ η γεωγραφική θέση της εγκατάστασης, κοντά σε υδάτινους διαύλους, ενίσχυε τη διασύνδεσή της με το ευρύτερο δίκτυο του Αμβρακικού και ιδίως με την Νικόπολη, τη διοικητική και αστική μητρόπολη της Epirus Vetus. Η σχέση κέντρου και περιφέρειας δεν ήταν παθητική. Η Νικόπολη συγκέντρωνε διοίκηση και ιδεολογική ισχύ, αλλά η ύπαιθρος, όπως η Στρογγυλή, παρήγαγε τον πλούτο που τροφοδοτούσε το αστικό οικοδόμημα.

Η φετινή έρευνα επικεντρώνεται σε δύο κομβικά σημεία του συγκροτήματος, που αναμένεται να προσφέρουν κρίσιμα δεδομένα για τη λειτουργία και τη φυσιογνωμία του. Πρώτον, συνεχίζεται η ανασκαφή του οκταγωνικού λουτρικού κτηρίου, μιας αρχιτεκτονικής επιλογής σπάνιας για αγροτικό περιβάλλον, η οποία υποδηλώνει όχι μόνο τεχνολογική επάρκεια, αλλά και κοινωνική φιλοδοξία. Το λουτρό δεν πρέπει να ιδωθεί αποκλειστικά ως στοιχείο πολυτέλειας. Σε ένα συγκρότημα με έντονη παραγωγική δραστηριότητα μπορούσε να εξυπηρετεί τόσο ανάγκες υγιεινής, όσο και πρακτικές κοινωνικής συναναστροφής, διαχείρισης εργατικού δυναμικού και επίδειξης κύρους. Δεύτερον, η έρευνα προχωρά στο επίμηκες κτήριο με το ψηφιδωτό δάπεδο που αποκαλύφθηκε την προηγούμενη χρονιά, ανάμεσα στο ελαιοτριβείο και το οκταγωνικό λουτρό. Η θέση αυτή, ανάμεσα στον χώρο της παραγωγής και στον χώρο της λουτρικής εγκατάστασης, γεννά ερωτήματα για τη λειτουργία του. Επρόκειτο για χώρο υποδοχής ή για μεταβατική ζώνη που συνέδεε τον κόσμο της εργασίας με εκείνον της αναψυχής; Το γεωμετρικό ψηφιδωτό, ενταγμένο στη διαδεδομένη αισθητική της ρωμαϊκής περιόδου, λειτουργεί ως δήλωση ταυτότητας και ένταξης σε ένα ευρύτερο πολιτισμικό λεξιλόγιο.

Η σημασία της Στρογγυλής υπερβαίνει τα όρια των ίδιων των μνημείων, καθώς προσφέρει ένα σπάνιο παράδειγμα για τη μελέτη της ρωμαϊκής υπαίθρου στην Ήπειρο, μιας περιοχής με έντονη ορεινότητα, αλλά και εξαιρετικά εύφορες δελταϊκές ζώνες. Σε αυτές τις πεδινές εκτάσεις αναπτύχθηκαν εγκαταστάσεις που συνδύαζαν καλλιέργεια, μεταποίηση και διακίνηση προϊόντων, ενταγμένες σε ιεραρχημένα δίκτυα με κέντρο την Νικόπολη. Τα κινητά ευρήματα–κεραμική, λυχνάρια, σκύφοι, νομίσματα–και το μαρμάρινο ανάγλυφο με τη μορφή του Ηρακλή, πιθανώς συνδεδεμένου με τη λατρεία του Hercules Olivarius, αποκαλύπτουν ότι η παραγωγή, η πίστη και η πολιτική ιδεολογία συνυφαίνονταν στον ίδιο χώρο. Η ανασκαφή, επομένως, δεν περιορίζεται στην αποκάλυψη αρχιτεκτονικών καταλοίπων, αλλά επιδιώκει μια σύνθεση που φωτίζει τις σχέσεις εξουσίας, εργασίας και πολιτισμικής διαπραγμάτευσης στη ρωμαϊκή περιφέρεια. Καθώς η έρευνα συνεχίζεται, η Στρογγυλή αναδεικνύεται όχι ως περιθωριακή αγροτική εγκατάσταση, αλλά ως ενεργός κόμβος ενός κόσμου που ισορροπούσε ανάμεσα στο τοπικό και το αυτοκρατορικό, προσφέροντάς μας μια νέα οπτική για τη ρωμαϊκή Ήπειρο.