Η γιορτή του Προφήτη Ηλία και ο μήνας Ιούλιος κατά την αρχαιότητα

Ο Ιούλιος πήρε τη σημερινή του ονομασία το 44 π.Χ. από τον Οκταβιανό Αύγουστο Καίσαρα, προς τιμήν του προκατόχου του, Γάιου Ιούλιου Καίσαρα (λατινικά: Gaius Julius Caesar), που δολοφονήθηκε την ίδια χρονιά από μέλη της Συγκλήτου που συνωμότησαν εναντίον του. Η ρίζα της λέξης προέρχεται από τις παλαιότερες λατινικές λέξεις «Iovillos» και «Iovis», που έχουν σχέση με τον ουρανό. Αν στο άκουσμα σας φαίνεται πως υπάρχει και κάποια μακρινή συγγένεια με την λέξη «Ἥλιος» (ή «Ἠέλιος» στην Ομηρική διάλεκτο) η σύνδεση δεν είναι εντελώς αυθαίρετη. Ο μήνας αυτός, από την αρχαιότητα, ήταν αφιερωμένος στις γεωργικές εργασίες και ιδιαίτερα στο αλώνισμα των χωραφιών, γι’ αυτό άλλωστε του δόθηκε και το παρωνύμιο «Αλωνάρης» ή «Αλωνιστής». Στην Αβρααμική παράδοση, η 20ή ημέρα του Ιουλίου είναι αφιερωμένη στον Προφήτη Ηλία, ο οποίος συνδέεται με το λίχνισμα, δηλαδή τον διαχωρισμό των καρπών από τα άχυρα, που ακολουθεί μετά από το αλώνισμα. Προς τιμήν του, ο Ιούλιος ονομάζεται και «Αηλιάτης» ή «Αηλιάς».

Καθώς, για τους αρχαίους λαούς, η αστρολογία (που ήταν σχεδόν ταυτόσημη με την αστρονομία) είχε άμεση σχέση με τις θρησκευτικές τελετουργίες, οι περισσότερες αρχαίες γιορτές καθορίζονταν από τη θέση των αστέρων και των πλανητών. Για το βόρειο ημισφαίριο, όπου διασώζονται περισσότερα στοιχεία σχετικά με τις παραδόσεις και τα έθιμα των αρχαίων λαών, ο Ιούλιος είναι ο δεύτερος μήνας του καλοκαιριού και ένας μήνας κατά τον οποίο έχουμε σχεδόν συνέχεια ήλιο. Στη διάρκεια αυτού του μήνα λάμβαναν χώρα και τα Θαλύσια, μια αρχαιοελληνική αγροτική γιορτή κατά την οποία οι πιστοί προσέφεραν καρπούς από την πρώτη συγκομιδή της χρονιάς στην τιμώμενη θεότητα —που αρχικά ήταν η Άρτεμις, αλλά στη συνέχεια αντικαταστάθηκε πρώτα από την Δήμητρα και ύστερα από τον Διόνυσο— για να ευλογήσει και την υπόλοιπη σοδειά.

Ο Προφήτης Ηλίας —ή Ελιάχου στα εβραϊκά, που σημαίνει «Ο Θεός μου είναι o Γιαχβέ»— στην ελληνική Χριστιανική παράδοση τουλάχιστον, σχετίστηκε αρχικά με τον Δία, αλλά και με τον Αίολο, τον «ταμία των ανέμων». Ομοίως με τον πατέρα των θεών, ο Προφήτης Ηλίας ήταν υπεύθυνος για τα καιρικά φαινόμενα, όπως την βροχή, τους δυνατούς ανέμους και βέβαια τους κεραυνούς και τις αστραπές. Στη διαδικασία του αλωνίσματος των χωραφιών, οι δυνατοί άνεμοι ήταν απαραίτητοι για να γίνει η δουλειά των γεωργών πιο εύκολη και πιο αποτελεσματική. Ο Αηλιάς ήταν, λοιπόν, εκείνος στον οποίο προσεύχονταν για να ξεκινήσουν οι ευνοϊκοί αυτοί άνεμοι, πιθανότατα έχοντάς τον στο νου τους σαν μια φιγούρα παρόμοια με αυτή του Αιόλου στην «Οδύσσεια» (Ραψωδία Κ’), όπου ο θεός κλείνει όλους τους ανέμους, πλην του Ζέφυρου, σε ένα ασκί για να βοηθήσει τον Οδυσσέα και τους συντρόφους του να ταξιδέψουν πιο εύκολα προς την Ιθάκη.