Ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου ανοίγει το εργαστήρι του: Ο ζωγράφος που μετατρέπει το τυχαίο σε πεπρωμένο

Ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου είναι ένας ζωγράφος που έχει διανύσει μια βαθιά πορεία ανάμεσα στην έκφραση και το όνειρο — από τις πρώτες του σπουδές στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών δίπλα στον Χρόνη Μπότσογλου έως τη Fulbright υποτροφία στο Massachusetts College of Art and Design στη Βοστώνη. Σήμερα, συναντάμε έναν καλλιτέχνη που ζωγραφίζει ανοιχτές τομές στο βλέμμα. Πυκνά παλλόμενα πεδία που αναπνέουν σαν ζωντανοί οργανισμοί. Έργα που αποκαλύπτουν διεργασίες, ρήξεις και μνήμες που δεν έχουν ακόμη ειπωθεί. Το ελληνικό κοινό αξίζει να μελετήσει με προσοχή την καλλιτεχνική του παραγωγή, καθώς αυτή αποτελεί σημαντική συμβολή στο παρόν και στο μέλλον της σύγχρονης ελληνικής ζωγραφικής.

— Ζαχαρία, στα έργα σου η μορφή μοιάζει να γεννιέται μέσα από τον στρόβιλο του χρώματος σαν να είναι η ίδια προϊόν της ύλης που προσπαθεί να αποκτήσει πρόσωπο. Πώς ξεκινά αυτός ο διάλογος ανάμεσα στο άμορφο και το αναγνωρίσιμο;

Στο έργο μου αισθάνομαι ότι το χρώμα - και ιδιαίτερα η χειρονομία - πασχίζει να βρει τον λόγο της μέσα από το σχέδιο. Υπάρχει πράγματι ένας διάλογος ανάμεσα στο αναγνωρίσιμο και το άμορφο, ένας διάλογος που προκύπτει από την επιθυμία να ειπωθούν τα περισσότερα με τα λιγότερα. Και σε αυτή την προσπάθεια, ο καλύτερος μου σύμμαχος είναι το τυχαίο. Ο τρόπος με τον οποίο αξιοποιώ το τυχαίο, αλλά και ο απόλυτος ρόλος που του αποδίδω, καθορίζουν από την αρχή έως το τέλος αυτή τη διαλεκτική. Το τυχαίο είναι το μέσο και ο καταλύτης με τον οποίο χτίζω και γκρεμίζω την εικόνα αμέτρητες φορές, την πλάθω μέχρι κάθε τυχαίο σημάδι να έχει κατακτήσει τον λόγο του μέσα στο έργο, δηλαδή να λειτουργεί ισορροπώντας απόλυτα μεταξύ αντίρροπων δυνάμεων.

— Από τι εμπνέεσαι συνήθως;

Η έμπνευση για μένα συνδέεται περισσότερο με τη διάθεση για παιχνίδι και δημιουργία. Υπάρχουν φορές που εμπνέομαι με την κλασική έννοια, όταν έχω εξαρχής ένα συγκεκριμένο θέμα που θέλω να αποτυπώσω και να εξερευνήσω. Ωστόσο, κατά κύριο λόγο, βασίζομαι περισσότερο στη χαρά της ίδιας της ζωγραφικής παρά σε εξωτερικά ερεθίσματα. Εξάλλου νιώθω πως πολλά από τα πράγματα που αποτελούν στοιχεία έμπνευσης, φιλτράρονται ασυνείδητα, και ότι είμαι εγώ μόνο, εκ των υστέρων, που μπορεί να αναγνωρίζω μέσα σε ένα έργο συνειδητές και ασυνείδητες επιρροές.

— Οι συνθέσεις σου δεν υπακούν σε μια κεντρική προοπτική μοιάζουν να διαστέλλονται σε πολλαπλές χρονικότητες, σαν να βλέπουμε πολλές στιγμές ταυτόχρονα. Είναι συνειδητή απόπειρα να ζωγραφίσεις τον χρόνο;

Όχι, αλλά χαίρομαι που τίθεται αυτό ως παρατήρηση και ερώτημα. Ο χρόνος στη ζωγραφική είναι κατά μια έννοια «νεκρός» και είναι γνωστό πως μόνο μέσα από ορισμένα τεχνάσματα μπορεί να αποδοθεί η ψευδαίσθηση της κίνησης ή της ζωντάνιας. Δε με ενδιαφέρει, ωστόσο, να αποδώσω μια χρονική εντύπωση, αλλά να δημιουργήσω ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο ο χρόνος συνυφαίνεται με την αναδόμηση μιας νέας, λαμπερής και «άχρονης» - κατά μια έννοια - παράστασης, μιας ανθρώπινης, πιο αληθινής ταυτότητας, διότι πηγάζει από το ασυνείδητο. Στο πλαίσιο αυτό, τα πράγματα δρουν ταυτόχρονα, συμπληρωματικά και αντιθετικά, ενώ παράλληλα, όλα είναι σχετικά με όλα. Αυτή η πυκνότητα στην ανάγνωση της εικόνας είναι που με ενδιαφέρει περισσότερο από τον ίδιο τον χρόνο, γιατί μέσα από την οικονομία του μέσου, το πλάσιμο του υλικού παράγει πολλαπλά δεδομένα από τα οποία πρέπει να επιλέξεις μόνο όσα χρειάζονται στο πεδίο της φόρμας αλλά και της αφήγησης.

— Το σώμα, συχνά κατακερματισμένο ή μετουσιωμένο, εμφανίζεται ως πεδίο μάχης ανάμεσα στο πνεύμα και την ύλη. Είναι για σένα ο άνθρωπος κάτι που πρέπει να ανασυντεθεί μέσα από τη ζωγραφική;

Ζωγραφίζω τον άνθρωπο σε μια πολυδιάστατη κατάσταση. Με ενδιαφέρει πολύ όταν η εικόνα συμπυκνώνει στο χαρακτήρα της φιγούρας ιδιότητες αρχέγονες, μέσα από ένα σύγχρονο δικό μου φίλτρο. Στον πυρήνα του έργου μου είναι σίγουρα η υπαρξιακή αγωνία, την οποία πάντα είχα μέσα μου. Θέλω όμως ο άνθρωπος να φανερώσει παράλληλα άλλες πτυχές, να φέρει μνήμη βαθύτερη και να μοιάζει με ιδανικό, με λόγο που έχει προκύψει πέρα από εμένα, από ένα μέρος όπου όλες οι ερμηνείες είναι πιθανές, όλες αντικρουόμενες και παράλογες, μα παράλληλα μοιραίες και αλληλένδετες.

— Η χειρονομία σου είναι έντονη, σωματική, σχεδόν μουσική. Θα έλεγες ότι ζωγραφίζεις με ρυθμό; Αν ναι, τι σημαίνει αυτό για σένα;

Δίνω τεράστια σημασία στη χειρονομία. Θέλω να έχει όσο το δυνατόν πιο έντονα εκφραστική δύναμη γίνεται. Σωματικά, έχω «διαλυθεί» ουκ ολίγες φορές στο παρελθόν από υπερβολές που έκανα. Γιατί είναι αλήθεια ότι όταν είσαι βυθισμένος στη φάση που το έργο αναπνέει μαζί σου, ξεχνάς ότι το σώμα έχει όρια. Ο ρυθμός αυτός της δουλειάς ποικίλει, θέλω να πω, ανάλογα με το στάδιο που βρίσκεται το έργο και ο ρυθμός που ακολουθώ είναι αυτός που μου επιτρέπει το έργο. Μπορεί να είναι φρενήρης ή να σέρνεται. Επίσης, υπάρχουν περίοδοι κατά καιρούς που δεν έχω δουλέψει καθόλου. Και μετά συνήθως ακολουθεί ένα πολύ δημιουργικό διάστημα μέχρι να νιώσω πάλι «άδειος» και ούτω καθεξής.

— Σε ενδιαφέρει περισσότερο ο ίδιος ο κόσμος ή η μνήμη του;

Ο ίδιος ο κόσμος αν και η ζωγραφική μου έχει να κάνει με τη μνήμη του. Ο καλλιτέχνης είναι άνθρωπος πριν οτιδήποτε άλλο και δεν πρέπει να το αγνοεί αυτό. Η μνήμη όμως είναι γοητευτική μέσα στην υποκειμενική της φύση που γνωρίζεις ότι ποτέ δεν είναι αντιπροσωπευτική της αλήθειας, αλλά έχει κάτι πολυτιμότερο και αυτό είναι το προσωπικό βίωμα που την αλλοιώνει μοιραίως. Και εκεί κρύβεται όλη η ομορφιά του κόσμου.

— Στα έργα που έχω δει, υπάρχει μια αίσθηση κυκλικότητας — σαν μια δίνη που ρουφά μέσα της τις μορφές. Είναι η ζωγραφική για σένα μια διαδικασία καθαρμού ή μια τελετουργία βύθισης;

Υπό μια έννοια μπορώ να αντιληφθώ τη διαδικασία της ζωγραφικής ως βύθιση και εμβάθυνση σε κάτι ιερό το οποίο έχει πράγματι καθαρτικές ιδιότητες. Συμφωνώ με τη νεοπλατωνική προσέγγιση κατά την οποία ο καλλιτέχνης είναι σαν ένας αγωγός που έχει επαφή με κάτι άλλο. Δεν μπορώ να εξηγήσω αλλιώς λογικά πως προκύπτουν αυτές οι εικόνες, παρά μόνο αν καταφύγω σε αυτή τη θεώρηση. Στη ζωγραφική μου, η φαντασία είναι εκείνη που - ως μηχανισμός που συνδέεται με το ασυνείδητο - οδηγεί την εικόνα με έναν σχεδόν μεταφυσικό τρόπο. Τα πράγματα αποκτούν νόημα και περιεχόμενο που υπερβαίνουν το υλικό. Από μια άποψη ορίζω τι συμβαίνει, από μια άλλη, αισθάνομαι ότι απλώς αφήνω το έργο να αναδυθεί στην επιφάνεια.

— Το παχύρρευστο υλικό, οι επάλληλες χρωματικές στρώσεις και η άναρχη εικαστική σου προσέγγιση, δημιουργούν μια διαρκή αμφισημία στα έργα σου. Αυτή πλάθει έναν τόπο ελευθερίας ή απόκρυψης;

Δεν αισθάνομαι ότι έχω να κρύψω ή κρύβω πράγματα στη δουλειά μου, αλλά το αντίθετο. Δε μου αρέσει όμως να είμαι κοινότοπος ή συμβατικός και αυτό που με ενδιαφέρει είναι η οπτική αμφισημία ως δημιουργικό μέσο επανένωσης του νου με τη φαντασία. Θέλω να πω, ότι η αυτή αμφισημία στα έργα μου έχει να κάνει με την πυκνότητα της ίδιας της εικόνας, δηλαδή με την πολλαπλή ανάγνωση της φόρμας που είναι καθοριστική για να προκαλέσει ενδιαφέρον οπτικά και αφηγηματικά. Είναι και ένα παιχνίδι αυτό μεταξύ θεατή και έργου, το οποίο απαιτεί χρόνο από εκείνον για να το ανακαλύψει ώστε να τον ανταμείψει με νέες αναγνώσεις κάθε φορά.

— Έχεις ποτέ φοβηθεί το ίδιο σου το έργο; Εκείνη τη στιγμή που η άβυσσος σε κοιτάει πίσω;

Παλιότερα ναι. Θυμάμαι έντονα κάποια περιστατικά αλλά τότε ήμουν νεότερος. Τώρα πια δε με τρομάζει τίποτα.