Η ιστορία γράφεται από άντρες, και συχνά παραλείπει τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν οι σιωπηλές αρχιτέκτονες της προόδου, αφήνοντας το έργο τους στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης. Από τα εργαστήρια της πυρηνικής φυσικής και τα πεδία των μαχών έως τις κορυφές των ορέων και τις απαγορευμένες ζώνες του πνεύματος, οι γενναίες αυτές γυναίκες αψήφησαν τους περιορισμούς της εποχής τους και άλλαξαν τον ρου των γεγονότων. Η παρούσα σειρά κειμένων δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια, αλλά να παρουσιάσει μικρά πορτρέτα με τη ζωή και τη δράση γυναικών που, παρά την καθοριστική συμβολή τους, παρέμειναν επί πολύ χρόνο στην αφάνεια: μια μικρή αναδρομή σε ιστορίες γεμάτες θάρρος και ευφυΐα, που αποδεικνύουν ότι η εξέλιξη του κόσμου φέρει ανεξίτηλο, αν και συχνά αόρατο, γυναικείο αποτύπωμα.
Πετώντας με φτερά από μετάξι
Ο πατέρας της ήταν ποιητής. Δεν έτυχε να τον γνωρίσει, καθώς ο σύντομος γάμος των γονιών της διαλύθηκε αμέσως μετά τη γέννησή της και εκείνος έφυγε οριστικά από την Αγγλία λίγο αργότερα, με τελικό προορισμό μια μικρή ξένη χώρα. Όμως η μητέρα της, μαθηματικός η ίδια, είχε ορκιστεί να μην αφήσει την κόρη της να πάρει τίποτε από την πνευματική κληρονομιά του πατέρα της με την αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά. Η φαντασία, της έλεγε, ήταν επικίνδυνη και μοιραία. Το μόνο που άξιζε σ’ αυτό τον κόσμο ήταν η λογική· οι φυσικές επιστήμες· τα μαθηματικά. Και, πράγματι, η Άντα θα λάβει μια αυστηρή εκπαίδευση.
Όμως η έλξη της προς το απίθανο, προς τον ουρανό, προς τα αστέρια, ήταν ατίθαση και αδέσμευτη. Έτσι, στα δώδεκά της χρόνια αποφάσισε πως έπρεπε να πετάξει. Αλλά όχι σαν «ποιήτρια»: σαν επιστήμονας. Αντιμετώπισε το τρελό, εκκεντρικό όνειρό της με την ίδια σοβαρότητα και την ίδια επιστημονική πειθαρχία που θα χαρακτήριζε αργότερα κάθε της εγχείρημα. Κι αυτό εδώ ήταν το πρώτο δείγμα του τρόπου με τον οποίο θα αντιμετώπιζε όλα τα προβλήματα της ζωής της: σαν έναν συνδυασμό επιστημονικής επιμονής και οραματικής ελευθερίας — φαντασίας από τη μία, και αυστηρής μαθηματικής σκέψης από την άλλη.
Αντιμετώπισε το τρελό, εκκεντρικό όνειρό της με την ίδια σοβαρότητα και την ίδια επιστημονική πειθαρχία που θα χαρακτήριζε αργότερα κάθε της εγχείρημα
Πώς μπορείς να πετάξεις λοιπόν; Αρχικά, μελετώντας εκτεταμένα την ανατομία των πτηνών. Έπρεπε να δει πώς και από τι ήταν φτιαγμένα. Και πώς αλλιώς θα το μάθαινε; Μα, επί του πεδίου. Σαν μία πραγματική γιατρός-ανατόμος. Όταν λοιπόν έμαθε τα πάντα, σχεδίασε πρωτότυπους μηχανισμούς με πτερύγια, έκανε σύνθετους υπολογισμούς για τη σταθερότητα των υλικών που έπρεπε να χρησιμοποιήσει για την πτητική της συσκευή, και συνέταξε ένα σχέδιο έρευνας για να εξετάσει εάν η ισχύς των μυών του ανθρώπινου σώματος αρκούσε για να σηκώσει έναν μηχανισμό στον αέρα — μαζί με τον άνθρωπο που θα τον φορούσε σαν εξωσκελετό.
Το πρόβλημα την απασχολούσε επί μήνες. Σαρώνοντας βιβλία φυσικής με τον τρόπο που κάποιος άλλος διαβάζει μια ποιητική συλλογή, σημείωνε στο περιθώριο τις αντιρρήσεις της — ποτέ της δεν άφηνε ένα βιβλίο αν δεν το μετέτρεπε σχεδόν σε ένα παλίμψηστο. Έφτασε, έτσι, στο συμπέρασμα ότι τα μηχανικά ανθρώπινα φτερά που θα μπορούσε να φτιάξει δεν θα έδιναν ποτέ αρκετή ώση. Παρ’ όλα αυτά κατασκεύασε ένα ζευγάρι φτερά από χαρτόνι και μετάξι, προσαρμόζοντάς τα σε ένα ελαφρύ ξύλινο πλαίσιο που σχεδίασε από το μηδέν και έφτιαξε εξ ολοκλήρου με τα χέρια της.
Παρ’ όλα αυτά κατασκεύασε ένα ζευγάρι φτερά από χαρτόνι και μετάξι, προσαρμόζοντάς τα σε ένα ελαφρύ ξύλινο πλαίσιο που σχεδίασε από το μηδέν και έφτιαξε εξ ολοκλήρου με τα χέρια της
Η όλη προσπάθεια δεν ήταν μια παιδική αποκοτιά. Ήταν μια σοβαρή άσκηση εφαρμοσμένης μηχανικής, ένα πείραμα που την οδήγησε να γράψει, σε ηλικία μόλις δώδεκα ετών, μια πραγματεία με τίτλο «Flyology», «Πτησιολογία». Δεν έφτασε ποτέ στο σημείο να δοκιμάσει να πετάξει η ίδια: δεν αιθεροβατούσε· ήξερε ήδη από τις μελέτες της πως η τεχνολογία της εποχής της δεν επαρκούσε. Έπρεπε να έχει υπομονή και να αφήσει να περάσει λίγος χρόνος για να έχει καλύτερα εργαλεία στα χέρια της — πιθανότατα ατμό, ή κάτι ακόμη πιο ισχυρό.
Ένα χρόνο μετά, αρρώστησε βαριά από ιλαρά, και κόντεψε να πεθάνει. Επέζησε, αλλά δεν μπορούσε, όχι να πετάξει, μα ούτε και να περπατήσει πια χωρίς πατερίτσες. Ωστόσο ανέκαμψε. Άλλωστε, δεν υπήρχε κάτι που θα την εμπόδιζε να συνεχίσει την αυθεντική, προσωπική της πορεία. Μπορούσε να πάει μόνο μπροστά.
Και βέβαια διάβαζε. Διάβαζε συνεχώς, μελετούσε, συνέκρινε, ανέλυε, αντιδρούσε. Και σημείωνε διαρκώς στα περιθώρια.
Η πρώτη προγραμματίστρια
Όταν έγινε δεκαεφτά, η Άντα γνώρισε τη Μαίρη Σόμερβιλ. Η Σόμερβιλ (1780-1872) ήταν μία από τις σημαντικότερες επιστήμονες της βρετανικής διανόησης του 19ου αιώνα. Αυτοδίδακτη σε μεγάλο βαθμό, εξελίχθηκε σε σημαντική μαθηματικό και αστρονόμο, με φήμη που ξεπερνούσε κατά πολύ τα όρια της εποχής της. Τα βιβλία της, ιδιαίτερα οι συνθετικές πραγματείες γύρω από τη φυσική φιλοσοφία και τις μαθηματικές αρχές του Νεύτωνα και του Λαπλάς, λειτουργούσαν σαν γέφυρα ανάμεσα στην ακαδημαϊκή επιστήμη και το ευρύτερο κοινό. Ο Λαπλάς έλεγε ότι κατανοούσε καλύτερα το ίδιο του το έργο όταν το διάβαζε μέσα από τις εξηγήσεις της Σόμερβιλ. Ήταν η πρώτη συγγραφέας βιβλίων εκλαϊκευμένης επιστήμης: πρώτη σε μία μακρά σειρά συγγραφέων και επιστημόνων.
Η Άντα Λάβλεϊς τη γνώρισε τη στιγμή ακριβώς που αναζητούσε πνευματική καθοδήγηση πέρα από τα βιβλία της, και πέρα από τα αυστηρά μαθήματα που της επέβαλλε η μητέρα της. Και η Σόμερβιλ είδε στη νεαρή Άντα ένα σπάνιο μείγμα φαντασίας και μαθηματικής αντίληψης. Με μεγάλη χαρά και ικανοποίηση, της άνοιξε την πόρτα σε έναν πελώριο, μαγικό κόσμο επιστημονικής έρευνας· της έδωσε όλα της τα βιβλία, εξειδικευμένα και σπάνια· της εξήγησε, με επιμέλεια και υπομονή, έννοιες σύνθετες και σκοτεινές· και της επέτρεψε να συζητήσει μαζί της, χωρίς αναστολές, τις πιο παράξενες ιδέες της. Η Σόμερβιλ ήταν από τους πρώτους ανθρώπους που πήραν σοβαρά την επιστημονική φιλοδοξία της Άντας — μια φιλοδοξία ακόρεστη, ποιητική, μεγαλειώδη, μοναδική.
Η Σόμερβιλ ήταν από τους πρώτους ανθρώπους που πήραν σοβαρά την επιστημονική φιλοδοξία της Άντας — μια φιλοδοξία ακόρεστη, ποιητική, μεγαλειώδη, μοναδική
Στα δεκαεννιά της η Άντα μαθαίνει από τη δασκάλα της για τον μαθηματικό, φιλόσοφο, εφευρέτη και μηχανικό Τσαρλς Μπάμπατζ (1791-1871) και την Αναλυτική Μηχανή του. Δεν ξέχασε ποτέ το ρίγος που πέρασε από μέσα της μόλις έμαθε τι θα μπορούσε να κάνει αυτή η μηχανή.
Ο Μπάμπατζ, στο μεταξύ, συνέχισε να αναπτύσσει το σχέδιό του, αντιμετωπίζοντας διαρκώς προβλήματα χρηματοδότησης — κανείς δεν έπαιρνε στα σοβαρά στο όραμά του. Το 1840, βρέθηκε στην Ιταλία, όπου έδωσε μία σειρά από διαλέξεις. Δύο χρόνια μετά, ο Ιταλός μαθηματικός Λουίτζι Φεντερίκο Μεναμπρέα δημοσίευσε μια περιγραφή της μηχανής στα γαλλικά, με βάση ακριβώς αυτές τις διαλέξεις. Ούτε ένας από τους επιστήμονες που έτυχε να τη διαβάσουν δεν μπορούσε να καταλάβει τι ήταν όλο αυτό, πού χρησίμευε, και πώς μπορούσε στ’ αλήθεια να φτιαχτεί.
Η Άντα διάβασε το κείμενο, και αμέσως κατάλαβε πως είχε μπροστά της κάτι πολύ, πολύ μεγάλο. Κάτι μοναδικό. Το μετέφρασε στα αγγλικά, προσθέτοντας από δίπλα και δικές της σημειώσεις — μάλιστα, οι σημειώσεις της ήταν τόσο πολλές και τόσο πυκνές, που ο όγκος του κειμένου τετραπλασιάστηκε. Σε κάποιες από τις προσθήκες της, συμπεριέλαβε και έναν τρόπο υπολογισμού των αριθμών Μπερνούλι με τη χρήση της μηχανής του Μπάμπατζ. Ναι: είχε καταλάβει τα πάντα. Η Αναλυτική Μηχανή θα φτιαχνόταν κάποια στιγμή, και θα άλλαζε εκ βάθρων την ανθρώπινη ζωή. Δεν θα χρησιμοποιούνταν απλώς και μόνο για να εκτελεί απλές αριθμητικές πράξεις, αλλά θα ήταν σε θέση να επεξεργάζεται σύμβολα. Θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τη σύνθεση μουσικής και τη δημιουργία γραφικών. Θα ήταν ικανή να «υφαίνει αλγεβρικά μοτίβα, ακριβώς όπως ο αργαλειός του Ζακάρ υφαίνει λουλούδια και φύλλα».
Το μετέφρασε στα αγγλικά, προσθέτοντας από δίπλα και δικές της σημειώσεις — μάλιστα, οι σημειώσεις της ήταν τόσο πολλές και τόσο πυκνές, που ο όγκος του κειμένου τετραπλασιάστηκε
Η Αναλυτική Μηχανή ήταν πράγματι ένας μηχανικός υπολογιστής γενικής χρήσης. Ένα κομπιούτερ. Οι προσθήκες της Άντας στο έγγραφο του Μεναμπρέα θεωρούνται το πρώτο πλήρες πρόγραμμα υπολογιστή, και ως εκ τούτου η Λάβλεϊς, με την εντυπωσιακή διορατικότητά της, είναι επισήμως η πρώτη προγραμματίστρια υπολογιστών στην ιστορία, και η πρώτη οραματίστρια του ψηφιακού κόσμου.
Και όλα αυτά το 1843, όταν δημοσίευσε το σχολιασμένο κείμενο. Πάνω από έναν αιώνα πριν την εποχή των υπολογιστών.
Ένα αμφιθέατρο ποίησης και επιστήμης
Η Άντα Λάβλεϊς δεν ασχολούνταν ποτέ μόνο με ένα θέμα: ο κόσμος ήταν ένα πανηγύρι που έπρεπε να κάνει ό,τι μπορούσε για να το εξαντλήσει, για να το δει όλο, για να το χορτάσει. «Είμαι αναλύτρια και μεταφυσικός», έλεγε, «και η επιστήμη μου είναι μια ποιητική επιστήμη». Δεν υπήρχε επιστημονική εξέλιξη ή εφεύρεση που να μη θέλει να τη δει, να την πιάσει στα χέρια της, να τη μελετήσει και να την εξετάσει σε βάθος.
Από τους μηχανικούς υπολογιστές πήγαινε στη φρενολογία, και από τον μεσμερισμό στα μαθηματικά μοντέλα που θα τη βοηθούσαν να ανακαλύψει πώς παράγει σκέψεις ο εγκέφαλος. Ειδικά γι’ αυτό τον τελευταίο, τον «λογισμό του νευρικού συστήματος» (calculus of the nervous system), όπως τον αποκαλούσε, επισκέφθηκε το 1844 τον ηλεκτρολόγο μηχανικό Άντριου Κρος, για να της μάθει πώς να κάνει ηλεκτρικά πειράματα. Παράλληλα, εργάστηκε εντατικά επί πολλά χρόνια πάνω στη σχέση των μαθηματικών και της μουσικής. Το μυαλό της ήταν ένα πελώριο αμφιθέατρο, ένα εργαστήρι, και ένας ναός.
Παράλληλα, εργάστηκε εντατικά επί πολλά χρόνια πάνω στη σχέση των μαθηματικών και της μουσικής. Το μυαλό της ήταν ένα πελώριο αμφιθέατρο, ένα εργαστήρι, και ένας ναός
Κανείς δεν ξέρει τι άλλο θα είχε καταφέρει αν δεν πέθαινε, μόλις 36 ετών, από καρκίνο της μήτρας, στις 27 Νοεμβρίου 1852. Στα είκοσί της, το 1835, είχε παντρευτεί τον Ουίλιαμ Κινγκ, Κόμη του Λάβλεϊς. Έκανε τρία παιδιά μαζί του: δυο γιους και μια κόρη. Πριν ξεψυχήσει, τους είπε πως ήθελε να ταφεί στην Εκκλησία της Αγίας Μαρίας Μαγδαληνής στο Χάκναλ του Νότινγχαμσαϊρ, δίπλα στον τάφο του πατέρα της. Δεν τον είχε γνωρίσει ποτέ, αλλά μεγαλώνοντας διάβασε τα ποιήματά του, έμαθε τα πάντα γι’ αυτόν, έκλαψε με το Μεσολόγγι, και τον είχε στ’ αλήθεια αγαπήσει. Τελικά, του είχε μοιάσει σε πολλά.
Γι’ αυτό και η Augusta Ada King, Countess of Lovelace (10.12.1815 - 27.11.1852), είναι θαμμένη δίπλα στον πατέρα της, Λόρδο Βύρωνα.
* * *
Η συνεισφορά της Λάβλεϊς στην επιστήμη των υπολογιστών αναγνωρίστηκε ευρέως πολύ αργότερα, τον 20ό αιώνα. Προς τιμήν της, το 1980 το Υπουργείο Αμύνης των ΗΠΑ ονόμασε Ada μία γλώσσα προγραμματισμού υψηλού επιπέδου, σχεδιασμένη για συστήματα μεγάλης κλίμακας με έμφαση στην αξιοπιστία και την ασφάλεια, ιδανική για αμυντικές και άλλες κρίσιμες εφαρμογές. Ακόμη, η δεύτερη Τρίτη του Οκτωβρίου έχει καθιερωθεί ως Ημέρα Άντα Λάβλεϊς (Ada Lovelace Day) για τον εορτασμό των επιτευγμάτων των γυναικών στους τομείς STEM.
17°
