Μόνος στο σπίτι: Τι κάνει ο σκύλος σας όταν φεύγετε για τη δουλειά;

«ΓΙΑΤΙ ΕΦΥΓΕΣ; ΠΩΣ ΤΟ ’ΚΑΝΕΣ ΑΥΤΟ;»

Έχουμε τρία σκυλάκια, αλλά το πρώτο και μεγαλύτερο είναι πολύ διαφορετικό από τα αδελφάκια του. Από μικρός, δεν άντεχε στιγμή τη μοναξιά. Κανείς σκύλος, βέβαια, δεν θέλει να μένει μόνος, αλλά οι αντιδράσεις του Αρσέν όταν καταλάβαινε πως θα έμενε μόνος, ήταν αβάσταχτες. Μάλιστα, καθώς εγώ δουλεύω από το σπίτι, σπάνια, πάρα πολύ σπάνια έμενε πράγματι μόνος του. Μόλις όμως αντιλαμβανόταν πως όπου να ’ναι θα φύγω —για να πάω μέχρι απέναντι να πάρω γάλα, ας πούμε: αλλά πού να το ξέρει—, τον έπιανε μαύρη κατάθλιψη. Ήταν αβάσταχτο. Και ήταν κάτι εντελώς δικό του, ένα κομμάτι της προσωπικότητάς του: ποτέ δεν είχε εγκαταλειφθεί στο παρελθόν, να πεις ότι είχε κάποιο τέτοιο τραύμα. Και ζούσε μαζί μας από δύο μηνών.

Αυτός ήταν ο λόγος που πήραμε και δεύτερο σκυλάκι: για να του κάνει παρέα, και για να απαλύνει τον πόνο του που έμενε μόνος, κατάμονος, χωρίς πατέρα, εγκαταλειμμένος σαν καλαμιά στον κάμπο. Γιατί αυτό ακριβώς πίστευε. Κάθε φορά. Όλες τις φορές. Χωρίς καμία εξαίρεση.

Όπως μπορεί εύκολα να φανταστεί κανείς, το κόλπο με το δεύτερο σκυλάκι δεν έπιασε. Ο Αρσέν ήθελε εμένα. Ήθελε να μην πηγαίνω στον πόλεμο. Ήθελε να μην είχα απαχθεί από τους εξωγήινους. Ήθελε να μη με είχε φάει ο μπαμπούλας. Ήθελε να εξακολουθώ να ζω μαζί του, να εξακολουθούμε να είμαστε οι δυο μας απέναντι στο σύμπαν — αυτό το τρομακτικό πράγμα.

Το σκυλάκι μας αυτό είναι ακραία περίπτωση, αλλά δεν είναι το μόνο. Γιατί όλα τα σκυλιά είναι έτσι. Κυριολεκτικά: όλα. Όλα τους είναι φτιαγμένα από το ίδιο καλούπι. Απλώς άλλα εκδηλώνονται έτσι, και άλλα έτσι εις τον κύβο.

Όταν ένας σκύλος —ο δικός μας, ο δικός σας, του απέναντι— μένει μόνος στο σπίτι, δεν σκέφτεται με τον τρόπο που σκέφτεται ένας άνθρωπος. (Υπάρχει λόγος γι’ αυτό: ο σκύλος δεν είναι άνθρωπος, είναι σκύλος). Δεν κάνει υποθέσεις για το μέλλον, ούτε προσπαθεί να εξηγήσει λογικά την απουσία του ανθρώπου του. Λειτουργεί μέσα από συνειρμούς, εμπειρίες, και συναισθηματικά ίχνη. Εκείνη η πόρτα που έκλεισε πίσω μας, δεν είναι μια πόρτα που έκλεισε. Είναι ένα σήμα, που σημαίνει άσχημα πράγματα: κακά μαντάτα. Κυρίως, δε, αυτό: την απώλεια πρόσβασης στο πρόσωπο που του προσφέρει ασφάλεια.

Ο σκύλος είναι το μόνο ζώο στον πλανήτη που ο άνθρωπος έφτιαξε από μόνος του. Και είναι ένα κοινωνικό ζώο. Πιο κοινωνικό, δεν έχει. Έχει πλαστεί για να ζει σε μια ομάδα, και έχει μάθει να αντλεί ασφάλεια από τη φυσική παρουσία των μελών αυτής της ομάδας. Επίσης, ο σκύλος μας δεν έχει ρολόι (ούτε κινητό), και ποτέ κανείς σκυλάκος δεν θα καταλάβει τη φράση που όλοι τού λέμε φεύγοντας: «Μη φοβάσαι, δεν θ’ αργήσω». (Αυτό δεν σημαίνει πως πρέπει να πάψουμε να τη λέμε: σε εμάς μιλάμε όταν μιλάμε στον σκύλο μας. Είναι όπως με τα χάρτινα καλαμάκια: παίζουν μεν ασήμαντο ρόλο στην οικολογική ισορροπία του πλανήτη, αλλά είναι κάτι που, απλά, περνάει από το χέρι μας: εξ ου και είναι γελοίο να το αρνούμαστε, λες και γεννηθήκαμε σε στάνη). Έτσι, κάθε φορά που φεύγουμε από το σπίτι, αφήνουμε πίσω μας κάποιον που δεν ξέρει αν θα επιστρέψουμε. Ή μάλλον, που θεωρεί σχεδόν βέβαιο ότι πνιγήκαμε σε ναυάγιο.

Αυτό που έχει, όμως, ο σκύλος μας είναι κάτι βαθύτερο, κάτι πολύ παλιό, πολύ αρχαίο: ένα νευρικό σύστημα εξελιγμένο να αντιλαμβάνεται ότι η απουσία της κεφαλής τής αγέλης συνιστά μείζονα κίνδυνο και απειλή επιβίωσης.

Θα το ξαναπούμε. Για να καταλάβουμε πώς βιώνει ο σκύλος τη μοναξιά, πρέπει πρώτα να απαλλαγούμε από ένα κοινό λάθος: ότι ο σκύλος σκέφτεται όπως εμείς, ή περίπου όπως εμείς. Γιατί δεν το κάνει. Ο σκύλος μας δεν οικοδομεί αφηγήσεις («Αχά! Έφυγε πάλι, πιθανότατα θα αργήσει, οπότε θα τον δω τώρα το βράδυ. Οκέι, τι να κάνουμε, θα κοιμηθώ μερικά ζευγαράκια ώρες και θα περάσει η ώρα»). Δεν αναλύει. Δεν κάθεται να παρηγορηθεί με λογικά επιχειρήματα. Ο σκύλος μας ζει στο παρόν — στο άμεσο αισθητηριακό και συναισθηματικό βίωμα. Ό,τι νιώθει, το νιώθει εδώ και τώρα — και το νιώθει με πλήρη ένταση. Και αυτό που νιώθει όταν η πόρτα κλείνει δεν είναι βαρεμάρα. Είναι κάτι που μοιάζει με πανικό. Γιατί οι σκύλοι αισθάνονται —όπως και εμείς— φόβο, ανακούφιση, χαρά, ζήλια, πόνο: όλο το πακέτο. Οι σκύλοι δεν σκέφτονται όπως εμείς· αλλά βιώνουν συνειδητά συναισθήματα — όπως εμείς. Αλλά μεγεθυμένα.

Αν και σπανίως λείπω από το σπίτι, ο Αρσέν κάθε μα κάθε φορά ξεκινά το μοιρολόι από την αρχή. Κάθε μα κάθε φορά είναι σίγουρος πως αυτή εδώ ήταν η τελευταία φορά που με είδε. Και κάθε μα κάθε φορά, πέφτει στο κρεβατάκι του για να περιμένει εκεί, μόνος-κατάμονος, να του βγει η ψυχή.

Άλλα σκυλιά όμως δεν λειτουργούν έτσι.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΑΓΧΟΣ ΑΠΟΧΩΡΙΣΜΟΥ

Από σεβασμό στο δικαίωμα της ιδιωτικότητας (μη γελάτε — ή, τέλος πάντων, γελάστε· ό,τι θέλετε κάντε), δεν έχουμε βάλει κάμερα στο σπίτι να βλέπουμε τι κάνουν τα σκυλάκια μας. Αλλά οι περισσότεροι έχουν. Και, βέβαια, όσα σκυλιά παίρνουν μέρος στις σχετικές έρευνες των πανεπιστημίων, παρακολουθούνται στενά.

Τι συμβαίνει λοιπόν στον σκύλο μας τα πρώτα λεπτά μετά την αναχώρησή μας; Καταρχάς, οι περισσότεροι παρουσιάζουν ένα σχεδόν προβλέψιμο, και κοινό, μοτίβο συμπεριφοράς. Τα πρώτα 5 με 30 λεπτά είναι τα πιο ζόρικα. Ο σκύλος μπορεί να ουρλιάζει, να αλυχτάει, να γαβγίζει ξέφρενα ή μονότονα, να ξύνει την πόρτα, να περπατά πάνω-κάτω νευρικά, να βγάζει πολλά σάλια, κλπ. κλπ. Η κορτιζόλη —η ορμόνη του στρες— χτυπάει κόκκινο. Ο σφυγμός του ανεβαίνει. Είναι η γνωστή μας «απόκριση μάχης ή φυγής» σε πλήρη ενεργοποίηση. Μετά από αυτή τη φάση, οι περισσότεροι σκύλοι ηρεμούν σταδιακά, και κοιμούνται. Άλλωστε, είναι πτώματα πια. Κάποιοι άλλοι, αρχίζουν να μυρίζουν τα πράγματα του σπιτιού, ή παρακολουθούν από το παράθυρο μπας και μας δουν να ερχόμαστε. Κάποιοι άλλοι, πάλι, δεν ηρεμούν ποτέ και με τίποτε — ή ηρεμούν επιφανειακά, ενώ μέσα τους βράζουν, το στρες παραμένει σε επίπεδα συναγερμού. Αυτοί οι τελευταίοι είναι οι σκύλοι που αναπτύσσουν άγχος αποχωρισμού.

Και που τρώνε τους καναπέδες.

Το άγχος αποχωρισμού…

• …δεν είναι μια απλή εκδήλωση στενοχώριας του σκύλου μας επειδή έμεινε μόνος, αλλά μια κατάσταση ψυχολογικού στρες που πηγάζει από τον φόβο διάρρηξης του δεσμού που έχει με τον κηδεμόνα του: με εμάς. Δεν έχουμε να κάνουμε με κάποιου είδους «κακή διαγωγή», ή με πείσμα, ή με… εκδικητικότητα.
• …είναι μία κλινικά αναγνωρισμένη αγχώδης διαταραχή με σαφές νευροβιολογικό υπόβαθρο, ανάλογη με τις αντίστοιχες ανθρώπινες διαταραχές άγχους και πανικού. Η «κακή» συμπεριφορά του είναι σύμπτωμα ενός ψυχικού πόνου που το ζώο αδυνατεί να διαχειριστεί, καθώς η απομάκρυνση του προσώπου αναφοράς (ημών των ιδίων) βιώνεται σαν καθολική απώλεια ασφάλειας.
• …δεν αφορά, επίσης, το σπίτι που ίσως είναι μικρό, ή την πλήξη που πιθανώς νιώθει ο σκύλος μας, ή την έλλειψη άσκησης και άλλα τέτοια — αν και όλα αυτά μπορεί να επιδεινώνουν την εικόνα. Έχει να κάνει κατά 100% με τον φόβο του. Όταν ένας σκύλος καταστρέφει τον καναπέ, δεν το κάνει για να μας τη σπάσει: καταστρέφοντας το περιβάλλον του, ο σκύλος μας αυτοτραυματίζεται στην προσπάθειά του να αντιμετωπίσει έναν ψυχικό πόνο που δεν μπορεί να ονοματίσει. Όταν γαβγίζει σαν τρελός ή του φεύγουν τσίσα πάνω στο χαλί, δεν το κάνει με πρόθεση να εκδικηθεί, αλλά αντιδρά στην εσωτερική κατάσταση συναγερμού που βιώνει: στις οργανικές μεταβολές που εκμηδενίζουν τις ικανότητές του να «ρυθμιστεί».
• …είναι φόβος της απώλειας του δεσμού. Γι’ αυτό και δεν εμφανίζεται σε όλους τους σκύλους με τον ίδιο τρόπο. Κάποιοι δεν αντέχουν να μείνουν ούτε λίγα λεπτά μόνοι. Άλλοι δυσκολεύονται μόνο όταν φεύγει ένα συγκεκριμένο άτομο. Υπάρχουν σκύλοι που είναι ήρεμοι αν λείπουν όλοι, αλλά πανικοβάλλονται αν μείνει πίσω ένας άνθρωπος που δεν είναι το «πρόσωπο αναφοράς», το αφεντικό του. Αλλά που είναι, ενδεχομένως, ένας εχθρός. Ποιος ξέρει!
• …δεν «θεραπεύεται». Μπορεί όμως, κάποτε, να μετριαστεί. Η άσκηση πριν την αναχώρηση βοηθάει. Τα τριτς επίσης, ειδικά αν τα βάλετε μέσα σ’ αυτά τα ειδικά παιχνίδια που απασχολούν τον σκύλο για λίγο. Μια σταθερή ρουτίνα και προβλέψιμες αναχωρήσεις, είναι επίσης καλά πράγματα. Κυρίως όμως, μας λένε κάποιοι ειδικοί, δεν χρειάζονται κλάματα, εκ μέρους μας, όταν φεύγουμε και τούμπες όταν επιστρέφουμε — αλλά εμείς δεν το προτείνουμε αυτό: πώς θα ήταν ο κόσμος μας χωρίς τούμπες;
• …δεν είναι κάτι που σηκώνει τιμωρία. Αν επιστρέψουμε και βρούμε ένα μασημένο παπούτσι, δεν πετυχαίνουμε τίποτα τιμωρώντας τον σκύλο — εκτός από την αύξηση του άγχους του. Ο σκύλος μας δεν θα συνδέσει ποτέ των ποτών την τιμωρία με κάτι που έκανε ώρες πριν, πάνω στο άγχος του. Ίσα-ίσα που θα συνδέσει την τιμωρία με την επιστροφή μας. Δεν θα του φτάνει που του λείπουμε, αλλά θα αρχίσει να φοβάται και την επιστροφή μας από πάνω. Και δεν το θέλουμε αυτό.

ΟΤΑΝ ΚΛΕΙΝΕΙ Η ΠΟΡΤΑ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΜΙΚΡΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[ 1 ] Για έναν σκύλο, δηλαδή για ένα πλάσμα που ζει προσκολλημένο στο παρόν, αλλά είναι και προϊόν των αρχέγονων ενστίκτων του από την άλλη, ο άνθρωπός του είναι το μοναδικό σημείο αναφοράς που έχει για την ασφάλεια και την επιβίωσή του. Καθώς οι σκύλοι δεν αντιλαμβάνονται κάποιου τύπου γραμμική ροή του χρόνου όπως εμείς, δεν μπορούν να κατανοήσουν τη διαφορά ανάμεσα σε μια απουσία δέκα λεπτών και σε μια απουσία δέκα ωρών. Η σκέψη τους εγκλωβίζεται σε μια κατάσταση διαρκούς αναμονής, που μάλιστα πυροδοτείται πριν καν την αναχώρησή μας, καθώς το ζωάκι μας ξέρει μια χαρά να αναγνωρίζει τα τελετουργικά μας εκείνα που σημαίνουν έξοδο: ακόμη και το άνοιγμα του συρταριού με τα κλειδιά μπορεί να το ρίξει στα μαύρα πανιά. Και συχνά το κάνει.

[ 2 ] Υπάρχει μια τάση να βλέπουμε την εξάρτηση του σκύλου από τον άνθρωπο σαν πρόβλημα που πρέπει να διορθωθεί. Ωστόσο, αξίζει να θυμόμαστε ότι ο σκύλος είναι το μόνο ζώο που εξελίχθηκε δίπλα στον άνθρωπο για χιλιάδες χρόνια — όχι ανεξάρτητα από εμάς, αλλά σε εξαιρετικά στενή σχέση μαζί μας. Το άγχος αποχωρισμού είναι η έκφραση ενός δεσμού που καλλιέργησε ο ίδιος ο άνθρωπος — και για τον οποίο φέρει ηθική ευθύνη. Την επόμενη φορά που θα κλείνουμε την πόρτα, ας σκεφτούμε εκείνο το πλασματάκι που μένει πίσω: ένα ον που δεν καταλαβαίνει τι θα πει «σε λίγο», που δεν ξέρει αν σημαίνει δέκα λεπτά ή ποτέ, και που η μόνη του βεβαιότητα είναι αυτή εδώ η στιγμή —η στιγμή που κλείνει η τρομακτική πόρτα— και η απουσία μας την αμέσως επόμενη στιγμή. Πιθανώς να μη χρειάζεται να νιώθουμε ενοχές. Χρειάζεται όμως να νιώθουμε ευθύνη. Υπάρχει διαφορά. Γιατί εμείς είμαστε η πηγή άγχους του σκύλου μας, το θέλουμε δεν το θέλουμε. Κι ας το ξεχνάει αυτός κάθε φορά που είμαστε εκεί και φιλιόμαστε.

[ 3 ] Κάποιοι θα σας πουν ότι για ένα σκυλί απουσία μίας ώρας ισοδυναμεί με… εφτά ανθρώπινες ώρες. (Κατ’ αναλογία με την ηλικία του σκύλου, μετρημένη σε ανθρώπινα χρόνια). Άλλοι, πως ένα λεπτό ή μία ώρα ή μια μέρα δεν έχουν διαφορά στο μυαλό ενός σκύλου: γι’ αυτόν, ο χρόνος είναι πάντα ίδιος. Και άλλοι θα σας πουν άλλα. Αναφορικά με την αντίληψη του χρόνου, η αλήθεια είναι μάλλον κάπως διαφορετική. Οι σκύλοι, μαθαίνουμε, αντιλαμβάνονται το πέρασμα του χρόνου μέσω της μυρωδιάς: όσο κρατάει το οσφρητικό μας αποτύπωμα στο σπίτι, μπορούν να πιαστούν απ’ αυτό. Όταν πια αδυνατίζει ή και χάνεται… άσ’ τα να πάνε. Εξ ου και όλοι ξέρουμε πως, εντέλει, κάνουν περισσότερες τρέλες όταν γυρνάμε από τη δουλειά, από όταν πεταχτήκαμε απέναντι να πάρουμε γάλα — κάτι που υποδηλώνει κάποια αίσθηση διάρκειας. Ωστόσο, δεν μετρούν ώρες. Καμία σχέση. Ζουν σε ένα αδιαφοροποίητο τώρα, σε κάτι παροντικό και άχρονο ταυτόχρονα, που επεκτείνεται, στριφογυρνά και τους τυλίγει, χωρίς σαφές ή ορισμένο τέλος, ή κάτι που να τους προσφέρει μια κάποια παρηγοριά. Όσο λείπουμε, ζουν παρέα με την εμπειρία της απουσίας, αδιόρατης και ατελεύτητης. Και καμιά φορά σπάνε, λυγίζουν, και κλαίνε: σπαράζουν.

[ 4 ] Τα σκυλιά μας μας αγαπάνε. Όλα. Με όλο τους το είναι. Αυτά όμως που είναι προσκολλημένα επάνω μας, δεν μας αγαπούν περισσότερο: απλώς είναι περισσότερο ανασφαλή. Και δεν μπορούμε να κάνουμε κάτι γι’ αυτό. It is what it is. Η μόνη λύση είναι να δουλεύουμε από το σπίτι. \m/

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.