Πλήξη και χιούμορ: Γελάτε γιατί βαριόμαστε

Η ζωή είναι βαρετή. Και η κωμωδία το ξέρει αυτό. Ναι, υπάρχει πολύς θάνατος, πολλή αρρώστια και δυστυχία, υπάρχει φτώχεια, υπάρχουν και αιματοβαμμένοι δικτάτορες τύπου Πούτιν και wannabe παλιάτσοι-δικτάτορες τύπου Τραμπ, αλλά: η ζωή κατά τα άλλα, και για όλους εμάς που έχουμε την τύχη να είμαστε σχετικώς υγιείς, να ζούμε έξω από την Ουκρανία και να μη μας κυνηγάει η μιλίτσια της ICE, είναι εξόχως βαρετή. Μια επανάληψη επαναληπτικών κινήσεων και επαναλαμβανόμενων πραγμάτων.

Κατά βάθος το ξέρουμε όλοι, και καμιά φορά —βασικά, τις όχι και πολύ σπάνιες που το αναλογιζόμαστε καθώς πλένουμε τα δόντια μας— η σκέψη κάθεται στους ώμους μας και μας καταθλίβει: η ζωή περνά κυρίως χωρίς κορυφώσεις. Περιμένουμε να βράσει το νερό, κοιτάζουμε το κινητό, κάποιος στη δουλειά μάς διηγείται μια ιστορία ορισμένως παράλογη και ακαταλαβίστικη, μπαίνουμε στο ασανσέρ, βγαίνουμε από το ασανσέρ, στεκόμαστε σε ουρές, ανταλλάσσουμε τυπικές κουβέντες, ψάχνουμε τα κλειδιά μας. Περίπου αυτά.

Αν αφαιρέσουμε τις μεγάλες στιγμές, τις κρίσεις και τις εξαιρέσεις των κανόνων, αυτό που απομένει είναι ένας τεράστιος όγκος μικρών και κατά το πλείστον αδιάφορων πράξεων. Είναι όπως με τα σπίτια: κανείς μας δεν χτίζει το δικό του· αλλά αν δεν δουλεύουμε ΚΑΘΕ ΩΡΑ ΚΑΙ ΣΤΙΓΜΗ γι’ αυτό, σε έναν χρόνο θα είναι αβίωτο, σε δύο στάβλος, και σε τρία ερείπιο. Γιατί; Γιατί οι μικρές και συνήθως αδιάφορες πράξεις μας είναι η καθαυτό ζωή. Και η κωμωδία το ξέρει αυτό. Όλα τα ξέρει.

Από ένα υλικό σαν και το παραπάνω —ένα υλικό βουτηγμένο στην ανία του προβλέψιμου— γεννιέται ένα ιδιαίτερο είδος χιούμορ. Ένα χιούμορ που δεν στηρίζεται στην ένταση, στην ανατροπή, στην καταιγιστική διαδοχή αστείων, στα χάχανα, στην μπαλαφάρα και στο μπουρλέσκ χιούμορ. Αντίθετα, αυτό εδώ το χιούμορ χρειάζεται λίγο χρόνο παραπάνω, λίγη σιωπή παραπάνω, και λίγη παρατήρηση παραπάνω. Κρατάει τη σκηνή ανοιχτή μια στάλα περισσότερο απ’ όσο θεωρείται άνετο, ή ανεκτό.

Γιατί ξέρει το εξής επίσης βασικό: η καθημερινότητα είναι κι αυτή γεμάτη κενό χρόνο. Οι περισσότεροι διάλογοι που κάνουμε είναι τόσο τραγικοί, τόσο ασαφείς και τόσο χωρίς στόχο, που, αν τούς ακούσεις ποτέ απομαγνητοφωνημένους θα θέλεις ν’ ανοίξει η γη να σε καταπιεί από την ντροπή. Οι περισσότερες συναντήσεις που κάνουμε δεν αλλάζουν τίποτε: θα μπορούσαν να ήταν μέιλ, ή σήματα καπνού, ή ένα αποπροσανατολισμένο περιστέρι, ή και τίποτα. Εννέα στις δέκα φορές μιλάμε από υποχρέωση, από αμηχανία, ή επειδή φοβόμαστε τη σιωπή. Κυρίως: συνεχίζουμε να μιλάμε ακόμη και όταν δεν έχουμε κάτι να πούμε. (Και σπανίως έχουμε).

Το δε χιούμορ της ανίας απλώς αναπαράγει αυτή την ανθρώπινη κατάσταση, ίσως με μικρές αποκλίσεις και διαφοροποιήσεις εδώ κι εκεί. Ένας χαρακτήρας μπορεί απλώς να απαντά υπερβολικά σοβαρά σε μια ασήμαντη ερώτηση, ή —γιατί όχι— φορώντας ένα στρατιωτικό κράνος πριν απαντήσει, και ξαναβγάζοντάς το αμέσως μετά. Ή, μια παύση μπορεί να κρατά δυο τρία δευτερόλεπτα περισσότερο από το νορμάλ, επιτείνοντας την αγωνία και το χιτσκοκικό, αλά «Σαμποτάζ», σασπένς.

Το θέμα εδώ είναι ότι το αστείο δεν ανακοινώνεται με ταρατατζούμ: καλούμαστε να το αναγνωρίσουμε. Δηλαδή, δεν βλέπουμε να πέφτει ένας τύπος κάτω και να γεμίζει λάσπες στο καινούργιο του παντελόνι ή αλεύρι στη μούρη. Ο θεατής πρέπει να το ψαρέψει μόνος του μέσα στη σκηνή. Αυτός είναι ένας από τους βασικούς μηχανισμούς του. Το χιούμορ της πλήξης είναι σατιρικό χιούμορ:

Εδώ, τα παράλογα, τα δυσάρεστα ή τα γελοία περιστατικά παρουσιάζονται με επίπεδο τόνο και με ανέκφραστο πρόσωπο. Ναι μεν γελάμε, αλλά γελάμε αμήχανα, και συχνά από μέσα μας. Σχεδόν βαριεστημένα: γιατί βλέπουμε τον εαυτό μας κάπου εκεί μέσα. Είμαστε, τρόπον τινά, μέρος της εμπειρίας. Δεν κόβουμε καν το χέρι μας αν όλο αυτό αφορούσε τον πρωταγωνιστή της γελοιογραφίας, τον ήρωα της σειράς… ή εμάς. Είναι χαρακτηριστικό, αυτό το πράγμα, του deadpan χιούμορ, της awkward comedy, της dry comedy: παίζουμε κι εμείς ρόλο· δεν μπορούν να υπάρξουν (παραλίγο να λέγαμε «να επιτελεστούν») χωρίς τη συνενοχή μας.

Μια τέτοιου είδους κωμωδία δεν είναι καινούργια, βέβαια. Από τον Μπάστερ Κίτον και τον Ζακ Τατί ως το «Σάινφελντ» και το «The Office», μόνο ο κινηματογράφος και η τηλεόραση έχουν φτιάξει κάμποσες χιλιάδες τέτοια έργα και σίριαλ. Ων ουκ έστιν αριθμός. Το χιούμορ της πλήξης, της αμηχανίας, της καθημερινότητας, της ρουτίνας, της κοινοτοπίας, της επανάληψης, της ίδιας τής ζωής εντέλει, είναι μαζί μας από πάντα. Και είναι ένα χιούμορ κωμικό και θλιβερό μαζί. Καμιά φορά, όταν στηλιτεύει κακώς κείμενα, είναι μέχρι και αποτρόπαιο, κοντά στα όρια της φρίκης:

Το χιούμορ της ανίας έχει σαν αντικείμενό του την αποτυχία των πραγμάτων να γίνουν ενδιαφέροντα. Είναι ένα χιούμορ ενοχλητικό. Δείχνει ανθρώπους που έχουν αγοράσει το σωστό προϊόν, έχουν επισκεφτεί το σωστό μέρος, είναι με τον σωστό άνθρωπο… και εξακολουθούν να βαριούνται. Δείχνει εργαζομένους σε φωτεινά γραφεία να επαναλαμβάνουν κενές εταιρικές φράσεις. Δείχνει φίλους να κοιτούν παράλληλα τις οθόνες τους, ζευγάρια να μην έχουν τι να πουν, οικογένειες να ανακυκλώνουν τις ίδιες και τις ίδιες ιστορίες.

Το γέλιο, όταν προκύπτει (γιατί καμιά φορά ΔΕΝ προκύπτει· καμιά φορά πνίγεται από έναν λυγμό), προκύπτει από την αναγνώριση. Ο θεατής έχει βρεθεί στην ίδια ουρά, έχει ακούσει την ίδια κοινοτοπία, έχει προσποιηθεί το ίδιο θεατρικό ενδιαφέρον. Το αστείο βρίσκεται σ’ εκείνη εκεί τη μικρή κοινωνική αποτυχία που όλοι αναγνωρίζουμε. Ένα μικρό περιστατικό στη μέρα της μαρμότας.

Η ακρίβεια αυτή εξηγεί και την ανθεκτικότητα του είδους. Οι μόδες της κωμωδίας αλλάζουν. Οι αναφορές παλιώνουν, οι λέξεις χάνουν τη δύναμή τους, οι κοινωνικοί κώδικες μετακινούνται. Σωστά. Αλλά η αναμονή, η αμηχανία, η επανάληψη και η αδράνεια —ανάμεσα σε τόσα άλλα ανθρώπινα, πολύ ανθρώπινα— παραμένουν. Κάθε εποχή παράγει διαφορετικές συσκευές και χτίζει διαφορετικούς χώρους, αλλά οι άνθρωποι εξακολουθούν να χάνουν χρόνο, εξακολουθούν να προσπαθούν να φανούν απασχολημένοι, και εξακολουθούν να αποδίδουν υπερβολική σημασία σε μικρές ενοχλήσεις. Και εξακολουθούν να είναι κομπάρσοι, όλοι τους. Όλοι μας. Από τον πιο μικρό μέχρι τον πιο μεγάλο:

Υπάρχει και μια εσάνς δημοκρατικότητας σε αυτή την κωμωδία. Το υλικό της είναι διαθέσιμο σε όλους. Δεν απαιτεί εξαιρετικά γεγονότα ή πρόσβαση σε σπάνιες, «ακριβές» εμπειρίες. Η καθημερινότητα παρέχει αδιάκοπα άπειρο κοινόχρηστο υλικό. Οι άνθρωποι περιμένουν να συμβεί κάτι, μα αυτό το κάτι δεν συμβαίνει. Ξεχνούν τι ήθελαν να πουν, παρεξηγούν οδηγίες, προσπαθούν να ανοίξουν συσκευασίες με παράλογους τρόπους. Κάνουν λάθη και εκτίθενται βουβά.

Το χιούμορ της πλήξης γίνεται ένας καθρέφτης που δεν μας κολακεύει. Μας δείχνει όπως είμαστε συνήθως: ούτε ηρωικοί, ούτε τραγικοί, ούτε λαμπεροί, ούτε σέξι. Είμαστε απλώς παρόντες, ελαφρώς κουρασμένοι, ελαφρώς (και όχι μόνο ελαφρώς) κοινωνικά αμήχανοι, και μερικές φορές πολύ αστείοι χωρίς να θέλουμε να είμαστε αστείοι. Η ζωή, κατά 99,99%, δεν είναι θεαματική. Περνά με καθυστερήσεις, με επαναλήψεις, και με πολλές, πάρα πολλές, μικρές αποτυχίες. Όταν τις κοιτάξουμε από τη σωστή απόσταση, καμιά φορά γίνονται μέχρι και κωμικές.

Έτσι κι αλλιώς, είμαστε όλοι για γέλια.

ΥΓ. Προφανώς έφτιαξα αυτές τις γελοιογραφίες με Α.Ι., δεν πιάνει το χέρι μου και δεν μου περισσεύουν λεφτά για να δώσω σενάρια σε σχεδιαστές. Καλά κουράγια σε όλους.

* * *

Το αυγουστιάτικο Ημερολόγιο της Πλήξης κυκλοφορεί όλο τον μήνα, κάθε μέρα, στις 7 το πρωί. Ελπίζουμε να μη σας φαίνεται πολύ πληκτικό. Σας ευχαριστούμε.