Τι πραγματικά ελέγχει την όρεξή μας: Η πείνα, το στρες ή η συνήθεια;

Φανταστείτε να βρίσκεστε σε μια αίθουσα συσκέψεων όταν κάποιος φέρνει μπισκότα. Ίσως θέλετε ένα, ίσως όχι, αλλά το πιθανότερο είναι ότι οι άνθρωποι γύρω σας αντιδρούν όλοι διαφορετικά: κάποιος θα πάρει δύο αμέσως, κάποιος άλλος θα φάει ένα σχεδόν χωρίς να το καταλάβει, ένας τρίτος ίσως να μην προσέξει καν τα μπισκότα, ενώ κάποιος άλλος θα τα θέλει όλη την ώρα χωρίς να τα αγγίζει.

Οι ορέξεις μας και οι αντιδράσεις μας στο φαγητό διαφέρουν πολύ. Τι όμως συμβαίνει πίσω από τα παρασκήνια και τις καθορίζει; Και μήπως η σύγχρονη διατροφή έχει «χακάρει» αυτή τη διαδικασία;

«Πρώτα απ’ όλα, είναι σημαντικό να ξεχωρίσουμε την πείνα από την όρεξη», λέει ο Γκάιλς Γιόου, καθηγητής μοριακής νευροενδοκρινολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ και συγγραφέας του βιβλίου Why Calories Don’t Count. «Η πείνα είναι ένα αίσθημα – αυτό που συμβαίνει πριν αποφασίσεις ότι πρέπει να φας κάτι. Η όρεξη είναι το σύνολο όλων όσων σχετίζονται με το γιατί τρώμε – συμπεριλαμβανομένης της πείνας, του κορεσμού και της ανταμοιβής. Αυτές οι τρεις αισθήσεις χρησιμοποιούν διαφορετικά μέρη του εγκεφάλου, αλλά λειτουργούν μαζί».

Η πείνα ρυθμίζεται από τον υποθάλαμο, στο πίσω μέρος της μύτης στη βάση του εγκεφάλου, ο οποίος παρακολουθεί τα επίπεδα σακχάρου και τις ορμόνες λεπτίνη και γκρελίνη, για να ελέγξει αν υπάρχει ενεργειακό έλλειμμα.

Ο κορεσμός ρυθμίζεται από τον οπίσθιο εγκέφαλο, κοντά στο σημείο που ο κρανιακός θόλος συναντά τον αυχένα: όταν το στομάχι διαστέλλεται, το πνευμονογαστρικό νεύρο στέλνει σήμα ότι είμαστε χορτάτοι.

Η ανταμοιβή, τέλος, ρυθμίζεται από ένα ευρύ δίκτυο νευρώνων πιο ψηλά στον εγκέφαλο, μέσω της ντοπαμίνης και της αναζήτησης ευχαρίστησης.

«Όλα αυτά τα συστήματα επικοινωνούν μεταξύ τους», λέει ο Γιόου. «Γι’ αυτό όταν πεινάς πολύ, τρόφιμα με μικρή “ανταμοιβή” – όπως ρύζι ή ψωμί – μπορεί να σου φαίνονται υπέροχα. Ή μπορεί να νιώθεις χορτάτος αλλά να θέλεις σοκολατόπιτα, επειδή ενεργοποιεί το σύστημα ανταμοιβής».

Γιατί αντιδρούμε διαφορετικά στα ίδια μπισκότα;

Μέρος της εξήγησης είναι το πόσο πεινασμένοι ή χορτάτοι είμαστε, αλλά παίζει ρόλο και η γενετική.

«Υπάρχουν άνθρωποι που λατρεύουν το φαγητό και άλλοι που το βλέπουν απλώς ως καύσιμο», λέει ο Γιόου. «Οι δεύτεροι πεινάνε πιο κοντά στη στιγμή που πραγματικά χρειάζονται φαγητό. Επίσης, διαφορετικοί άνθρωποι χρειάζονται διαφορετική ποσότητα τροφής για να ενεργοποιηθεί το σύστημα ανταμοιβής».

Γνωρίζουμε ότι πάνω από 1.000 γονίδια επηρεάζουν την όρεξη.

Ο ρόλος της όσφρησης, της όρασης και του ήχου

Οι αισθήσεις μπορούν να ενεργοποιήσουν την όρεξη ανεξάρτητα από την ενεργειακή ανάγκη.

«Όταν βλέπουμε φαγητό, τα αισθητηριακά ερεθίσματα αυξάνουν τη ντοπαμίνη και ενισχύουν την επιθυμία για φαγητό, ακόμη κι αν δεν πεινάμε πραγματικά», λέει ο νευροεπιστήμονας Τίμοθι Φράι.

Ο ήχος επίσης παίζει ρόλο, καθώς έχουμε μάθει να συνδέουμε ήχους όπως το “κρακ” ή το τσιτσίρισμα με νόστιμο φαγητό.

Το στρες αλλάζει την όρεξη

Το στρες μπορεί να διαταράξει όλα αυτά τα συστήματα.

«Όταν είμαστε αγχωμένοι ή κουρασμένοι, ο προμετωπιαίος φλοιός – που ελέγχει τις αποφάσεις – λειτουργεί λιγότερο αποτελεσματικά, ενώ τα συστήματα ανταμοιβής παραμένουν ενεργά», λέει ο Φράι.

Έτσι αυξάνεται η ανάγκη για γρήγορη ενέργεια, οδηγώντας μας σε γλυκά, λιπαρά και υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα.

Όταν το σώμα «μπερδεύεται»

Η συχνή υπερκατανάλωση ζάχαρης και λιπαρών μπορεί με τον καιρό να μειώσει την ευαισθησία σε ινσουλίνη και λεπτίνη, κάνοντας πιο δύσκολο να καταλάβουμε πότε έχουμε χορτάσει.

Οι εταιρείες τροφίμων γνωρίζουν καλά αυτούς τους μηχανισμούς και τους αξιοποιούν: αρώματα που διεγείρουν την όσφρηση, τροφές με «τέλεια» υφή, τραγανότητα και υψηλή γευστική ένταση.

Το πρόβλημα είναι ότι τρόφιμα όπως μπισκότα, πίτες και πίτσες είναι πολύ εύκολο να καταναλωθούν υπερβολικά, καθώς συνδυάζουν ζάχαρη και λιπαρά με τρόπο που ξεγελά τον εγκέφαλο.

Ζούμε σε ένα «υπερδιεγερτικό» περιβάλλον τροφίμων

«Ο εγκέφαλός μας έχει εξελιχθεί για ένα τελείως διαφορετικό περιβάλλον», λέει ο Φράι. «Τώρα ζούμε σε έναν κόσμο γεμάτο ερεθίσματα για φαγητό, που δεν μπορούμε πάντα να διαχειριστούμε».

Τι μπορούμε να κάνουμε;

Η λύση, σύμφωνα με τους ειδικούς, είναι η λεγόμενη «διατροφική συνειδητότητα»: να καταλαβαίνουμε τι προκαλεί την επιθυμία για φαγητό.

Αυτό μπορεί να σημαίνει μια μικρή παύση πριν φάμε και μια απλή ερώτηση: «Τι προκαλεί αυτή την επιθυμία τώρα; Πείνα, στρες, συνήθεια ή απλώς ένα ερέθισμα;»

Πηγή: Guardian