Η καταπολέμηση της διαφθοράς απαιτεί ισχυρούς θεσμούς, διαφάνεια και έγκαιρο έλεγχο με δεδομένα και AI στις δημόσιες συμβάσεις.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται άλλες διακηρύξεις περί εντιμότητας. Χρειάζεται θεσμούς που μετρούν, συγκρίνουν και προλαμβάνουν τη διαφθορά πριν αυτή εξελιχθεί σε σκάνδαλο.
Κάθε φορά που αποκαλύπτεται ένα νέο σκάνδαλο, η δημόσια συζήτηση ακολουθεί σχεδόν την ίδια διαδρομή: αγανάκτηση, πολιτική αντιπαράθεση, καταλογισμός ευθυνών και, τελικά, λήθη. Μέχρι το επόμενο σκάνδαλο. Το ερώτημα, όμως, παραμένει αναπάντητο: πώς μπορεί η χώρα να περιορίσει ουσιαστικά τη διαφθορά και όχι απλώς να διαχειρίζεται τις συνέπειές της;
Όπως επισημαίνει ο Τάσος Γιαννίτσης στο άρθρο του «Διαφθορά και εθνικές εξάρσεις»*, η διαφθορά δεν αποτελεί μόνο ηθικό πρόβλημα. Είναι ένα δομικό πρόβλημα που υπονομεύει την αποτελεσματικότητα του κράτους, την ανάπτυξη της οικονομίας και την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς. Και, κυρίως, δεν αντιμετωπίζεται με ευχές ούτε με αυταπάτες. Μπορεί όμως να περιοριστεί σημαντικά, εφόσον δημιουργηθούν οι κατάλληλοι θεσμοί.
Ακριβώς γι' αυτό, κάθε πολιτική δύναμη που υπόσχεται ότι θα μειώσει τη διαφθορά επειδή τα στελέχη της θα είναι πιο έντιμα από τους αντιπάλους της, στην πραγματικότητα προσπερνά το πρόβλημα. Η προσωπική ακεραιότητα είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί. Η ιστορία της Ελλάδας, αλλά και των περισσότερων δημοκρατιών, αποδεικνύει ότι οι κυβερνήσεις αλλάζουν, οι άνθρωποι εναλλάσσονται, όμως οι αδυναμίες των θεσμών παραμένουν. Η πραγματική απάντηση στη διαφθορά δεν είναι η ηθική υπεροχή των προσώπων (όταν υπάρχει κι αυτή), αλλά η ποιότητα των κανόνων και των μηχανισμών ελέγχου.
Σήμερα, όταν πραγματοποιούνται έλεγχοι αυτό συμβαίνει αφού ολοκληρωθεί ένα έργο ή αφού αποκαλυφθεί μια υπόθεση. Πρόκειται για μια αναγκαία, αλλά κατ' εξοχήν κατασταλτική προσέγγιση. Αυτό που λείπει είναι η πρόληψη: η δυνατότητα να εντοπίζονται έγκαιρα οι αποκλίσεις πριν μετατραπούν σε σκάνδαλα ή σε σπατάλη δημόσιων πόρων.
Στο πλαίσιο αυτό, θα άξιζε να εξεταστεί η δημιουργία ενός Παρατηρητηρίου Κόστους Δημοσίων Έργων και Υπηρεσιών.
Αποστολή του θα είναι η συστηματική συλλογή, επεξεργασία και δημοσιοποίηση στοιχείων για το κόστος των δημόσιων έργων, των προμηθειών και των υπηρεσιών. Τα στοιχεία αυτά θα μετατρέπονται σε αντικειμενικούς δείκτες αναφοράς (benchmarks), επιτρέποντας συγκρίσεις μεταξύ ομοειδών έργων σε διαφορετικές περιοχές της χώρας, μεταξύ διαφορετικών χρονικών περιόδων, αλλά και με άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Πόσο κοστίζει η κατασκευή ενός σχολείου ανά τετραγωνικό μέτρο; Πόσο κοστίζει ένα χιλιόμετρο επαρχιακού δρόμου; Πόσο μας κοστίζει η ανακύκλωση; Γιατί δύο παρόμοια έργα εμφανίζουν μεγάλες αποκλίσεις στο κόστος; Γιατί μια δημόσια προμήθεια είναι σημαντικά ακριβότερη από αντίστοιχες συμβάσεις στην Ευρώπη; Σήμερα τέτοιες συγκρίσεις γίνονται αποσπασματικά και χωρίς ενιαία μεθοδολογία. Θα έπρεπε να αποτελούν μόνιμο εργαλείο της δημόσιας διοίκησης.
Με τη βοήθεια σύγχρονων στατιστικών μεθόδων και εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης θα μπορούν να εντοπίζονται αυτόματα ασυνήθιστες αποκλίσεις στο κόστος. Οι αποκλίσεις αυτές δεν θα αποτελούν απόδειξη διαφθοράς. Θα αποτελούν όμως αντικειμενική ένδειξη ότι ένα έργο ή μια σύμβαση χρήζει περαιτέρω διερεύνησης από τους αρμόδιους ελεγκτικούς μηχανισμούς. Έτσι, ο έλεγχος θα γίνεται περισσότερο στοχευμένος, αποτελεσματικός και προληπτικός.
Η πρόταση αυτή δεν αποτελεί ελληνική πρωτοτυπία. Η Ιταλία, μέσω της Εθνικής Αρχής Καταπολέμησης της Διαφθοράς (ANAC), αξιοποιεί δεδομένα δημοσίων συμβάσεων και δείκτες κινδύνου. Η Πορτογαλία διαθέτει ανοικτή βάση δεδομένων για τις δημόσιες συμβάσεις. Στο Ηνωμένο Βασίλειο εφαρμόζονται συστηματικές συγκρίσεις κόστους μεγάλων έργων, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναπτύσσει εργαλεία ανάλυσης κινδύνου για συμβάσεις που χρηματοδοτούνται από ευρωπαϊκούς πόρους. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να ανακαλύψει τον τροχό· μπορεί να αξιοποιήσει τη διεθνή εμπειρία και να την προσαρμόσει στις δικές της ανάγκες.
Το ελληνικό Παρατηρητήριο θα μπορούσε αρχικά να λειτουργήσει ως μηχανισμός συλλογής δεδομένων, παραγωγής δεικτών και έγκαιρης προειδοποίησης. Σταδιακά, όμως, θα μπορούσε να εξελιχθεί σε έναν ανεξάρτητο θεσμό επιστημονικής τεκμηρίωσης, αντίστοιχης βαρύτητας με άλλες ανεξάρτητες αρχές. Θα δημοσιεύει ετήσιες εκθέσεις, θα αναπτύσσει εθνικούς δείκτες κόστους και αποδοτικότητας, θα αξιολογεί τη διαχρονική εξέλιξη των δημόσιων δαπανών και θα αποτελεί σημείο αναφοράς για τη δημόσια διοίκηση, τη Βουλή, τους ελεγκτικούς μηχανισμούς, την ακαδημαϊκή κοινότητα και τους πολίτες.
Η Ελλάδα διαθέτει πλέον τις απαραίτητες ψηφιακές υποδομές και έναν τεράστιο όγκο διοικητικών δεδομένων. Αυτό που λείπει δεν είναι οι πληροφορίες, αλλά η αξιοποίησή τους. Η μετατροπή των δεδομένων σε αξιόπιστους δείκτες, η συστηματική σύγκριση του κόστους και η έγκαιρη ανίχνευση αποκλίσεων μπορούν να αποτελέσουν ένα νέο υπόδειγμα διαφάνειας και λογοδοσίας.
Η διαφθορά δεν μειώνεται επειδή κυβερνούν οι «καλοί». Μειώνεται όταν ακόμη και οι λιγότερο καλοί είναι υποχρεωμένοι να λειτουργούν μέσα σε θεσμούς διαφάνειας, λογοδοσίας και συνεχούς ελέγχου. Η ποιότητα μιας δημοκρατίας δεν κρίνεται μόνο από τις προθέσεις των κυβερνώντων, αλλά κυρίως από την ανθεκτικότητα των θεσμών της.
Μια τέτοια μεταρρύθμιση θα μπορούσε να στηριχθεί σε πέντε βασικούς άξονες:
Ίδρυση Παρατηρητηρίου Κόστους Δημοσίων Έργων και Υπηρεσιών.
Υποχρεωτική συλλογή και δημοσιοποίηση στοιχείων κόστους για έργα, προμήθειες και υπηρεσίες.
Παραγωγή εθνικών και ευρωπαϊκών δεικτών αναφοράς (benchmarking).
Αξιοποίηση στατιστικών εργαλείων και τεχνητής νοημοσύνης για την έγκαιρη ανίχνευση αποκλίσεων.
Σταδιακή εξέλιξη του Παρατηρητηρίου σε ανεξάρτητη αρχή επιστημονικής τεκμηρίωσης.
Η καταπολέμηση της διαφθοράς δεν είναι υπόθεση μιας κυβέρνησης ούτε ενός κόμματος. Είναι μια διαρκής εθνική προσπάθεια οικοδόμησης θεσμών που προστατεύουν το δημόσιο συμφέρον. Αντί, λοιπόν, να επαναλαμβάνουμε ότι θα πολεμήσουμε τη διαφθορά, ίσως ήρθε η ώρα να δημιουργήσουμε τους θεσμούς που θα την κάνουν πραγματικά πιο δύσκολη.
Η νέα έκθεση του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ αλλάζει τους όρους της συζήτησης: η ρύπανση από πλαστικό δεν είναι περιβαλλοντικό ζήτημα. Είναι οικονομικό.
Η Βουλιαγμένη δεν ανήκει πια στους κατοίκους της. Ανήκει ολοένα και περισσότερο σε μια παγκόσμια αγορά ακινήτων, όπου η αξία της γης μετρά περισσότερο από την αξία της κοινότητας.
17°
