Ο Τραμπ ξύπνησε την Ευρώπη από τον γεωπολιτικό της λήθαργο

Η σύνοδος του ΝΑΤΟ διεξάγεται σε ένα πρωτοφανές κλίμα αβεβαιότητας, με τον Ντόναλντ Τραμπ να κλιμακώνει τη ρητορική του απέναντι στους Ευρωπαίους συμμάχους. Από την Άγκυρα επανέφερε τις αξιώσεις των ΗΠΑ για τη Γροιλανδία, επιτέθηκε στις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επειδή «εκμεταλλεύονται» επί δεκαετίες την αμερικανική ασφάλεια, απείλησε με διακοπή των εμπορικών διαπραγματεύσεων με την Ισπανία εξαιτίας της άρνησής της να αυξήσει τις αμυντικές δαπάνες στο 5% του ΑΕΠ, ενώ δεν έκρυψε την ενόχλησή του για τη στάση αρκετών συμμάχων απέναντι στις αμερικανικές προτεραιότητες. 

Το μήνυμα που εκπέμπει είναι σαφές: η εποχή των καλών σχέσεων έχει παρέλθει – δεν μπορείς να αντιλαμβάνεσαι ως αξιόπιστο σύμμαχο κάποιον που… σε βρίζει.

Η μεγαλύτερη ειρωνεία της εποχής μας είναι ότι όσοι για χρόνια κατηγορούσαν την Ευρωπαϊκή Ένωση πως αποδυναμώνει τα κράτη-μέλη, σήμερα αγνοούν πως αποτελεί ίσως το τελευταίο τους καταφύγιο. Σ’ έναν κόσμο όπου οι ΗΠΑ, η Ρωσία και η Κίνα αντιμετωπίζουν την ισχύ ως παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος, το πραγματικό δίλημμα δεν είναι «περισσότερη ή λιγότερη Ευρώπη». Είναι αν η Ευρώπη θα συνεχίσει να αποφασίζει η ίδια για το μέλλον της.

Η Ανν Απλμπάουμ, από το βήμα του συνεδρίου του Economist στην Αθήνα, περιέγραψε την παρούσα συγκυρία ως τη σημαντικότερη ιστορική καμπή μετά το 1989. Η μεταψυχροπολεμική περίοδος τελείωσε προ πολλού και οι βεβαιότητες πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε η ευρωπαϊκή ασφάλεια και ευημερία καταρρέουν η μία μετά την άλλη (με τη συνδρομή του οδοστρωτήρα Τραμπ). 

Μαζί βέβαια καταρρέει και μια παλιά αφήγηση: ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι το πρόβλημα. Να όμως που η πραγματικότητα είναι διαφορετική: Συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο.

Για τριάντα χρόνια η Ευρώπη έζησε με την πεποίθηση ότι η ιστορία είχε πάρει μια συγκεκριμένη κατεύθυνση: Οι ΗΠΑ αποτελούσαν τον εγγυητή της ασφάλειας, η οικονομική αλληλεξάρτηση θεωρούνταν αντίδοτο στις συγκρούσεις και η παγκοσμιοποίηση μια διαδικασία σε ράγες από την οποία όλοι θα έβγαιναν κερδισμένοι.

Τίποτε από αυτά δεν φαίνεται να ισχύει.

Η Ρωσία δεν επιδιώκει μόνο να κατακτήσει εδάφη, αλλά (σχεδόν απροκάλυπτα) επιχειρεί να διαβρώσει τις ίδιες τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες, επενδύοντας στην παραπληροφόρηση, στις κυβερνοεπιθέσεις και στην πόλωση. Η Κίνα δεν αντιμετωπίζει την Ευρώπη ως ισότιμο στρατηγικό εταίρο, αλλά ως αγορά για τις τεχνολογίες και τα βιομηχανικά προϊόντα της. Και στις ΗΠΑ αναπτύσσεται ένα ισχυρό πολιτικό ρεύμα που δεν βλέπει πλέον την ΕΕ ως σύμμαχο, αλλά ως ανταγωνιστή – κι όπως τόνισε η Απλμπάουμ, «ιδίως επειδή αποτελεί τον μοναδικό θεσμό στον κόσμο που μπορεί να επιβάλει ουσιαστικούς κανόνες στις αμερικανικές εταιρείες τεχνολογίας».

Πού είμαστε τώρα; Για πρώτη φορά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ευρωπαϊκή κυριαρχία πιέζεται ταυτόχρονα από τρεις διαφορετικές υπερδυνάμεις. Κι εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη ειρωνεία. Επί δύο δεκαετίες, οικοδομήθηκε μία (αντιενωσιακή) επιχειρηματολογία πάνω στην ιδέα ότι οι Βρυξέλλες αφαιρούν εξουσίες από τα εθνικά κράτη. Όμως η πραγματικότητα του 2026 δείχνει κάτι εντελώς διαφορετικό. Λες και εκδικείται τους άλλοτε ιδεολογικούς αντιπάλους.

Η Ελλάδα, η Ολλανδία, η Δανία ή ακόμη και η Γερμανία δεν μπορούν μόνες τους να ανταγωνιστούν την OpenAI, τη Huawei ή την Tencent. Δεν μπορούν μόνες τους να δημιουργήσουν μια αυτάρκη αμυντική βιομηχανία απέναντι στη νέα εποχή των drones και της τεχνητής νοημοσύνης. Δεν μπορούν να επιβάλουν κανόνες στις Big Tech ούτε να διαμορφώσουν τις διεθνείς προδιαγραφές της AI. Η πραγματική απώλεια κυριαρχίας δεν προέρχεται από τη συνεργασία μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών, αλλά από την εξάρτηση από τρίτους.

Το ερώτημα δεν είναι αν θα μοιραστούμε μέρος της ισχύος μεταξύ μας, αλλά αν θα την παραχωρήσουμε σε άλλους.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία αποκάλυψε κάτι σημαντικό, που ουδείς μπορεί να αρνηθεί. Η ισχύς του 21ου αιώνα δεν μετριέται μόνο σε άρματα μάχης και πυραύλους – αλλά η κατεύθυνση έχει αλλάξει. Μετριέται επίσης σε μικροτσίπ, δορυφόρους, λογισμικό, ενεργειακά δίκτυα, data centers και αλγορίθμους. 

Συνεπώς το ερώτημα που εγείρεται δεν μπορεί να είναι άλλο: Ποιος θα γράφει αυτούς τους αλγορίθμους; Θα διαμορφώνεται ο δημόσιος διάλογος από τεχνολογίες που σχεδιάζονται στη Σίλικον Βάλεϊ και στη Σαγκάη ή θα αποκτήσει η Ευρώπη τις δικές της δυνατότητες; Θα εξαρτάται ενεργειακά από τρίτους ή θα επενδύσει στην αυτονομία της; Θα συνεχίσει να αγοράζει την ασφάλειά της ή θα αρχίσει να την παράγει; Αυτά είναι τα πραγματικά ζητήματα κυριαρχίας.

Η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια του χρόνου. Ακόμη κι αν αύριο αλλάξει ο ένοικος του Λευκού Οίκου, οι γεωπολιτικές μετατοπίσεις που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη δεν πρόκειται να εξαφανιστούν. Αυτό σημαίνει ότι η Ευρώπη οφείλει να επενδύσει στη δική της τεχνολογία, στη δική της άμυνα, στη δική της ενέργεια και στη δική της βιομηχανία. Όχι από αντι-αμερικανισμό ούτε από φοβία, αλλά επειδή χωρίς αυτά δεν υπάρχει πραγματική αυτονομία.

Και τι μένει ως απόσταγμα; Η κατάρριψη μίας χρόνιας παρανόησης: ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση αφαιρεί κυριαρχία από τα κράτη-μέλη. Στον κόσμο που αναδύεται, συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι το πρόβλημα μα η προϋπόθεση για να διατηρήσει η Ευρώπη την κυριαρχία της.